Antalya’daki COP31’den Türkiye’nin nükleer enerji hesabını değiştirebilecek bir imza çıktı. Türkiye Nükleer Enerji AŞ (TÜNAŞ) ile Kanada merkezli AtkinsRéalis’in iştiraki Candu Energy, 12 Kasım’da Türkiye’de kurulabilecek çok üniteli bir nükleer santral için fizibilite ve ön tasarım mühendisliği mutabakatı imzaladı. Dokuz gün önce Seul’de de TÜNAŞ ile Kore İhracat-İthalat Bankası (KEXIM), nükleer projelerin finansmanı üzerine birlikte çalışmak için mutabakata varmıştı. Kanada bir santralin nasıl kurulabileceğini, Güney Kore ise nükleer yatırımların nasıl finanse edilebileceğini araştırıyor. Bugünkü tabloya bakınca Sinop’ta Güney Kore’yi, Trakya’da Kanada’yı bir adım önde görüyorum.
30 Ekim’de “Türkiye’nin enerji geleceğinde nükleer yarış başladı!” başlıklı yazımda, veri merkezlerinden sanayiye artan elektrik ihtiyacını hangi teknolojiyle, hangi maliyetle ve ne kadar kesintisiz karşılayacağımızı sormuştum. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, 5 Kasım’da Türkiye’nin 2040’ta 10 gigavat nükleer kurulu güç hedeflediğini açıkladı. Akkuyu’nun dört ünitesi tamamlandığında kapasitesi 4,8 gigavat olacak. Aradaki 5,2 gigavatlık farkı kapatmak için Sinop ve Trakya’da hangi ünitelerin 2040’a kadar elektrik verebileceğini bilmemiz gerekiyor. Ankara, yeni projelerin hükümetlerarası anlaşma zeminini 2027’de oluşturmayı hedefliyor.
Sinop’ta Güney Kore’nin elini ne güçlendiriyor?
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 2 Kasım’da Güney Kore’nin Sinop’a ortak olabileceğini söyledi. Ertesi gün Seul’de imzalanan TÜNAŞ–KEXIM mutabakatı, TÜNAŞ’ın geliştireceği tüm nükleer projeler için potansiyel finansman modelleri üzerinde ortak çalışma öngörüyor. Sinop bağlantısı Cumhurbaşkanı’nın açıklamasından geliyor. Kamuya açıklanan bilgilerde kredi tutarı, faiz, vade veya Hazine garantisi yer almıyor. Kore’nin ne kadar sermaye koymaya hazır olduğunu ve Türkiye’den hangi garantileri isteyeceğini bağlayıcı teklif geldiğinde göreceğiz.
Kore’nin en güçlü referansı ise Birleşik Arap Emirlikleri’nde hizmete soktuğu Barakah Nükleer Santrali. Dördüncü ünitenin 2024’te ticari işletmeye geçmesiyle, Kore teknolojisine dayanan dört APR1400 ünitesinin tamamı devreye girdi. Türkiye açısından bunun değeri, Kore’nin kendi ülkesi dışında dört üniteli bir santrali teslim etmiş olması. Barakah iyi bir referans. Sinop’ta fiyatı ve takvimi sözleşme belirleyecek.
Kanada Trakya’da neyi değiştirdi?
Kanada Başbakanı Mark Carney ile Erdoğan’ın 22 Ekim’de Ankara’da başlattığı stratejik ortaklığın ardından nükleerde somut iş tanımını Antalya’da gördük. Mart ayındaki iş birliği mutabakatını izleyen yeni belge, teknik ve ekonomik fizibiliteyi, çevresel koşulları, altyapıyı ve ön mühendisliği kapsıyor. Kanadalı şirket fizibiliteyi 2027 sonuna kadar tamamlamayı öngörüyor. AtkinsRéalis’in nükleer enerji başkanı Reuters’a, Türkiye’de altı üniteli ve toplam 4,5 gigavatlık bir seçeneğin görüşüldüğünü, mühendislik çalışmasını da 2028’de tamamlamayı planladıklarını söyledi. Antalya duyurusunda saha adı veya kesin yatırım kararı bulunmuyor. Kanada’yı Trakya’da öne çıkarmamın dayanağı, Bayraktar’ın daha önce bu saha için Kanada ve Çin’le görüşüldüğünü söylemesi ve Kanada’nın şimdi fizibilite aşamasına geçmesi.
