Kültür Bakanlığı ile Atatürk Araştırma Merkezi, Nutuk’un sekiz dilde tercümesini yayınladı...
Ama, yapılan bu ve daha önceki bütün yayınlar orijinal Nutuk değil, “gözden geçirilmiş”, yahut “dönemin şartlarına uyarlanmış” metindir ve son dönem Türk Tarihi’nin bu en önemli belgesinin elyazması olan aslı, okunmasının üzerinden neredeyse bir asır geçmiş olmasına rağman her ne hikmet ise bir türlü yayınlanmamaktadır!
Mustafa Kemal, Nutuk’u o zamanki ismi Halk Fırkası olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin ikinci kurultayında, 15 Ekim 1927’de okumaya başlamış; tam 36 saat 31 dakika boyunca okumuş ve “Mevcut olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur” cümlesiyle tamamladığında aradan altı gün geçmiş, 20 Ekim’e gelinmişti...
Nutuk felsefî yahut herhangi bir “izm”in temellerini atan bir eser değil, askerî ve siyasî bir metindir. Mustafa Kemal, muhalefetin ortadan kaldırılmasının ardından İstiklâl Harbi’nin safhalarını anlatmaktadır ve zaten 15 Ekim’de konuşmasına “Olaylarla dolu dokuz yılın tarihine temas edecek olan konuşmam uzun sürecektir. Ama bu zor iş yerine getirilmesi gerekli bir vazife olduğuna göre, sözü uzattığım takdirde beni hoş karşılayıp bağışlayacağınızı ümid ederim...” diyerek başlamakta, yani ideolojik bir metin vermeyeceğini, son dokuz senenin olaylarından bahsedeceğini söylemektedir.
Nutuk, Millî Mücadele ile ilgili en önemli belgedir ama sıradan okuyucuya pek birşey vermez; zira metinde cephelerdeki hareketlerin, paşalar arasındaki çekişmelerin ve o günlerdeki siyasî vaziyetin hatırda tutulması güç ayrıntıları vardır. Sıradan kişilerin yüzlerce sayfalık metinden hatırladığı tek bölüm, “Bugün vâsıl olduğumuz netice, asırlardan beri çekilen millî musibetlerin intıbâhı ve bu azîz vatanın her köşesini sulayan kanların bedelidir. Bu neticeyi, Türk gençliğine emanet ediyorum” cümlelerinin ardından gelen ve “Ey Türk Gençliği!” diye başlayan edebî hitabedir; malûm, bu hitabe ile beraber Nutuk da son bulur.
Üstelik, Nutuk’un dili de bir hayli ağır, yani ağdalıdır; askerî mekteplerde “belâgat”, yani “hitabet” dersi görmüş olan ve eski dile mükemmel şekilde hâkim bulunan Mustafa Kemal’in o dönemde daha hafif bir Türkçe ile yazması da zaten imkânsızdır.
Bu ağdalı dile örnek olarak, Nutuk’tan kısa bir bölüm naklediyorum:
“…Mihrabı muallâ-yı ümmet ve millet olduğu içindir ki, ma’rûzat-ı milliyeyi iblâğa fürce-yâb olmaya teşebbüsten geri durmadık.
Yalnız, büyük bir hatâdan zât-ı âlînizi tahlîs maksadiyle arzedelim ki, Anadolu umum mârûzâtının meşmûlü lihâzihî hilâfetpenâhî kılındığı hakkındaki mâlûmâta, milletin henüz itimadı kat’î değildir. Çünki, millet emîndir, ki padişah, ihanetleri sabit olan birkaç şahsı millete tercih buyurmazlar. …Azîzim, ‘Yed’ullahi fevka eydihim’. Fakat, bununla beraber, hall-i müşkîlât ve mesâile tevessül edenlerin mukarrer bir hedefi olmak gerektir.
