Abdülhamid İstanbul'da aşiret mektebi kurmuş
Bülent Günal yazdı
BÜLENT GÜNAL - HT PAZAR
İBB Kültür A.Ş. Yayınları'ndan çıkan ve Araştırmacı-Yazar Derya Baş tarafından yazılan 'İstanbul'un 100 Okulu' adlı kitapta İstanbul'un en köklü okullarının kuruluş hikayeleri anlatılıyor. Kitaptaki en dikkat çekici okul ise II.Abdülhamit'in emriyle 1892 yılında kurulan Aşiret Mektebi . Kürt ve Arap aşiret reisleri çocuklarının Osmanlı saltanatına bağlılıklarını artırmak hedefleniyordu Okul bir yemek boykotu bahanesiyle 1906'da kapatılmış.
İstanbul'un köklü okulları, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları tarafından "İstanbul'un 100 Okulu" adıyla kitaplaştırıldı. Derya Baş'ın kaleme aldığı kitapta asırları deviren okulların hikâyeleri anlatılıyor. En dikkat çeken okulların başında II. Abdülhamit'in emriyle 21 Eylül 1892'de açılan Aşiret Mektebi geliyor. Tam adı Mekteb-i Aşiret-i Hümayun olan okulda Arap ve Kürt aşiret reislerinin ve ağalarının çocukları eğitim görecek; böylece Osmanlı kültürüyle yetişen bu çocuklar devlete ve saltanata bağlı kalacaktı. Baş, Aşiret Mektebi'nin kurulmasında Hicaz ve Yemen bölgelerinde valilik yapan Osman Nuri Paşa'nın yazdığı raporların etkili olduğunu belirtiyor: ''(...) Aşiret Mektebi, Kabataş'ta Ömer Avni Efendi Mahallesi'nde Taşmerdiven Sokak'taki binasında eğitime başladı. Padişahın, Aşiret Mektebi'yle yakından ilgilendiği ve talebelerine selam gönderdiği gazetelerde de ilan edilmişti. Bu binada bir yıl faaliyet gösteren okul Kabataş'taki Esma Sultan Konağı'na taşınmış, kapanana kadar burada eğitime devam etmişti.''
FRANSIZCA DA ÖĞRETİLİYORDU KUR'AN-I KERİM DE
Aşiret Mektebi'ne ilk olarak Halep, Bağdat, Suriye, Musul, Basra, Diyarbakır, Trablusgarp vilayetleri ile Kudüs, Bingazi ve Zur sancaklarının nüfuz sahibi ailelerinin 12-16 yaşlarındaki kabiliyetli çocukları seçilmişti. Derya Baş şöyle devam ediyor: ''(...)Kısa sürede öğretim programı 2 yıldan 5 yıla çıkan okulda Kur'an-ı Kerim, fıkıh, ilmihal gibi din bilgisi derslerinin yanı sıra fen bilgisi, Fransızca, Türkçe, coğrafya, tarih, edebiyat ve askeri içerikli dersler de okutuldu. Aşiret Mektebi'nin ders programı, 'talebenin hilafet-i İslamiye ve saltanat-ı Osmaniye'ye olan hürmet ve muhabbetlerini artıracak muhtevada' planlanmıştı. Yani okul, Osmanlı saltanatına bağlılığı artırmayı hedeflemişti.''
KÜRT AŞİRETLERİ DE YOĞUN İLGİ GÖSTERDİ
Aşiret mektebi başlangıçta Arap aşiretleri için düşünülmüştü ancak okula Hamidiye Alayları'nda yer alan Kürt aşiret reisleri de büyük ilgi göstermiş. ''Aşiret reisleri çocuklarını bu okula vermek için pek çok girişimlerde bulunmuştu. Sultan II. Abdülhamit, bu istekleri geri çevirmemiş ve okula Cibranlı, Zeylan, Celali, Şemski ve Saraçlı gibi Kürt aşiretlerinden de öğrenciler alındı" diyor Baş. "Kısa süre sonra Arnavutluk'tan gelen öğrenciler de bu okula kabul edildi. Böylece okul bütün aşiretlere hitap eder konuma geldi.''