Kanada’nın teknoloji tarafında da bir teklifi var. Bayraktar’ın yerinde incelediği Romanya’daki Cernavodă santralinde çalışan CANDU 6 üniteleri doğal uranyum yakıtı kullanıyor. Bu özellik, Türkiye’ye uranyum zenginleştirme hizmetine ihtiyaç duymayan ayrı bir yakıt tedarik seçeneği sunabilir. Bunun ekonomik karşılığını görmek için ağır su tedarikini, bakımı, kullanılmış yakıt yönetimini ve kurulması düşünülen reaktörün maliyetini de aynı hesaba koymak gerekir.
ABD, Çin ve Rusya yarışın neresinde?
Bayraktar daha önce Sinop için Türkiye, Güney Kore ve ABD’nin yer alabileceği üçlü bir modeli gündeme getirmişti. Washington’la 22 Eylül’de imzalanan TÜNAŞ–USTDA hibe anlaşması ise küçük modüler reaktörlerin ve dördüncü nesil tasarımların değerlendirilmesini kapsıyor. Bu çalışma Türkiye’nin ileri reaktör seçeneklerini değerlendirmesine yarayacak. Çin, Trakya için görüşülen ülkeler arasında. Rusya’nın Akkuyu’dan gelen saha tecrübesi ve yeni projeye ilgisi var. Japonya da görüşülen ülkeler arasında anılıyor. Son bir ayda yarışı etkileyen somut adımlar ise Seul’deki finansman mutabakatı ve Antalya’daki mühendislik imzası oldu.
Türkiye kiminle çalışmalı?
Sinop’ta, finansman ve teslimat koşullarını bağlayıcı bir teklife dönüştürebilirse Güney Kore bir adım önde görünüyor. Trakya’da Kanada’nın fizibilitesinin sonucu, Çin’den de aynı şartlarda bağlayıcı teklif sonucu belirler. Burada da Kanada bir adım ileride. Akkuyu’dan sonra tedarikçiyi çeşitlendirmek Türkiye’nin pazarlık gücünü artırır. Ancak Akkuyu’daki Rus VVER’le birlikte Sinop’ta Kore APR1400’ü, Trakya’da Kanada CANDU’su seçilirse Türkiye üç ayrı reaktör ailesi hizmete girmiş olacak. Bunun eğitim, lisanslama ve bakım maliyeti de var. Bu yüzden karar masasında her teklif için aynı hesabı görmek gerekir. Finansman ve kur riski dâhil elektriğin maliyeti ne olacak? İlk ünite hangi tarihte devreye girecek? Gecikmenin bedelini kim üstlenecek? Türk şirketleri hangi parçaları üretecek ve Türk mühendisleri hangi işletme ve bakım yetkilerini kazanacak?
Türkiye’nin nükleer yarıştan kazancı, santral devreye girdikten sonra elektriğin kaça mal olduğu ve Türk mühendislerinin o santralde hangi işi kendi başına yapabildiğiyle bir yönüyle teknoloji transferiyle ölçülecek.
***
Elektrikte hedef kondu, ama şebeke hazır mı?
Türkiye’nin ev sahipliği yaptığı COP31’de, 2035’te elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını yüzde 35’e çıkarma hedefi, 11 Kasım’daki Antalya Liderler Zirvesi’nde bir grup ülkenin desteğini aldı. Türkiye’nin haziranda Bonn’da ortaya koyduğu bu hedefin Antalya’daki en somut karşılığı ise şebekelerin modernizasyonu için uluslararası bir teknik destek mekanizmasının devreye alınması oldu.
Green Grids Initiative’in koordinasyonunda ve Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı’nın (IRENA) öncü ortaklığıyla yürütülecek girişim, ülkelere şebekelerini planlama ve yatırım projelerini finansmana hazırlama konusunda uzman desteği sağlayacak. Çünkü otomobili, binayı ve fabrikayı elektriğe geçirmek istiyorsanız, önce o elektriği ihtiyaç duyulan yere ve saatte ulaştırabilmeniz gerekiyor.
