Kaplanım, Tanrım ve ben
KEREM AKÇA / keremakca@haberturk.com
Okyanusun ortasında bir kaplan ile baş başa kalan Pi’nin mucizevi serüvenini, Hz. Muhammed ve Hz. İsa dolgulu ‘ermiş peygamber’ öyküsüne çeviren “Pi’nin Yaşamı”, büyük oranda Ang Lee’nin kariyerinin en vasat halkalarından birini sunuyor. Budizmle dalga geçen bir karakterin ailesinin ölmesi ve ölüm kalım mücadelesi yaşamasıyla birlikte ahlaki bir sorgulamaya tabi tutulup ‘Tanrı’nın tokatı yok’ noktasında ehlileştirilmesi yapıtı alegorik bir ‘dini aydınlanma filmi’ne dönüştürüyor. Hindistan’ın inanç yüklü eğilimlerini bu yönde değerlendirip sömüren eserin, özellikle üç boyutun ve görüntü yönetmeninin katkısıyla okyanus ortasındaki sahnelerde etkileyici durduğu söylenebilir. Ancak bunu TV animasyonlarından hallice bir sevgi filmine, seyircinin kalbini hedef alan bir dostluk hikayesine, zamanı geçmiş bir fantastik deniz macerasına ya da oryantalist bir bakışa bırakıp gitmesi çok da akıl karı değil. Bizde 28 Aralık’ta vizyona girecek “Pi’nin Yaşamı”nı 50. New York Film Festivali’nin 28 Eylül’deki açılışında gerçekleşen, Ang Lee’nin de katıldığı dünya prömiyerinde izledim.
Doğa belgeseli gibi başlayan ve bizi dünyadan soyutlayan açılış sekansının ardından ‘bir Ang Lee harikası daha mı geliyor?’ diye düşünmeye başlıyoruz aslında. Ancak bu süreç zamanla ‘özdeşleşilecek ana karakter’li hale getirilip ‘Tanrıbilimsel’ ve ‘duygusal’ öğelerle sarılmış, sömürüye açık bir hikayenin ortasına yerleştiriliyor. “Pi’nin Yaşamı” (“Life of Pi”, 2012) büyük oranda insancıl meselelerle ilgilenen Lee’nin bu konuda ileri gitmesiyle açmaza düşüp “Hulk” (2003) ve “Brokeback Dağı”nı (“Brokeback Mountain”, 2006) arattığı eserlerden biri olarak anılacak.
İlk 50 dakika beklenenin üzerinde
Niye 120 dakika olduğunu kimsenin anlamadığı eser büyük oranda bir mucizenin üzerine gidiyor. ‘Eğer bir tahlisiye sandalında kocaman bir Bengal kaplanı ile baş başa kalırsanız yaşayabilir misiniz?’ sorusunun cevaplarını arıyor uzun süre. Bundan da temalar çıkarmaya çabalıyor. Ancak sorunsalın sonucu o kadar açık ki filmin başından itibaren Müslümanlığa dönen Pi’nin izinde ‘Tanrıya inanırsan olur!’ deyişi ya da emir kipi bağıra bağıra geliyor.
Lee de ilk 50 dakikalık kısmı ‘merkezi ana karakter’in ‘Pi’ ismini nasıl aldığını, babasının hayvanat bahçesi sahibi olmasını, vahşi kaplan ile ısınma turlarını ve ‘Titanic’ misali felaket sahnesiyle geçiriyor. Bu kısım özellikle orta planlarla örülü yönetmenin alışık olduğumuz anlatısını tempolu, eğlenceli ve müziklerle süslü bir seyirliğe dönüştürüyor. Ama asla renk dokusundan kopup ‘bağımsız’ ruhu terketmiyor. 1.85:1’de herhangi bir sırıtma olmadan hikayenin içine girebiliyoruz.
Kayıklı bölümler görsel açıdan vurucu
Orta kısım ise isimsiz ‘yazar’ karakterine Pi’nin yaşlı halinin anlattığı hikayesini bir kenara bırakıyor. Böylece buraya kadarki ‘üst üste bindirme’ düşüncesi deniz macerasıyla birlikte devreden çıkıyor. Lee, büyük oranda kaplan ile Pi’nin arasındaki elektriği şiirsel ve mistik hale getirmek istemiş. Seyirciyi de bu ‘sevgi hikayesi’nin içine dahil etmeyi arzulamış.
İtiraf edelim ki Claudio Miranda’nın görüntüleriyle yükselen üç boyut kullanımı, alan derinliğinden olay akışı zekasına kadar çok iyi işliyor. Bakış açısı sekanslarının korkutuculuğundan çekim ölçeklerinin samimiyet yaratma güdüsüne, ‘felaket geliyor’ deyişlerinin ruhaniliğine kadar bir ustalık görebiliyoruz. Görsel açıdan etkileyici ve vurucu sahneler etrafımızı sarıyor. Doğanın yapacakları üzerine resital işlevi de açılış sekansı gibi bir Hindistan gözlemine dönüşüyor.
Yönetmenin Polanski kadar ‘sıkışık tek mekana hakimiyeti’ dikkat çekiyor. Ancak ne hikmetse Lee, tüm bunları ‘Tanrıya inanırsan her şey olur’ gibi bir noktaya bağlıyor. Dramatik çatışmasını, tez-anti tez omurgasını bu yoldan kuruyor. Pi’nin Müslümanlık ve Hıristiyanlık adına Budizmi devre dışı bırakıp tabiri caizse ‘ikiyüzlülük’ yaptığını ‘inanç hikayesi’ olarak anlatmak istiyor.
