Atina'lı Barnabas ile Sophronios adlı iki keşiş aynı rüyayı gördü; İsa'nın öğrencilerinden Aziz Luka'ın yaptığı üç Panagia ikonundan, Meryem'in bebek İsa'yı kollarında tuttuğu ikonun bulunduğu yeri gösteriyordu. İki keşiş, birbirlerinden habersiz rüyalarında gördükleri Sümela'ya gelerek 365 - 395 yılları arasında deniz seviyesinden 1.150 metre yükseklikte kayaların oyulmasıyla oluşturulan bir kilise yaptırdı.

Kilisenin ilk kuruluşuyla manastır haline dönüşümü arasındaki bin yıllık dönem hakkında fazla bilgi bulunmuyor. 18 Nisan 1916'dan 24 Şubat 1918'e kadar süren Rus işgali sırasında Maçka civarındaki diğer manastırlar gibi bağımsız bir Pontus devleti kurmak isteyen Rum milislerin karargahı olan Sümela Manastırı, nüfus mübadelesiyle bölgedeki Hristiyanların Yunanistan'a gönderilmesinin ardından önemini yitirmesiyle kaderine terk edildi. Kültür Bakanlığı tarafından onarılan Sümela Manastırı turizme açıldı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Sümela Manastırı'nda 4 yıl önce başlattığı yeni restorasyon çalışmalarının ilk bölümü tamamlanmak üzere. Birinci avluya kadar olan ilk kısmı 25 Mayıs'ta ziyarete açılacak. 2020'nin sonunda tüm restorasyon çalışmalarının tamamlanmasının ardından Kültür ve Turizm Bakanlığı, UNESCO Dünya Kültür Mirası Geçici Liste'de yer alan Sümela Manastırı'nın daimi listeye alınması için girişimlere başlayacak.