…Millet, emr-i hüdâyı ifa edecektir ve buyurduğunuz gibi istihkak-ı millîmiz pür-sa’d ü zî-selâm olacaktır. Dua-yı keremkârîlerinin eksik edilmemesini rica ederim. Sâ’y bizden, tevfik hüdâ-yı lemyezeldendir…
…Hülâsâ, Hey’et-i Vekîle ile Hey’et-i Murahhasa arasındaki ihtilâf noktaları mühimdir. Hey’et-i Vekîle’de emrivakîler karşısında bırakılmak endişesi hâsıl olmuştur. Bunun için tamirat mes’elesini takdîm etmekten mutasavver mahzurları mesâil-i mühimmenin, iş’ar buyurulduğu veçhile birkaç gün zarfında intâcına behemehal ehemmiyet vererek bertaraf edildiğini irâe etmek lâzımdır ve daha şimdiden bu fedakârlığın mesâil-i sâirenin sür’atle ve lehimizde hallolunacağı mevâidine mukabil olduğunu ciddî olarak icab edenlere mevzûbahs etmek ve en nihayet inkıtâ mukadderse onların müsebbib ve mütecâviz görünecekleri zemînde vukuunu te’min eylemek lâzımdır…”
Dolayısı ile, eski dili bilmeyen yahut uzmanı olmayan günümüz okuyucusunun bu ifadeleri anlaması, meselâ metinde geçen ve “Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir” mânâsına gelen “Yed’ullahi fevka eydîhim” ifadesinin Fetih Suresi’nin 10. âyeti olduğunu farketmesi imkânsızdır ve 150, haydi bilemediniz 200 kelime ile konuşan günümüz insanının önüne Nutuk’un bu devrin güdük Türkçesine nakledilmiş şekli konmaktadır.
ASLI ASKERÎ ARŞİV’DE “1” NUMARADADIR
Şimdi, Kültür Bakanlığı ile Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayını olan yeni Nutuk ile ilgili asıl önemli hususa geliyorum:
Cumhuriyet’in temel belgelerinden olan, senelerden buyana ardarda basılan, üzerinde araştırmalar ve dünya kadar da tez yapılan Nutuk’un yayınlanmış bütün metinleri ile orijinal elyazması arasında farklar vardır. Orijinal metin Genelkurmay Arşivi ATASE’de “1” numarada muhafaza edilmektedir ve yayınlanan metin, birkaç sene önce bazı sayfalarını elde ettiğim ve bazı bölümleri gayet sert olan asıl metnin yumuşatılmış şeklidir!
Her iki metin arasındaki farklara birkaç örnek vereyim:
Bildiğimiz Nutuk “1335 senesi Mayıs’ının 19. günü Samsun’a çıktım” cümlesi ile başlar ama orijinal metnin girişinde “Ali Rıza Paşa, Ahmed İzzet Paşa’ya ‘Cumhuriyet yapacaklar’ demiş, aleyhimde bulunmuş. İsmet Paşa’ya İzzet Paşa söylemiş” şeklinde yuvarlak içerisine alınmış bir not vardır ve bu not ile sonraki sayfalarda yazılı olan daha birçok cümle, Mustafa Kemal’in sağlığında basılmış olan “resmî” Nutuk’ta yeralmaz!
Notta isimleri geçen her iki Paşa, Osmanlı Devleti’nin son sadrazamlarındandır... Biri ötekine “Bunlar, cumhuriyete doğru gidiyorlar...” demiş, diğeri de bunu Ankara’nın iki numarası olan İsmet Paşa’ya söylemiş, İsmet Paşa olup biteni Mustafa Kemal’e aktarmış ve Mustafa Kemal sinirlendiğinden olacak Nutuk’un kenarına “...aleyhimde bulunmuş”diye not almış ama bu kısım basılı metne dahil edilmemiştir!
Bir başka örnek daha vereyim... Mustafa Kemal, Nutuk’un basılan nüshalarında Yunan “Mavri Mira” örgütünü anlatırken, şöyle demektedir:
“... Bilahare (sonradan) elde edilen malumat ve vesaik ile teeyyüd etti ki (bilgi ve belgelerle güçlü bir şekilde anlaşıldı ki), İstanbul Rum Patrikhanesi’nde teşekkül eden Mavri Mira heyeti, vilâyetler dahilinde çeteler teşkil ve idare etmek, mitingler ve propagandalar yaptırmakla meşgul. Yunan Salib-i Ahmer’i (kızılhaçı), resmî muhacirîn (göçmen) komisyonu; Mavri Mira heyetinin teshîl-i mesaisine hâdim (işini kolaylaştırmaya hizmet etmekte). Mavri Mira Heyeti tarafından idare olunan Rum mekteplerinin izci teşkilâtları, yirmi yaşını mütecaviz (geçmiş) gençler de dahil olmak üzere, heryerde ikmal olunuyor.
Ermeni Patriği Zaven Efendi de, Mavri Mira heyetiyle hemfikir olarak çalışıyor. Ermeni hazırlığı da tamamen Rum hazırlığı gibi ilerliyor...”.
