Global yeni orta sınıfın doğuşu
İLK önce bana çok çarpıcı gelen bilgiyi aktarayım da sonra bunun anlamını açarım.
Son verilere göre ortalama Çinli tüketici, haftada 9.8 saatini alışverişe ayırıyormuş. Bu rakam ABD’de 3.6 saatmiş. Ve yine Çinlilerin yüzde 40’ı alışverişi artık keyif için yapılan bir aktivite olarak görüyormuş.
ABD gibi neredeyse tüm yaşam tarzını alışveriş üzerine kurmuş ülkenin ortalama alışveriş süresinde Çin’in arkasına düşmesi çok çok önemli bir trend değişimini gösteriyor.
Bu yeni trend, ilk olarak bana çarpıcı gelmişti ama sonra alışverişin normal olarak orta sınıflara ait bir alışkanlık olduğunu hatırlayınca çarpıcılığını biraz kaybetti gözümde. Yukarıda bahsettiğim trend değişimi kadar önemli olan bir başka değişim de, etkileri açısından neredeyse endüstri devrimi kadar radikal ve kalıcı olacak bir başka trendde bulunabilir.
Dünyada büyük bir orta sınıf kayması yaşanıyor ve global yeni bir orta sınıf doğuyor. Siyasi ideolojisini orta sınıflar üzerine kurmuş ABD’de orta sınıf yok olmaya başladı. Bu aslında sadece ABD’ye özgü bir gelişme değil, onun başını çektiği tüm Batı âleminde aynı süreç yaşanıyor. Dünya sistemi güçlü bir orta sınıf olmadan işleyemiyor, o nedenle Amerikan ve Batı’nın orta sınıfının yerini Doğu orta sınıfları dolduruyor.
Çin ve Hindistan’ın başını çektiği bu trendin içinde Türkiye de var. Bunu daha sonra detaylı inceleyeceğiz. Ama ilk önce Amerika’da neler olduğuna bakmalıyız.
Son ekonomik kriz öncesinde Amerikan orta sınıfı zaten çok zayıflamıştı, suni teneffüsle ayakta tutuluyordu. Orta sınıfı ekonomik olarak “sub-prime mortgage” sistemleri gibi kredi sistemleri ve ideolojik açıdan da iPod, iPhone, iPad ve Facebook gibi teknoloji ürünleri ayakta tuttu. Onlara bu ürünler, sanki bir sınıf gibi dinamiklermiş ideolojisini veriyordu. Ama son krizle birlikte ekonomik temel kaydı, bu sınıf dağıldı ve hâlâ toparlanamadı.
YENİ ZENGİNLER, YENİ ELİT
Orta sınıf yok olurken başka bir şey de oldu toplumda; yepyeni zenginler, yeni elitler ortaya çıktı, Amerikan toplumunda daha da müthiş bir gelir uçurumu doğdu. Yeni zenginler, ülkeleri olarak global dünyayı görüyorlar. Varoluş mücadelesi yapan eski orta sınıflar ise yok olmamak için tutunacak ekonomi politikaları bekliyorlar.
Onlar bekleyedursunlar, yeni elit sanki kendi ülkelerinde hiç sorun yokmuş gibi büyük paralar kazanıyor ve “iş”i global düşünüyorlar. Onlar Doğu’da oluşmaya başlayan yeni orta sınıf için üretim yapmayı daha avantajlı görüyorlar.
YENİ ORTA SINIFIN İDEOLOJİSİ HENÜZ YOK
Amerika’da yok olmak üzere olan orta sınıfın yerini Doğu ülkelerindeki orta sınıflar dolduracak. Çin’de şu anda 157 milyon nüfuslu bir orta sınıf var ama potansiyelin bunun üç ya da dört misli olduğu düşünülüyor.
Bu büyük bir pazar ve güç. Şu anda bile Çin’de 700 milyon cep telefonu abonesi var. Nokia, Amerika’da 3.6 milyar dolar kazanırken Çin’de 9.8 milyar dolar kazandı. Hindistan, Çin’den çok daha fakir olduğu halde oradaki orta sınıfın en az Çin kadar güçlü olacağı düşünülüyor.
Bu oluşan yeni orta sınıfların belirgin özelliği, Batı’nın orta sınıfları gibi belirgin bir ideolojilerinin olmaması. Hangi yöne gidecekleri henüz belli değil. Alıştığımız orta sınıf ideolojisi dışındalar ama arayışları sürüyor.
LİBERALİZMİN KRİZİ
Bunu Türkiye’de liberalizmin yaşadığı krizle de açıklayabiliriz. Liberalizm, orta sınıfların doğal düşünce sistemiydi fakat orta sınıf kavramı, kültürüyle, yaşam tarzıyla değiştiğinde liberalizmin de ne olduğu anlaşılmamaya başlandı. Liberalizmin krizi, aslında orta sınıfın varoluşsal krizidir. Yeni ideolojinin ne olacağı, global sistemin önündeki en büyük problem olarak duruyor.
YARATICI KARŞI ÇIKIŞ
BUGÜN, göstermeye çalıştığım gibi inanılmaz bir global yeniden yapılanma içindeyiz. Her yeniden yapılanma sürecinin olduğu gibi bunun da muhalifleri olacak. Tepkiler konulması gerekecek. Özellikle gençler, yeni karşı çıkış yönetmeleri bulmak zorunda kalacaklar. Çünkü eski alıştığımız sokak çatışmasına dayanan ve aslında 20’nci yüzyıla ait olan muhalefet yöntemleri yeni dönemde yetmeyebilir, yetersiz kalabilir.
Kapitalizm, yeni dönemde global düzeyde çok yaratıcı olmaya mecbur; çünkü bir taraftan global düzenin yeni elitleri olacak, bir taraftan da tüketim talepleriyle yeni orta sınıflar. Böylesine karmaşık ortamda gençler tepkilerini eski yöntemlere dayanarak koymayı sürdürürlerse her defasında başarısız olacaklar. Eski bir eylemsel anarşist, şimdi ise fikirsel anarşist olan bir abileri olarak gençlere bir tavsiyem olacak:
Yeni dönemde eğer etkin bir muhalefet yapmak istiyorsanız, yumurtaları bir kenara bırakın ve daha yaratıcı şeyler bulmak kafanızı çalıştırın. Çünkü yeni dönemde sokak muhalefetinin, yaratıcı karşı çıkış (creative dissent) şeklinde olacağı tahmin ediliyor. Bunu sokak gösterilerindeki yeni trend olarak da kabul edebilirsiniz. Bu bir anlamda performans sanatları ile gösterinin birleştirilmesinden oluşmuş yeni bir mıuhalefet şekli. Yani gösteri yapılmak için toplanıldığında sadece slogan atmakla yetinilmeyecek, taş da yumurta da atılmayacak, sadece otoriteleri rahatsız edecek konularda bir sokak performansı kitlesel biçimde ortaya konulacak.
Örneğin, beğenmediğiniz birisi üniversite kampusuna konuşmak için geldi diyelim. Bu kişiye yumurta atarak güzelim yumurtaları israf etmeyin, ancak o konuşurken salonda kendi aranızda piknik yapabilir veya tavla oynayabilirsiniz. Bu davranışın konuşmacı için çok daha rahatsız edici olacağına emin olabilirsiniz, hem de çok etkili olacaktır.
Bu arada Türkiye’de “creative dissent”in ilk örneği de verildi. İçki yasağına karşı sokakta toplanıp içki içmek bunun güzel bir örneğiydi. Önümüzdeki yıllarda performans sanatçıları ile protestocu gençler arasında ilginç bir işbirliğini heyecanla bekliyorum.