Öne Çıkanlar
Son Dakika
05.11.2017 - 08:40 | Güncelleme:

Sanat tarihi profesörü Gül İrepoğlu’ndan turkuazın 48 tonu

 

Selçuklu ve Osmanlı çinilerinin Avrupalıları büyüleyen rengi, Büyük İskender’den Kanuni’ye hükümdarların koruduğuna ve güç verdiğine inandığı şifalı turkuaz taşı kitap oldu. Prof. Gül İrepoğlu, 3650 saatlik çalışmasının sonucunda ortaya çıkan “Turkuaz Gökyüzünün ve Yeryüzünün Mirası”nı anlattı 

İstanbul’da yaşayanlar hatırlayacaktır. Geçen haziranda Boğaz, alabildiğine turkuaz bir renge büründü. Bu, Karadeniz’den gelen bereket habercisi kalsiyum karbonat plakaları yönünden zengin mikroorganizmalara, planktonların artmasına bağlanmıştı... O sıralarda Filli Boya için “turkuaz” kitabı yazan mimar ve sanat tarihi profesörü Gül İrepoğlu’na, ta Orta Asya’dan beri Türklerin baş tacı ettiği turkuazın teşekkürüydü belki de... Selçuklu ve Osmanlı çinilerinde bin bir tonuna şahit olduğumuz firuze, Osmanlı’dan giden çini, kumaş ve mücevherlerle Avrupa’yı büyüledi ve Avrupalı bu renge “turkuaz” dedi. Shakespeare oyunlarında kullandı. Koruyucu olduğuna ezelden beri inanıldı. Aristo bile öğrencisi Büyük İskender’e tembihledi: “Her zaman muskanda turkuaz taşı, seni koruyacaktır.” California’dan Peru’ya, Meksika’dan Tibet’e dünyanın dört bir yanında çıksa da Türklere mal olan “turkuaz”ı Prof. Gül İrepoğlu ile konuştuk...

- Turkuazın kaç tonunu çalıştınız?

Bu proje bana getirildiği zaman çok mutlu oldum. İki ayaklıydı. Öncelikle bir turkuaz kitabı ve Filli Boya için özel bir turkuaz renk kartelası hazırlayacaktım. “Kendi zevkinize ve bilginize göre turkuaz tonları hazırlayın” dediler. Coştum tabii... Her biri bir sanat eserine gönderme yapan 120 farklı ton hazırladım. Bir minyatürün içinde süslenmiş küçücük bir duvar parçası, bir padişah kaftanının zemini, yahut bir tabloda denizin köpüğü... Ya da Anadolu Selçuklu ve Osmanlı çinileri; onlardaki bin bir turkuaz aslında... 120 tonu görünce “Sakin olun Gül Hanım” dediler ve böylece biz tarihsel renk tonlarını 41’e indirdik ve ona 7 tane de günümüz turkuazları dediğimiz bir bölüm ekledik. Toplamda 48 turkuaz tonu oluştu.

- 400 sayfalık, hatta 3 kiloluk bu ‘Turkuaz Gökyüzünün ve Yeryüzünün Mirası’ kitabı için kaç gün, kaç saat çalıştınız?

Elbette yılların bir birikimi vardı, yoksa bu kitap ve renk kartelası 1 yılda çıkmazdı. Günde ortalama 10 saatlik bir çalışmanın sonucu oldu. Kaynakçada 150 kadar kitap, 50 kadar da makale var. Bunların büyük çoğunluğu evimdeki kütüphanemde mevcuttu. Bir kısmı da bende olmasını istediğim şeylerdi, yurtdışından sipariş ettim. Ben bir konu hakkında çalışırken, kütüphanemin belli raflarını boşaltırım ve boşalan raflara o sırada çalıştığım konuyla ilgili ne varsa dizerim. Şimdi düşünüyorum da 6 raf turkuaza ayrılmış. Bir de çalışırken muhakkak o konuya uygun müzik de çalarım, yüksek sesle.

- Neler çaldınız?

Çoğunlukla Maria Callas... Bir de Münir Nurettin Selçuk. Çok severim. Bazen de Diana Crow. Chopin’i de eklemem gerekiyor, o çocukluğumdan gelen bir şey. Birbirinden çok çok farklı şeyler gibi görünüyor.

- Turkuaz da böyle bir renk değil mi?

Ne kadar güzel söylediniz. Turkuaz biricik bir renk ama birçok bileşeni var. Bunun gibi başka bir renk söylemek zor. Onun için, farklı tarzda müzikler eşlik etti. Ayrıca Emre Arıcı’nın bir CD’si vardır “Padişah Valsleri ve Marşları” adında. Harikulade. Mesela Abdülmecid’in bestelediği vals, iyi gitmez mi buna? Herhalde komşularım da dinledi bunları benimle. (Gülüyor.)