Mustafa Kemal, orijinal Nutuk’ta ise Mavri Mira’dan daha etraflı bahsetmekte ve daha fazla yüklenmektedir:
“... Bilâhare (sonradan) elde edilen malumat ve vesaik ile teeyyüd etti (bilgi ve belgelerle güçlü bir şekilde anlaşıldı ki), İstanbul Rum Patrikhanesi’nde Mavri Mira unvaniyle teşkil eden heyetin vazifesi: Vilâyetler dahilinde çeteler teşkil ve idare etmek, mitingler ve propaganda yapmaktı. Yunan Salib-i Ahmer’i (kızılhaçı), bu heyete merbut (bağlı) bulunuyordu. Vazifesi suretâ (görünürde) .....lara bakmak gibi insanî bir perde altında tertibat-ı ihtilâliyeyi ihzar eylemekti (ihtilâl tertibini hazırlamaktı). Bu suretle eczay-i tıbbiye (tıbbî ilâç) ve levazım-ı sıhhiye (sağlık için gerekli olan şeyler) namı altında silâh, cephane ve teçhizatı memleketimiz dahiline ithal etmek idi (sokmaktı). Resmî muhacirîn (göçmenler) komisyonu, Mavri Mira Heyeti’ne tâbi (bağlı) bulunuyordu. İstanbul Patrikhanesi ve Yunan Konsoloshanesi, esliha (silâh) ve cephane deposu halini almıştı. Kiliseler mahall-i ibadet (ibadet yeri) olmaktan ziyade, askerî anbarlar gibi kullanılmakta idi.
Rum mekteplerinin izci teşkilâtları, tamamen Mavri Mira Heyeti tarafından idare olunuyordu. İstanbul’dan maada (başka) bilhassa Bursa, Bandırma, Kırkkilise, Tekfurdağı ve mülhakatında (çevresinde) ve sair yerlerde, yirmi yaşını mütecaviz (geçmiş) gençler de dahil olmak üzere izci teşkilâtına giriyorlardı. Samsun ve Trabzon, esliha (silah) vesaire tevzi (dağıtım) mahalleri idi.
Ermeni Patriği Zaven Efendi de, Mavri Mira Heyeti tarafından kazanılmıştı. Ermeni hazırlığı da tamamen Rum hazırlığı gibi ilerliyor...”.
Farklar, işte böyle devam edip gidiyor...
TARİHE HİZMET VE TARİHÎ AYIP!
Mustafa Kemal’in 1927’de 36 saat 31 dakika boyunca okuduğu Nutuk’un nasıl olduğunu, yani şimdi ATASE’de muhafaza edilen asıl nüshanın tamamının mı yoksa bazı yerleri kısaltılmış şeklinin mi okunduğunu maalesef bilmiyoruz. Zira elimizde okunuş sırasında yapılmış bir ses kaydı mevcut bulunmuyor! Üstelik yayın sırasındaki değişikliklerin bizzat Mustafa Kemal tarafından yapılıp yapılmadığı konusunda da malûmat sahibi değiliz.
Türkiye’nin önde gelen yayınevlerinden biri birkaç sene önce Millî Savunma Bakanlığı’na müracaat ederek Nutuk’un ATASE’deki orijinal metnini yayınlamak istemiş ama askerler izin vermemişlerdi! Reddin sebebi orijinal metinde zülf-i yâre dokunacak birşeyler olması ihtimalinden değil, sadece metni bilmemeten kaynaklanıyordu! O mantığa göre Nutuk’un aslının 90 küsur sene boyunca arşivde muhafaza edilip yayınlanmamasının bir hikmeti vardı ve aynı şekilde kalması gerekirdi!
Önümüzdeki sene, Mustafa Kemal’in Nutuk’u okuyuşunun üzerinden tam bir asır geçmiş olacak. Ama, Kültür Bakanlığı ile Atatürk Araştırma Merkezi bu önemli yıldönümünün arefesinde orijinal metni değil, sonradan düzenlenmiş ve daha önce defalarca neşredilmiş olan Nutuk’u yayınlıyorlar, üstelik orijinal olmayan bu metin sekiz dile tercüme ediliyor.
Devletin kurucusuna ait olan Cumhuriyet tarihimizin bu en önemli belgesinin okunuşunun yüzüncü yılında tıpkıbasımı ile Lâtinize edilmiş şeklinin tam metin hâlinde yayınlanması büyük bir hizmet olacak, bu işin yapılmaması ise tarihe ayıp olarak geçecektir!
Orijinal Nutuk’un Mustafa Kemal’in elyazısı ile olan ilk iki sahifesi.