Bugün dünyada nihai enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 23’ü elektrikle karşılanıyor. Bu payı yüzde 35’e çıkarmak, otomobilde benzinin, binada doğal gazın, fabrikada ise doğrudan yakılan fosil yakıtın bir bölümünü elektrikle ikame etmek demek. Türkiye ve Avustralya’nın talebiyle çalışan Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), mevcut teknolojiler ve enerji arz şoku öncesindeki fiyatlar esas alındığında, ekonomik açıdan rekabetçi seçeneklerle 2035’te bu oranın yüzde 33’e ulaşabileceğini hesaplıyor. Fakat elektrikli otomobil alan vatandaşın aracı nerede şarj edeceği, ısı pompası taktıracak hanenin ilk masrafı nasıl karşılayacağı ve üretimde kullandığı ısıyı doğal gaz yerine elektrikten sağlayacak fabrikanın hangi tarifeden elektrik alacağı ayrı ayrı çözülmesi gereken meseleler. Petrol ve gaz ithalatı azaldığında kazanç ülkenin enerji faturasına yazılıyor. İlk yatırımın maliyetini ise çoğu zaman hane veya işletme üstleniyor. Yüzde 35’e ne kadar yaklaşacağımızı bu maliyetin nasıl paylaşılacağı da belirleyecek.
Şebekeyi rahatlatmanın bir yolu da elektriğin ne zaman kullanıldığını değiştirmek. İngiltere’de ulusal elektrik sistemi işletmecisi NESO’nun yürüttüğü programa 2024–2025 kışında yaklaşık iki milyon hane ve işletme kaydoldu. Program, yoğun saatlerde tüketimini azaltan veya başka saatlere kaydıran katılımcıları ödüllendiriyor. Örneğin elektrikli otomobilini eve gelir gelmez şarja takmak yerine gece şarj eden bir kullanıcı, herkesin aynı anda elektrik çektiği saatlerde şebekenin yükünü azaltabiliyor. Türkiye açısından da bu örnek önemli. Enerjisa Enerji gibi dağıtım şirketlerinin hizmet verdiği bölgelerde şarj istasyonları, fabrikalar ve veri merkezleri aynı şebekeden güç istiyorsa, yatırımı planlarken toplam tüketim kadar talebin hangi saatlerde yoğunlaşacağına da bakmak gerekiyor.
Türkiye’nin 2035 için 120 gigavat rüzgâr ve güneş kurulu gücü hedefi ile yaklaşık 28 milyar dolarlık iletim yatırımı ihtiyacı 2024’te açıklanan yol haritasında yer alıyor. Şimdi bu rakamların dağıtım şebekesindeki karşılığını da görmek gerekiyor. Koç Holding gibi farklı sektörlerde üretim tesisleri bulunan bir sanayi grubu açısından, bir tesiste fosil yakıtla sağlanan proses ısısının bir bölümünü elektriğe geçirmek, aynı hesabı her tesis için ayrı ayrı yapmayı gerektiriyor. Hangi sanayi bölgesinde ilave kapasite var? Nerede bir trafo merkezinin güçlendirilmesi gerekiyor ve bu yatırım ne zaman tamamlanacak? Üretim hattına yapılacak yatırımın takvimi, çoğu zaman fabrikanın dışındaki bu altyapıya da bağlı.
18 Temmuz’da “Yapay zekâ çağında rüzgâr ve güneş yeterli olacak mı?” diye sorarken veri merkezlerinin günün her saati güvenilir elektrik istediğine dikkat çekmiştim. Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü bu hesaba suyu da katıyor. Türk Telekom gibi fiber altyapı işleten ve veri merkezi hizmeti veren şirketler açısından yer seçimi, bağlantı altyapısıyla birlikte bölgedeki elektrik kapasitesini ve tercih edilen soğutma sisteminin su ihtiyacını da hesaba katmayı gerektiriyor. Bir veri merkezinin nerede kurulabileceğini, bu üç ihtiyacın aynı yerde nasıl karşılanacağı belirleyecek.
Antalya’da destek bulan hedefe Türkiye’nin ulaşabilmesi için üretimini elektriğe geçirmek isteyen bir fabrikanın, tesisin ihtiyaç duyduğu ilave gücü ne zaman alabileceğini ve elektriğin kendisine kaça mal olacağını yatırım kararından önce bilmesini sağlamak gerekecek.