‘MİLLET ADIYLA ANILAN RENK YOK’

- Neden onca renk içinde turkuaz?

Dünyada başka bir renk yahut taş yoktur ki bir ülkenin, bir milletin adı ile anılsın. Öyle özel bir şey ki, bunu iyi değerlendirmemiz lazım. Ama yeterince değerlendirmemişiz. Bu kitap da bunun için yapıldı. Tüm dünya bu kelimeyi kullanıyor ama bunun kaynağını kaç kişi bilerek kullanıyor? Taştan gelen bir renk ve bu sevgi esas olarak Orta Asya’ya kadar gidiyor.

- Kutsal bir taş değil mi?

Bu renk ve uzantıları Türkler için her zaman kutsaldır. Gökyüzünden geliyor bir kere. “Gök Tanrı” kavramından... Turkuaz taşı da şifa veren bir şey. Örneğin 3’üncü yüzyılda Hunlar da turkuaz taşlı mücevher bir taç var. 9-13. yüzyılda yaşamış Karahanlı Türkleri de turkuaz taşı kullanıyor. Ama kaynağı İran’ın Nişabur kenti. Dünyada birçok yerde var ama en kalitelisi orada çıkıyor. Amerika’da da var, Kızılderililer çok kullanmış.

- Amerika’da bile çıkıyor firuze taşı ama renk ismini Türklerden alıyor.

Bizde hep kullanılmış. Orta Asya’dan, İran üzerinden gelen Türkler zaten bu zevki birlikte getirmişler. Ama özellikle bu rengin hâkim olduğu yerlere yerleşmişler, Konya ve çevresi gibi. Topraktan gelen bir güç de var. Onun için “Gökyüzünün ve yeryüzünün mirası” dedik. Çiniler yapılırken toprağın içindeki bakırlı alaşım bu rengi yapmaya müsait. Bütün koşullar bir araya geliyor, tabii ki bu rengi seven ve yücelten bir zevk de var. Büyük anıtların duvarlarında harikulade şeyler var ki bunları kitap için özel olarak fotoğraf sanatçılarımız Ali Konyalı ve Tarkan Kutlu çekti. Konya, Bursa ve İznik’e gittiler. Osmanlı’da da çinilerde, kumaşlarda renk ve mücevherlerde de taş olarak kullanılmış. O zamanki adı firuze. Osmanlı’nın Avrupa ile çok sıkı ticaret bağları var. Osmanlı’dan giden, çok ince bir zevk sergileyen tüm bu eşyalarda ve özellikle takılar ve çinilerde hep bu renk var. Böylece kendi kendine Avrupa’da ortaya çıkan bir kelime oluyor “turkuaz”. Türk işi, Türk taşı ya da Türk rengi yerine geçen bir kelime...

- Cevhernameler de var.

Bu taşa çok anlam yüklenmiş. Cevhername meselesi çok enteresan. “Osmanlı Saray Mücevheri” kitabını hazırlarken de araştırmıştım. Turkuaz bu anlamda cevhernamelerde “En iyi taştır” olarak geçiyor. Düşünebiliyor musunuz, bir yanda yakut duruyor, bir yanda elmas, inci. Hepsinin içinden “Turkuaz en iyi taştır. Sabah kalkıp turkuaza bakan insan neşeli, keyifli olur” deniyor. Ayrıca turkuazın koruyucu bir güç olduğu da düşünülüyor. Orta Asya’dan Balkanlar’a kadar hep bir nazarlık olarak kullanılıyor.

- Geniş bir edebiyat araştırması yapmışsınız.

Bu kitap için turkuazı edebiyat yönünden de çok araştırdım. Evet, ilk defa nerelerde kullanılmış, nasıl kullanılmış diye baktım. 16. yüzyılda Shakespeare’in Venedik Taciri oyununda bir değerli yüzükten bahsederken turkuaz kelimesini kullandığını gördüm. Bütün önemli Avrupalı edebiyatçılar turkuazı doğrudan doğruya kullanmışlar ve sözcük benimsenmiş. O zamanlar biz “Firuze” diyorduk. Sonra yabancı dil etkileşimi arttıkça turkuaz sözcüğü hayatımıza girmiş. Cumhuriyet döneminde tamamen kabul edilmiş. Taş olarak da eşi benzeri yok, kesilmeyen bir taş. Yakut, elmas gibi değil kesimi ama değer verilen bir taş.

