Sıcak zamanlar, soğukkanlı yaklaşımlara en çok ihtiyaç duyulan dönemlerdir. 7 Ekim 2023’te başlayan süreçler, ABD ve İsrail’in İran’a saldırmasıyla çok daha geniş, sarsıcı ve dönüştürücü boyutlar kazandı.
Bütün bunların merkezinde yer alan Türkiye, kuşkusuz ortaya çıkan riskleri dikkate almak, aynı zamanda fırsatları değerlendirmek durumunda. Elbette yaşadığımız coğrafyanın fay hatlarını ve kökleri iki büyük savaş öncesine dayanan sorunlarını doğru anlamak zorunda.
Devlet Aklında Denge
Buraya eklememiz gereken iki önemli başlık var: Sahip olduğumuz gücün farkında olmak ve sınırlarını doğru tanımlamak. Birincisi harekete geçmenizi sağlarken, diğeri nerede durmanız gerektiğini size söyler. Siyasetin motive edici söylemi ilkini öne çıkarır. Gücü merkeze alır, hedefler koyar. Oysa devletin kurumsal yapısı/aklı, gücünüzün sınırlarını hatırlatmakla yükümlüdür.
İkisi arasında kurulan denge, devlet kapasiteniz hakkında fikir verir. Türkiye bu manada hayli kritik bir eşikten geçiyor. Sorumluklarımız ve imkanlarımız arasında sağlıklı ilişki kurmaya, coğrafyamızda artan ağırlığımızı ve ortaya çıkan yeni bölgesel düzendeki rolümüzü soğukkanlı biçimde ele almaya mecburuz.
Ankara için tek başına ‘düzen kurucu’ bir rolden bahsetmek elbette gerçekçi bir yaklaşım olmaz. Ancak bu inşa sürecinin dışında kalmanın da ciddi maliyetleri olacağı açık. Zaman zaman ortaya çıkan hamasi söylemleri ayıklayarak bakarsak Türkiye’nin bu anlamda hayli gerçekçi, küresel ve bölgesel dengeleri dikkatle takip edip tartan bir politika izlediğini söylemek mümkün.
İddia, İttifak ve Müdahale Kapasitesi
Şu halde bu yazının başından itibaren hissettiğinizi düşündüğüm temkin hali ve belli düzeyde endişenin anlamı nedir? Şöyle ifade edebilirim: Türkiye, merkezinde bulunduğu bir coğrafyada kendisine rağmen, hatta aleyhine bir düzen kurulmasını elbette istemiyor. Buna dair itirazları var ve bu inşa sürecinde güçlü biçimde yer almak istiyor. Tarih, tecrübe, hafıza ve tüm bunların harmanlanmasıyla ortaya çıkan yükselişin bunu talep etmesi de son derece doğal.
Burada dikkat çekmek istediğim, verdiğimiz sözlerin, altına imza attığımız ittifakların ve bunların bize yüklediği sorumlulukların yeterince farkında olmak. Maliyetleri doğru hesaplamak. Kriz alanlarında ve çatışma bölgelerinde varlık gösterirken müdahale kapasitemizi ve bunun sürdürülebilir olmasını önemsemek. Ayrıca tüm bunları siyasetin en muhalif unsurlarına kadar doğru bilgi ve yaklaşımla anlatabilmek. İddialarınız ve tezleriniz toplumsal anlamda benimsenmeden yola çıkmak beklenmedik sonuçlar doğurabilir.
Yükselen Güç Olmanın Sınavı
Ankara’nın ittifak kurma kabiliyetinin genişlediği, hatta aranan bir müttefik haline geldiği tezine elbette katılıyorum. Bu aynı zamanda bulunduğu ittifakta sözlerini yerine getiren ve katkı sağlayan güç olma vasfının getirdiği bir sonuç. Yine kriz çözme ve hızlı aksiyon alma açısından geçmişe oranla çok daha yüksek bir refleks ve öngörü zenginliğine sahip olduğumuzun da altını çizelim.
Güvenilir, sözünde duran ve ortaklıklar kurma konusunda istekli olan bir ülkenin; gerek maliyet paylaşımı gerekse de ortak hedef tayin etme konusunda avantajları olacaktır. Türkiye’nin böyle bir profili var ve geçmişin bazı tatsız tecrübelerinden hayli ders çıkarmış görünüyor.
Tecrübeden Pragmatizme
Arap Baharı’nda yaşadığı hayal kırıklığını, o dönem ortaya çıkan bazı gerginliklerin önemli ülkelerle aramıza ördüğü duvarları sabırla geride bırakıyor Türkiye. İdeolojik yaklaşımların getirdiği heyecanın gerçek anlamda bir güce karşılık gelmediğini acı tecrübelerle öğrendi. Bugün Körfez ülkeleriyle kurduğumuz ilişkilerin, Mısır'la ilişkilerimizi onarabilmemizin, Azerbaycan’la yaşanan krizi hızlı atlatabilmemizi sağlayan güç tam olarak bu.
Mekke İttifakı’nın Sınırları
Mekke İttifakı’nın kurgusu ve stratejik haritası tam olarak böyle bir yaklaşımın ürünü. Karşılıklı ihtiyaçların ve çıkarların belirlediği, katılıma açık, iddia edildiğinin aksine savunma boyutu öne çıkan, bazı sorunları daha uç vermeye başladığı anda çözmeyi hedefleyen bir ittifak.
İşte temkin gerektiren kısmı. Bu anlaşma çok hızlı bir sınamayla karşı karşıya kaldı ve acaba aktif olarak ''bir savaşın içine mi çekiliyoruz'' endişesini ortaya çıkardı. İttifak, saldırı ya da savaşı merkeze almıyor. Ancak metninde yer alan güçlü ve etkin dayanışma ifadeleri ister istemez bu eleştirilerin konusu olabiliyor.
Burada üç ülkenin de öncelikle Yemen’de iç savaşı başlatan dinamikleri ele almasında yarar var. Konu sadece Husilerin Suudi Arabistan’a saldırması değil. Mesela Türkiye’nin tecrübesi Yemen’deki iç kavgayı yatıştırma ve ortak bir çözüm bulma konusunda çok işlevsel olabilir.
Fırsatları ve Akışı Doğru Okumak
Türkiye, attığı her adımda büyük imkanlarla karşılaşabilir. Bunları değerlendirecek bir potansiyele elbette sahip. Her fırsatın aynı zamanda riskler taşıdığını unutmadan.
Geçmişe bakalım, ama akıp giden nehrin yönünü doğru tayin edebilmek için. Kaderine koşmakla, ona sürüklenmek arasındaki fark; hayatta kalmakla yok olmak arasındaki uçurum gibidir.