Sanayinin büyükleri aslında küçülüyor

İSO tarafından açıklanan Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu araştırması önemli bilgileri ortaya çıkardı. Pandemi kaynaklı kriz yılında sanayi şirketlerinin temel verileri son yılların en iyi bilançosunu ortaya koydu.

-2020 yılında üretimden satışlar yüzde 15 artarken, dönem kârı yüzde 50 büyüdü. Özkaynak kârlılığı da yüzde 22.7’ye çıkarak 2000’li yılların en yüksek düzeyine ulaştı. Buna karşılık yüzde 22.7 ile küresel çapta şirket kârlılığı ancak yakalanabildi.

-Kar artışı ile desteklenen özkaynaklar ise yüzde 23.2 onanında arttı. Sonuçta toplam borçlar yüzde 23 artmasına karşılık borç/özkaynak dengesi küresel kriz sonrası ilk kez yatay seyretti ve yüzde 68.4’te sabit kaldı.

-500 Büyük Sanayi'nin 407 milyar liralık özkaynağına karşılık toplam borçları 881 milyar liraya çıktı. İdeali ve dünya ortalaması borçlar ile özkaynakların yarı yarıya şeklinde dengeli olması.

BORÇ BÜYÜDÜ ÖZKAYNAK KÜÇÜLDÜ

-Türkiye’de borç/özkaynak dengesi 2001 krizinde ciddi biçimde bozulmasına karşılık 2003’ten itibaren yeniden yarı yarıya olarak kuruldu. 2008’deki kısmi bozulmayı 2009’daki güçlü sermaye takviyeleri düzeltti.

-Ancak faiz oranlarının dünyada tarihi en düşük düzeylerine inmesiyle 2010 sonrasında yarı yarıya olan denge yeniden bozuldu. Şirketler daha çok dış kaynakla faaliyetlerini fonladı. Kârlarını ise 2013 sonrası daha yüksek oranda dağıtmaları da bunda etkili.

-Bu durum, borsada işlem gören sanayi şirketlerine de yansıdı. Kârlılığın sanayide toparlanmasına karşılık bankalarda gerilemesi hisse senedi fiyatlarına yansıdı. 2020 yılında 500 Büyük Sanayide yüzde 22.7’ye yükselen özvarlık kârlığı bankalarda yüzde 10.8’de kaldı.

-2010 yılına Banka Endeksi Sanayi Endeksi’ni ikiye katlarken, sonraki yıllarda sanayi bankaları geçti. 2020-2021 yıllarında tam tersi bir tablo ortaya çıktı. Bu kez Sanayi Endeksi, Banka Endeksi’nin iki katı performans gösterdi. Sanayi hisseleri yükselirken banka hisseleri geriledi.

MADALYONUN DİĞER YÜZÜ

-2020 yılında iyi bir tablo ortaya koymalarına ve 10 yıllık vadede bankalara çok büyük fark atmalarına karşılık, 500 Büyük Sanayi’nin dolara çevrilmiş bilançosu bize madalyonun diğer yüzünü ve gerçek resmi gösteriyor.

-Bitişikte 500 Büyük Sanayi’nin 10 yıl önce 2011’deki bazı temel verilerinin 2020 yılı ile kıyaslaması yer alıyor. Rakamlar ilgili yılların ortalama döviz satış kuru üzerinden dolara çevrildi.

-Ortaya çıkan en net sonuç ise dolar bazında 500 Büyük Sanayi 10 yıl önceye göre büyümedi, hatta küçüldü. Küçülme en başta üretimden satışlarda yüzde 13 düzeyinde gerçekleşirken, özkaynaklarda üçte bir düzeyini bile aştı. Kârlar düştü, yaratılan katma değer 19 milyar dolar azaldı. Büyüyen ise istihdam ile şirketlerin borçları oldu.

-10 yıl önce 575 bin kişi olan toplam istihdam 2020’de 717 bin kişiye çıktı. 142 bin kişilik artış yüze 25’lik artışa işaret ediyor.