 

Bakır Tabak

 

‘KANUNİ BOŞUNA TAHTINA TURKUAZ TAŞI KOYDURTMAMIŞ’

- Aristo bile turkuazın koruyucu bir taş olduğuna inanıyor.

Tabii tabii. Turkuaz, takanı yenilmez kılar. Şimdi bu da çok eski bir inanış. Sadece bize ait değil. Çok kültürden süzülüp gelen bir inanış. Öyle ki Aristo, Büyük İskender’in hocasıdır. Ve ona verdiği öğütlerde “Her zaman muskanda turkuaz taşı seni koruyacaktır” diyor. “Yenilmez olacaksın.” Daha ötesi yok. Böyle inanışlar kitapta var, daha pek çok şey var.

- Tecrübelerle edinilmiş inanışlar...

Muhakkak bunda bir şey var. Kanuni durup dururken abanoz ve sedef tahtının ortasına, tam sırtına, taş olarak bir tek turkuaz koydurtmamış, bu tesadüf olamaz. Birçok tahtta kullanılmış. Hükümdarlık kavramı ile bağdaşan bir taş bu. Padişahların tören silahlarının üzerinde yine turkuazlar var. Bu da anlamlı elbette.


Değerli Haberturk.com okurları.

Haberturk.com ekibi olarak Türkiye’de ve dünyada yaşanan ve haber değeri taşıyan her türlü gelişmeyi sizlere en hızlı, en objektif ve en doyurucu şekilde ulaştırmak için çalışıyoruz. Yoğun gündem içerisinde sunduğumuz haberlerimizle ve olaylarla ilgili eleştiri, görüş, yorumlarınız bizler için çok önemli. Fakat karşılıklı saygı ve yasalara uygunluk çerçevesinde oluşturduğumuz yorum platformlarında daha sağlıklı bir tartışma ortamını temin etmek amacıyla ortaya koyduğumuz bazı yorum ve moderasyon kurallarımıza dikkatinizi çekmek istiyoruz.

Sayfamızda Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına ve evrensel insan haklarına aykırı yorumlar onaylanmaz ve silinir. Okurlarımız tarafından yapılan yorumların, (yorum yapan diğer okurlarımıza yönelik yorumlar da dahil olmak üzere) kişilere, ülkelere, topluluklara, sosyal sınıflara ırk, cinsiyet, din, dil başta olmak üzere ayrımcılık unsurları taşıması durumunda yorum editörlerimiz yorumları onaylamayacaktır ve yorumlar silinecektir. Onaylanmayacak ve silinecek yorumlar kategorisinde aşağılama, nefret söylemi, küfür, hakaret, kadın ve çocuk istismarı, hayvanlara yönelik şiddet söylemi içeren yorumlar da yer almaktadır. Suçu ve suçluyu övmek, Türkiye Cumhuriyeti yasalarına göre suçtur. Bu nedenle bu tarz okur yorumları da doğal olarak Haberturk.com yorum sayfalarında yer almayacaktır.

Ayrıca Haberturk.com yorum sayfalarında Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerinde doğruluğu ispat edilemeyecek iddia, itham ve karalama içeren, halkın tamamını veya bir bölümünü kin ve düşmanlığa tahrik eden, provokatif yorumlar da yapılamaz.

Yorumlarda markaların ticari itibarını zedeleyici, karalayıcı ve herhangi bir şekilde ticari zarara yol açabilecek yorumlar onaylanmayacak ve silinecektir. Aynı şekilde bir markaya yönelik promosyon veya reklam amaçlı yorumlar da onaylanmayacak ve silinecek yorumlar kategorisindedir. Başka hiçbir siteden alınan linkler Haberturk.com yorum sayfalarında paylaşılamaz.

Haberturk.com yorum sayfalarında paylaşılan tüm yorumların yasal sorumluluğu yorumu yapan okura aittir ve Haberturk.com bunlardan sorumlu tutulamaz.

Haberturk.com yorum sayfalarında yorum yapan her okur, yukarıda belirtilen kuralları, sitemizde yayınlanan Kullanım Koşulları’nı ve Gizlilik Sözleşmesi’ni peşinen okumuş ve kabul etmiş sayılır.

Bizlerle ve diğer okurlarımızla yorum kurallarına uygun yorumlarınızı, görüşlerinizi yasalar, saygı, nezaket, birlikte yaşama kuralları ve insan haklarına uygun şekilde paylaştığınız için teşekkür ederiz.

SEN DE DÜŞÜNCELERİNİ PAYLAŞ!
2000
Kalan karakter : 2000
Hava Durumu
Pazartesi 33 MPH 13°
Yağmurlu