Cern nerede? Cern'in amacı ne ve hangi ülkeler sınırında yer alıyor?
Evrenin en temel sırlarını, yani bizleri ve etrafımızdaki her şeyi oluşturan temel parçacıkların ne olduğunu ve onları bir arada tutan kuvvetlerin nasıl çalıştığını anlamak için yeryüzünün 100 metre altına inşa edilmiş devasa bir makine düşünün. Burası, binlerce bilim insanının ve mühendisin, Büyük Patlama'dan hemen sonraki koşulları yeniden yaratarak maddenin sırlarını çözmeye çalıştığı, dünyanın en büyük ve en gelişmiş bilimsel araştırma tesisi olan CERN'dir. Peki, insanlık tarihinin en büyük bilimsel deneylerinden birine ev sahipliği yapan bu yer tam olarak CERN nerede?
Sadece bir laboratuvar olmanın ötesinde, II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da barışı ve bilimsel iş birliğini teşvik etmek amacıyla kurulmuş uluslararası bir organizasyon olan CERN, bilimin sınırlarını zorlayan bir merkezdir. CERN'in amacı ve konumu, onun sadece fiziki bir mekan değil, aynı zamanda küresel bir iş birliği ruhu olduğunu da gösterir.
CERN NEREDE?
Dünyanın en büyük bilimsel araştırma merkezlerinden biri olan CERN, coğrafi olarak İsviçre'nin Cenevre şehrinin hemen kuzeybatısındaki Meyrin banliyösünde yer alır. Tesisin ana kampüsü, ziyaretçi merkezi ve idari binalarının büyük bir kısmı İsviçre toprakları üzerindedir. Burası, kurumun halka açık ve dünyaya görünen yüzüdür. Jura Dağları'nın eteklerinde, Cenevre Gölü'ne yakın bu konum, tesise doğal bir güzellik içinde çalışma imkanı sunar.
Ancak CERN'in asıl devasa yapısı, yüzeydeki bu binalardan ibaret değildir. Kurumun kalbi, yani deneylerin yapıldığı parçacık hızlandırıcıları, yerin ortalama 100 metre altında inşa edilmiş devasa tünellerden oluşur. Yüzeydeki kampüs sadece bir giriş kapısıdır; asıl bilimsel faaliyet, bu yeraltı kompleksinde, gözlerden uzakta gerçekleşir. Bu yeraltı yapısı, deneylerin dış etkenlerden (kozmik ışınlar vb.) korunmasını ve güvenli bir şekilde yürütülmesini sağlar.
CERN HANGİ ÜLKELERE YAYILIYOR?
CERN'in konumu, tek bir ülkenin sınırları içine sığdırılamayacak kadar büyük ve uluslararası bir projedir. Tesisin ana kampüsü İsviçre'de bulunsa da, laboratuvar kompleksi tam olarak Fransa-İsviçre sınırına yayılmış durumdadır. Bu durum, CERN'in en eşsiz özelliklerinden biridir. Tesisin yüzeydeki pek çok binası ve deney alanı Fransa topraklarında yer alır. Bilim insanları ve personel, tesis içinde çalışırken gün içinde defalarca farkında bile olmadan iki ülke arasında sınır geçerler.
CERN'in bu ulusötesi yapısının en somut örneği, en büyük ve en ünlü hızlandırıcısı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'dır (LHC). Yerin altında 27 kilometre çevre uzunluğuna sahip olan bu dairesel tünel, İsviçre'den başlayarak Fransa topraklarının altından geçer ve tekrar İsviçre'ye döner. Bu durum, projenin en başından beri uluslararası bir iş birliği ruhuyla tasarlandığının en güzel kanıtıdır. Tesisin iki ülkeye yayılması, CERN'in sadece bir Avrupa kurumu değil, aynı zamanda coğrafi sınırları aşan bir bilim köprüsü olduğunu da simgeler.
CERN NEDİR VE AMACI NEDİR?
Fiziki konumunun ötesinde, CERN en temelde, evrenin temel yapı taşlarını ve onları bir arada tutan kuvvetleri anlamak için kurulmuş bir uluslararası iş birliği kuruluşudur. CERN ismi, Fransızca "Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire" (Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi) ifadesinin kısaltmasıdır. 1954 yılında, savaş sonrası Avrupa'da bilimsel iş birliğini teşvik etmek ve kıtadaki "beyin göçünü" durdurmak amacıyla 12 kurucu üye ülke tarafından kurulmuştur. Türkiye de CERN'e ortak üye (associate member) statüsündedir.
CERN'in temel amacı, askeri veya ticari bir uygulama geliştirmek değil, tamamen temel bilim alanında, insanlığın bilgi sınırlarını genişletmektir. Kurumun misyonu, evrenin nasıl çalıştığını yöneten temel kanunları keşfetmektir. Bunu yapmak için, tek bir ülkenin tek başına finanse edemeyeceği kadar büyük ve karmaşık olan parçacık hızlandırıcıları ve dedektörleri tasarlar, inşa eder ve işletir. CERN, dünyanın dört bir yanından gelen binlerce bilim insanına, milliyet veya siyasi görüş ayrımı gözetmeksizin birlikte çalışma imkanı sunan, barış ve bilim odaklı bir organizasyondur.
CERN'DE NELER YAPILIYOR?
CERN'in soyut amacını somutlaştıran şey, yerin 100 metre altındaki devasa makinelerde gerçekleştirilen deneylerdir. CERN'de yapılan temel iş, proton gibi atom altı parçacıkları, devasa dairesel tüneller olan "hızlandırıcılarda" neredeyse ışık hızına ulaşana kadar hızlandırmak ve ardından bunları birbirleriyle veya sabit hedeflerle çarpıştırmaktır. Bu çarpışmalar, evrenin başlangıcındaki Büyük Patlama'dan (Big Bang) hemen sonraki anlarda var olan koşulları çok küçük bir ölçekte yeniden yaratır. Bilim insanları, bu çarpışmalarda ortaya çıkan yeni ve egzotik parçacıkları, devasa ve hassas "dedektörler" aracılığıyla gözlemleyerek maddenin en temel sırlarını çözmeye çalışırlar.
CERN'in en büyük başarısı, 27 kilometrelik Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) kullanılarak 2012 yılında Higgs bozonunun keşfedilmesidir. Diğer temel parçacıklara kütlelerini verdiği düşünülen bu parçacığın keşfi, modern fiziğin standart modelini tamamlayan ve Nobel Ödülü getiren çığır açıcı bir gelişmeydi. Ancak CERN'in dünyaya en bilinen katkısı bilimsel bir keşif değil, bir icattır: 1989 yılında, CERN'de çalışan İngiliz mühendis Tim Berners-Lee, dünyanın dört bir yanındaki bilim insanlarının bilgi paylaşımını kolaylaştırmak için World Wide Web'i (www), yani bugün kullandığımız internetin temelini icat etmiştir. Bu icat, CERN'in temel bilim araştırmalarının bile insanlığın günlük yaşamını nasıl kökten değiştirebileceğinin en somut örneğidir.