Tasarruf açığı nereden geliyor?
Türkiye ekonomisinde tasarruflar gerçek anlamda, mutlak olarak da, göreli olarak da azalıyor. Ortaya çıkan tasarruf açığı doğal olarak dış tasarruf gereksinimi doğuruyor. Bir başka ifadeyle, cari işlemler açığı vermeden büyümek için gerekli tasarruf yaratılamadığından, dışarıdan tasarruf ithal etmek zorunda kalıyoruz.
Yapılan tahminlere göre, özel kesimin toplam tasarrufları 1998 yılında 18.1 milyar liraydı. 2010 yılında özel kesimin toplam tasarruflarının 1998 yılı fiyatlarıyla 16.3 milyar liraya düştüğü tahmin ediliyor. 1988-1995 yılları arasında toplam tasarrufların milli gelire oranı ortalama yüzde 22.7 civarındaydı. Bu oranın 2010 yılında yüzde 13’ün altına geldiği tahmin ediliyor.
DÜŞEN TASARRUFLAR
Ekonomideki toplam tasarrufları oluşturan iki kesim var: kamu ve özel kesim. Çok fazla ayrıntıya girmeden, kamu kesimini tek başına ele alabilir, özel kesimi oluşturan iki farklı kesimin olduğunu varsayabiliriz: hane halkı ve şirketler. Kamu kesiminin tasarruf ve tüketim eğilimleri konusunda ayrıntılı bilgimiz olduğu halde, özel kesimde, hane halkı ve şirketlerin tasarruf ve tüketim eğilimlerini ancak dolaylı verilerden çıkarabiliyoruz.
2000’li yıllara kadar kamu mutlak anlamda negatif tasarrufu olan bir kesimdi. Yani, gelirlerinden daha fazla tüketiyordu. O dönemde özel kesim daha fazla tasarruf yapıp ekonomideki toplam tasarrufları artıran bir işlev görüyordu. 2000’li yıllarda durum değişti. Kamu tasarruf yapmaya başladı, tasarrufları pozitife dönüştü. Ama, 2000’li yıllarda özel kesim tasarruflarını hızla azalttı.
Özel kesimde tasarruflarını kısan hangi kesimdi?
Şirketler konusunda çok fazla bir bilgimiz yok. Şirket kârları konusunda kurumlar vergisi tahakkuku da çok iyi fikir vermeyebilir. Vergi kaçırma ve vergiden kaçınmanın yaygın olduğu bir ekonomide şirket kârlarını tahmin etmek zor oluyor. Ama, Borsa’da işlem gören şirketlerin kâr performansına bakıldığında, şirket tasarruflarının azalmadığı, hatta arttığı gözleniyor. O halde, tasarruflarını azaltan kesim hane halkı.
HANE HALKI EĞİLİMİ
2000’li yılların başında bankalardaki bireysel kredilerin tasarruf mevduatına oranı yüzde 7 civarındaydı. Bu oran 2010 yılının kasım ayı itibariyle yüzde 49 oldu. Yani, hane halkı eskiden tasarruflarının neredeyse tümünü bankalara kullandırırken, şimdi tasarruflarının yarısını kendi kullanmaya başladı. Bankaların verdikleri toplam kredilerin üçte biri bireysel kredilerden oluşuyor. 2002 yılında hane halkının bankaların kullanımına bıraktıkları tasarrufları 100 kabul edersek, 2010 yılında reel olarak bu tasarruflar 95’e indi.
Hane halkının bankalardan kredi kullanması gayet doğal. Doğal olmayan, hane halkının mevduatındaki artışın kredi kullanımına göre çok yavaş artması. Dolayısıyla, üzerinde durulması gereken konu, hane halkını mevduat yapamaya, daha da genelleştirirsek, finansal varlık biriktirmeye teşvik edilmesi olmalı.
Bu alanda makro ekonomik istikrar ve kamu finansman dengesi arasında sıkışıyoruz. Parasal kontrole yönelik olarak mevduat üzerinde yüksek sayılabilecek vergilendirmeden (munzam karşılıklar) vazgeçemiyoruz. Mevduatı, özellikle uzun vadeli mevduatı teşvik edebilecek vergi yapısını kamu finansmanı dengesi kaygılarıyla kuramıyoruz. Batık bir sosyal güvenlik sistemi üzerine uzun vadeli tasarrufları teşvik eden bir güvenlik şemsiyesi oluşturamıyoruz. Sonuçta hane halkı bir ayın biraz üzerinde vadede göreli olarak azalan mevduat yapıyor. Ekonomi dış tasarruf girişlerine endeksli hale geliyor.
Kısıtlar ne olursa olsun, Türkiye ekonomisinin uzun dönemdeki istikrarı hane halkı tasarruflarını teşvik etmekten geçiyor.