YEMEK BOYKOTU BAHANESİYLE KAPATILDI
Ancak bir sorun vardı. Okulun 5 yıllık programı, henüz ilkokul seviyesinde olan ve hiçbir bilgisi olmayan çocuklara ağır geldi, bu nedenle öğretim süresi 4 yıla indirildi: ''Kısa süre sonra Aşiret Mektebi'nin programı yeniden düzenlenmiş, okul, Mekteb-i Harbiye ve Mekteb-i Mülkiye için hazırlık okulu haline getirilmişti. Mekteb-i Mülkiye'yi biritenler kaymakam ve mutasarrıfların yanında maiyet memuru, yaşı uygun olanlar nahiye müdürlüğü; Harbiye'yi bitirenlerse jandarma mülazım-ı saniliği gibi unvanlarla taşrada görev almaya başlamışlardı. Ancak okul iyi yönetilememsi ve masraflarının karşılanamasının yanı sıra öğrenciler arasındaki siyasi fikir ayrılıklarına dayanan tartışmalar çıkması nedeniyle 1906'da yapılan yemek boykotu bahane edilerek kapatıldı.''
ABD dışındaki en eski okul
ABD sınırları dışında en eski Amerikan Okulu olan Robert Koleji, Osmanlı Devleti bünyesinde "Amerikan tipi" eğitim vermek amacıyla 16 Eylül 1863'te kuruldu. Cyrus Hamlin ve Amerikalı tüccar Christopher Rhinelander Robert tarafından kurulan okul ilk mezunlarını 1868'te verdi. Ancak artan öğrenci sayısı nedeniyle okulu büyütmek gerekiyordu. "(...) Robert Koleji'ni, genişletmek için Rumelihisarı'ndaki Kayalar Mevkii'nde Ahmet Vefik Paşa'ya ait arazi satın alınmış ve Sultan Abdülaziz'in emriyle inşaata başlanmıştı. İnşaat esnasında arazide bulunan taş ocağından çıkan mavi kireçtaşı, I. Dünya Savaşı'na kadar inşa edilen bütün kolej binalarında kullanıldı.''
Galatasaray Lisesi kimseye yaranamadı!
Topkapı Sarayı içindeki Enderun öğrencilerinin ilk ve ortaöğrenim gördükleri bir kurum olarak 1481'de, Sultan II. Bayezid tarafından kurulan "Galata Sarayı Ocağı", 1868'de Mekteb-i Sultani adıyla eğitimine devam etti. Kurulma amacı, Batılılaşma yolunda adımlar atan Osmanlı'da eğitimdeki eksiklikleri gidermek; pek çok ulustan ve dinden çocuklarla gençleri, Osmanlı ulusçuluğu etrafında kaynaştırıp entelektüel bir temel kazandırmaktı. Ancak Mekteb-i Sultani sert eleştirilere maruz kaldı: ''(...) Rusya, Türkiye'deki Fransız etkisinin yaygınlaşmasından duyduğu kaygıyı bildirmişti. İstanbullu Rumlar, Yunanca dersi olmadığı, Museviler de okulu bir Hıristiyan yönettiği için tepki gösterdi. Osmanlı Şeyhülislamı ise Müslüman ve Hıristiyan gençlerin birarada okumalarının dine aykırı olduğunu ileri sürmüştü.''
Fatih'in izniyle kuruldu
Bugünkü binasına 1883'te kavuşan Özel Fener Rum Lisesi, 1454'te Fatih Sultan Mehmed'in izniyle Patrik Yenadios tarafından Fener semtinde kuruldu. Kuşbakışı görünümü kanatlarını açmış bir kartala benzeyen okulun yapımında Marsilya'dan getirtilen kırmızı tuğlalar kullanıldığı için, halk arasında "Kızıl Mektep" olarak anıldı.