Allah’ın tokatı yok!
Kayık sefasına kadar düz açılar kullanmasına rağmen orada bir anda üst açılara geçip adeta Budizmle dalga geçen bu karaktere dersini vermeyi hedefliyor. Babasıyla birlikte sürekli ülkesindeki kendisine göre dini saçmalıklarla alay eden karakter bu sayede ahlakçı bir tokata tabi tutuluyor. Pi, ceza olarak kayıkta kaplan ile mücadelenin içinde buluyor kendisini. Her türlü inancı destekleyen bir duruş da böylelikle ‘kökten dincilik’ odağına dönüyor.
Bunu yaparken Lee’nin Tanrı’nın ‘nur’u altındaki yapay görüntüler ve renkler eşliğinde, etobur ada da dahil olmak üzere bir ‘aydınlanma’ hedeflediği kesin. Hz. Muhammed’e yukarıdan gelen ‘mucize’lerin bir benzerini izlemememiz veya İsa’nın hikayesinde yer tutan kaplanın bir yerden sonra sanrısal bir sembole dönüşmesi tesadüf değil. Nuh’un gemisi misali bir yanılsamaya yol açmasına şaşırmıyoruz o motifin.
Merkezi konumunu da aslnda birazcık bu ‘dini aydınlama’ hedefinden ilerleten filmin, aslında bilinçli camp (bilinçli bayağılık estetiği) duran efektleriyle ‘B filmi’ görünümü vermeye başladığı söylenebilir. İçine düştüğü durum ise Scorsese’nin “Günaha Çağrı”daki (“The Last Temptation of Christ”, 1988) Hz. İsa portresiyle eş değer bir ‘sürrealizm-insan’ çatışması sakilliğine uzanıyor.
Fantastik macera tabanı Lee’ye ağır gelmiş
Bir yapay gölü hatırlatan Pasifik Okyanusu özellikle balinanın çıktığı sahne ile su yüzeyinin turuncu olduğu sahnede ‘plastik’ bir izlenim bırakıyor. Bunun devamında da aslında yapılmak istenen ‘hayal-gerçek’ arasında kalmışlık ya da ‘fantastik macera’ düşüncesi Lee’ye fazla ağır geliyor. Bu imgelerin arada müdahale etmeden gelip geçmeleri sanki bir ‘rollercoaster’ edasıyla canlanıyor. Bu da yukarıdan yükselen teolojik tokatı bütün içine kapanmasıyla alan ve bir anda başına sargı geçiren Pi’nin durumu da ‘ermişlik’ noktasında bir peygamberlik hikayesine çeviriyor. Hz. Muhammed’in yaşadıklarının bir benzeri perdede daha farklı bir şekilde, ‘Budizmden Müslümanlığa döndü’ edasında canlanıyor.
Yazar Yann Martel’in de küçümser tavrı daha bir ortaya çıkıyor. Alegorik bir süreç başlarken ‘dinin zorunluluk’ haline geldiği dünya portresinde ‘natüralist bir güncelleme’ devreye sokuluyor. Hıristiyanlık, Müslümanlık, Budizm fark etmeden karakterin etkileşimi ‘plastik efektler’le ve ‘üst açı’ yüklü bir dolgu ile dolduruluyor.
Yukarıdan biri fısıldasa tam oldu diyeceğimiz dini aydınlanma filmi de bu şekilde “Tahlisiye Sandalı”nın (“Lifeboat”, 1944) mistik-fantastik versiyonu, “Ayı”nın (“L’Ours”, 1988) deniz üstü temsili ya da “Yeni Hayat”ın (“Cast Away”, 2000) dinci dışavurumu olarak canlanıyor. Lee’nin 2.35:1 ve 1.33:1’e zaman zaman geçip “Hulk”taki ‘format bozma’ düşüncesini hissettirmesi sevindiriciyken Pi ile kaplanın baş başa kaldığı sahnelerde sadece bir kez ekran bölme tekniğine başvurması buradaki hikayenin, sevginin ya da inancın gerçekliğine, duygusuna kapıldığını ortaya koyuyor.
Adeta bir inanç banyosu
Böyle giderse de yönetmen, Jean-Jacques Annaud gibi çağ dışı sevgi hikayelerini, ele aldığı kültürü umursamadan oryantalistimsi bakışa dönüştüren, karton dramların müssebbibi haline gelebilir. Zira onun tabanındaki insancıl meseleler, psikolojik eğilimler ve daha nicesi buna ‘gevşek’lik sağlıyor.
Buradaki ‘inanç banyosu’nun çekiciliğine kapılmış ya da ‘sevgi hikayesi’nin yüreklere hitap etmesine takılmış olabilir. Ancak bunların sonucunda alınan mesajın ideolojik sorunları varken bir de ‘hayvan-insan’ dostluğu adına mucizevi bir şeyi tonlama sıkıntısıyla anlatmak akıl karı değil. ‘Kaplanım, Tanrım ve ben’ havasında Atıf Yılmaz filmlerini andıran bir kartonluk son kareyi de göz önünde bulundurunca dramatik yapıyı esir alıyor. Böylece film, ‘mucizelere inanırsan gerçek olur’ demek yerine ‘bolca dua edip dini sorumluluklarını yerine getirirsen ömür boyu yaşarsın, mucizeleri de kolayca aşarsın’ demiş oluyor.
FİLMİN NOTU: 4.5
Künye:
Pi’nin Yaşamı (Life of Pi)
Yönetmen: Ang Lee
Oyuncular: Surajj Sharma, Irffan Khan, Rafe Spall, Gérard Depardieu
Süre: 109 dk.
Yapım yılı: 2012