Öyle anlaşılıyor ki bu İran ve ABD/İsrail arasındaki savaş beklenenden daha fazla sürecek. Rehberlik makamına Hamaney’in oğlu Ayetullah Seyyid Mücteba’nın seçilmesi ise İran’ın savaştaki duruşunu koruyacağını gösteriyor. Bu aslında yeni seçilen liderin kendi karakteri kadar, Hamaney’in oğlu olmasıyla da verilen bir mesaj.
Aslında İran’da seçilecek herhangi bir ismin kısa sürede uzlaşmaya gidecek bir pozisyon alma ihtimali yoktu. Nitekim yönetimin hemen her kademesinden gelen mesajlar da bu yönde. İsrail liderin ilan edilmesinin hemen ardından onu hedef alacağını açıkladı.
YENİ LİDER KİM?
Babası hayattayken de ismi onun yerine geçen Mücteba Hamaney kim? Bu noktaya nasıl geldi ve İran’daki güç dengelerinde karşılığı nedir?
Şuradan başlayalım. İran Şura Meclisi eski başkanı Gulamali Haddadadil'in kızıyla evli. Yani devrimin ilk yıllarından itibaren etkin olan bir ismin damadı aynı zamanda.
1998-1999 yıllarında babasının ofisinde belli görevler üstlendi. Dini eğitimi için Kum’a gitmesinin ise stratejik bir karar olduğu geriye doğru bakılınca daha iyi anlaşılıyor.
İran’da dini eğitim, eğer bu alanda güçlü makamlara gelmek istiyorsanız küçük yaşlarda başlıyor. Bu noktada ana merkez Kum şehri ve orada önde gelen Şii alimlerden ders almak ve belli aşamalardan geçmek gerekiyor.
Neden stratejik karar? 30’unda dini eğitim için Kum’a giden Hamaney’in oğlu olunca bu daha anlamlı hale geliyor. Mücteba, orada eğitimin yanı sıra, sistemde ağırlığı olan isimlerle, yani ulema sınıfıyla yakınlık kurmuş ve bir anlamda kendi güç alanını genişletmişti.
ADIM ADIM ARTAN GÜÇ
Diğer yandan babasının ofisinde resmi olmayan faaliyetlerini sürdürmesi, özellikle İran’daki sistemin siyasi boyutunun yanı sıra güvenlik tarafında da etkinlik elde etmesini sağladı. Ona yakın olan ve emek verdiği pek çok isim sistemde önemli yerlerde bulunuyor. Özellikle de güvenlik merkezli alanlarda.
Nitekim Mücteba Hamaney ismini en güçlü biçimde duyduğumuz hadise, 2005 yılındaki seçimlere yönelik müdahale tartışmasıydı. İddialar, Mücteba’nın yönlendirdiği bir ekibin, Ahmedinejad’ın cumhurbaşkanlığını sağlamak için seçimlere müdahale edildiğiydi. O dönemin diğer adayı Mehdi Kerrubi bu duruma itiraz etse de sonuçlar değişmedi.
DEVLETİN GELECEĞİ ÜZERİNE HAZIRLIK
Yeni liderin İran’da Radyo Televizyon Kurumu başta olmak üzere pek çok yapı üzerinde etkisi ve gücü var. Sıkça gündeme gelen bir başka iddia kendisinin devletin kritik kurumlarından önemli konularda raporlar istediği ve bunları düzenli olarak bir ekiple değerlendirmeye aldığı. Dahası bu yönde çok sayıda ekiple devletin durumu ve geleceği hakkında toplantılar yaptığı.
Her durumda kendisini yükselten ve güçlü kılan zemin ve yapı, Devrim Muhafızları Ordusu. Bünyad-ı Mustazafin gibi güçlü vakıflar, yine DMO’nun kontrolündeki Hatemü'l Enbiya Karargâhı (kritik askeri kararların alındığı yer) gibi yapılar kendisine siyasi ve ekonomik güç sağlayan dinamikler olarak şekillenmiş.
YENİ LİDERİ NELER BEKLİYOR?
Elbette şu noktayı unutmadan. Tüm bunlar İran’a yönelik büyük saldırı gerçekleşmeden önce gelişen ve şekillenen dinamikler. Sistemin güçlü unsurlarının Mücteba’ya gelecek için yatırım yaptığı da ortada.
Ağır bir saldırıya uğramış ve halen devam eden savaşın ortasında bir İran'ı yönetmek elbette çok ağır bir sorumluluk. Siyaseten doğrudan bir tecrübe sahibi olmaması ciddi bir dezavantaj. Büyük tecrübe sahibi olan isimlerin ona ne düzeyde destek vereceği önemli. Burada Ali Laricani'nin rolüne dikkatle bakmak gerekiyor.
Sınamadan geçecek bir diğer konu, yukarıda anlattığım din adamlarıyla olan ilişkisi. Kum'daki dini yapının ve güçlü aktörlerin kendisine olan ilgisi ve kabulü, yönetim katındaki gücünü belirleyecek.
Ali Hamaney gibi güçlü bir ismin ardından rehberlik makamını doldurmanın zorlukları da bir başka çetrefilli alan. Dini liderliğin yerini siyasi liderlik alsın tartışmalarının da dikkatle takip edilmesi gerekiyor.
İSRAİL VE ABD'NİN TAVRI
Şimdi onu anında hedef sayan İsrail ve kendi penceresinden “uygun lider” olarak görmeyen Trump var. Diğer yandan İran’ın savaş ortamında belli ki hayli uzun tartışmaların ardından Mücteba’yı seçmesi çok kritik mesajlar içeriyor.
Şunu da bir başlık olarak ekleyelim. Mücteba Hamaney için avantaj olarak görünen Devrim Muhafızları, sistemdeki rolünü daha da yükseltmek için hareket ederse ortaya nasıl bir denge çıkacak?
Mücteba'nın seçilmesinin verdiği en güçlü mesajın İran’ın savaşı bitirmek bir yana, devam ettirme kararlılığı olduğunun altını çizerek tamamlayalım.