-Ancak toplam kârın artmaması ve brüt katma değerin yüzde 29 gerilemesini dikkate alınca, istihdam artışı ile verimliliğin düştüğü sonucu ortaya çıkar. Sanayide verimlilik artmadı, düştü.

YABANCI SERMAYELİLER DÜŞÜŞTE

-10 yılda 500 Büyüğün toplam borçları 19 milyar dolar daha arttı ve 125 milyar dolara yükseldi. Artış oranı yüzde 18.

-İhracat kalemi ise düşmekten zor kurtuldu. 500 Büyüğün ihracatı 10 yıl önceye göre sadece 766 milyon dolar daha fazla. Bu da yüzde 1.2 artışa denk geliyor. Büyüklerin ihracatı artmazken, Türkiye’nin toplam ihracatını kim nasıl artıracak? KOBİ’ler mi?

-Başka bir zayıflama ise ihracat güçleri daha yüksek olan yabancı sermayeli şirket sayısında görüldü. 2011’de 500 Büyük içinde 140 olan yabancı sermayeli şirket sayısı 110’a indi.

-Bitişikte yer alan grafikten aslında bu sayının 2009 yılında 153’e kadar çıktığı ve azalmanın oradan başladığı görülüyor. 12 yılda 43 şirketlik azalma yüzde 28 oranında gerileme demek. Sayı yüksek.

ÖZKAYNAKLAR ERİDİ, BORÇLAR ŞİŞTİ

-Son 10 yılda 500 Büyük'te büyüyen bir kalem de yüzde 14.8’den yüzde 22.7’ye çıkan özkaynak karlılığı. Bu da 2013 sonrası kar dağıtımının hızlanması yanında borçlanmanın artmasından kaynaklanıyor. 10 yıl önce yüzde 46.3 olan özkaynakların toplam kaynaklar içindeki payı yüzde 31.6’ya düşünce toplamda kârlar artmamasına, hatta düşmesine rağmen özvarlık kârlılığı yükseldi.

-Yeri gelmişken 500 Büyüğün toplam karının 13.5 milyar dolardan 10 yıl sonra bile 13.2 milyar dolara indiğini ve yüzde 2.8 azaldığını belirtelim.

-Kâr azaldı, azalan kârlardan giderek daha fazla kâr payı dağıtılınca ortaya özkaynakların erimesi çıktı. Nitekim 2011’de 92 milyardan 2020’de 58 milyar dolara inen özkaynaklar 10 yılda 34 milyar dolar azaldı ve yüzde 37 küçüldü.

-Küçülen özkaynakların yerini borçlardaki hızlı artış aldı. Buna bağlı olarak toplam kaynaklar içinde borçların payı yüzde 53.7’den yüze 68.4’e çıkarken, özkaynağın payı aynı oranda gerileyerek yüzde 31.6’ya indi. Şirketlerin borç/özkaynak yapısı aşırı derecede bozuldu.

HEM KURDAN HEM FAİZDEN

-Bu durum sanayi şirketlerin bilançolarını faizlerin ve döviz kurunun düzeyine aşırı hassas hale getirdi. Faizler yükselince finansman maliyetleri arttı. Kurlar yükselince kambiyo zararları büyüdü. Bir faizden bir kur artışından vurgun yeme durumu 2018 yılına kadar süregeldi.

-2018’den itibaren ise şirketler çift taraflı vurgun yemeye başladı. Çünkü kur artışlarını durdurmak için faizleri yükselttik. Ancak faiz yükselince kurlar kalıcı biçimde düşmemeye başladı. Sonuçta hem kurlar hem faizler yüksek kalınca şirketler de çift taraflı vurgun yemeye başladı.

-Kur artışları 2013 sonrasında hızlandı. Dolara çevrilmiş 500 Büyük Sanayi Kuruluşu’nun temel verileri, sanayileşmede daha çok alacağımız yol olduğunu, yeterli yatırımı yapmadığımızı, gerekli kaynağı ayırmadığımızı, verimliliği düşürdüğümüzü gösterdi.