***
#resim#1410265#
Mobilde liderlik yarışı ne zaman hızlanır?
Kasımda açıklanan bilançolarda Türk Telekom, üçüncü çeyrekte konsolide gelir ve net kârda Turkcell’i geçti. Mobil hat sayısında ise Turkcell 40,6 milyonla lider. Türk Telekom 33,4 milyon, Vodafone Türkiye 32,7 milyon hat bildiriyor. Turkcell ile Türk Telekom arasındaki fark bir yılda yaklaşık 8,2 milyondan 7,2 milyona indi. Son çeyrekte Türk Telekom 670 bin, Turkcell 579 bin net hat/abone kazandı. Böylece fark çeyrek içinde 91 bin hat daraldı.
Yıllık daralma makineler arası iletişim (M2M) hatlarından geldi. Türk Telekom’un makine hattı bir yılda 4,7 milyondan 6,7 milyona, Turkcell’inki 5,6 milyondan 6,5 milyona çıktı. Bu hatlar çıkarıldığında Turkcell’in 34,1 milyon, Türk Telekom’un 26,7 milyon abonesi var. İki şirket de bu grupta bir yılda yaklaşık 600–700 bin abone kazandı ve aradaki fark yaklaşık 7,4 milyonla hemen hemen aynı kaldı.
Son çeyrekte ise M2M hariç net kazanım Türk Telekom’da 364 bin, Turkcell’de açıklanan yuvarlak rakamlarla yaklaşık 180 bin oldu. Turkcell’in bu artışına mobil şebeke üzerinden ev interneti sunduğu Superbox’taki 101 bin yeni abone de dahil. Vodafone’da toplam hat sayısı hazirandan eylüle yaklaşık 400 bin artarken M2M hariç abone sayısı açıklanan rakamlarla 25,4 milyonda kaldı. Eylül sonunda Vodafone’un yaklaşık 7,3 milyon makine hattı vardı.
Ciro büyüdü, net kâr geriledi
Türk Telekom’un üçüncü çeyrek konsolide geliri reel olarak yüzde 11,9 artışla 86,4 milyar liraya, Turkcell’inki yüzde 6,2 artışla 82 milyar liraya ulaştı. Türk Telekom’da büyümeye en büyük katkı, bilgi ve iletişim teknolojileri projelerini içeren diğer gelirlerden geldi. Mobil gelirler yüzde 2,2 büyüdü. Türk Telekom’un imtiyaz muhasebesi hariç geliri 79,2 milyar lira, Turkcell’in raporlanan konsolide geliri ise 82 milyar lira. Raporlanan FAVÖK marjı Türk Telekom’da yüzde 42,9, Turkcell’de yüzde 44,2. Türk Telekom, imtiyaz muhasebesinin etkisi hariç marjını yüzde 45,7 olarak açıkladı.
Çeyreği Türk Telekom 7,7 milyar lira, Turkcell 6,7 milyar lira net kârla kapattı. Net kâr geçen yılın aynı dönemine göre sırasıyla yüzde 42,2 ve yüzde 3,8 düştü. Türk Telekom’da amortisman ve itfa giderleri artarken net finansman giderinin 7,7 milyar liradan 21,4 milyar liraya çıkması kâr düşüşünde belirleyici oldu.
Vodafone Türkiye nisan–eylül dönemi için 84,8 milyar lira servis geliri ve 29,5 milyar lira FAVÖK açıkladı. Enflasyon muhasebesinin etkisi hariç bu tutarlar sırasıyla 81,4 milyar ve 35,4 milyar lira. Vodafone’un açıklaması altı aylık servis gelirini kapsıyor ve Türkiye’ye ait net kârı ayrıca vermiyor. Dolayısıyla üç operatörü aynı çeyrek için gelir ve kâr sırasına koymak mümkün değil.
BTK tablosu ne söylüyor?
BTK’nın haziran sonu verilerinde M2M dahil mobil abone payı Turkcell’de yüzde 39,1, TT Mobil’de yüzde 32, Vodafone’da yüzde 28,8. Bir yıl önce bu oranlar sırasıyla yüzde 40,1, 29,6 ve 30,3’tü. TT Mobil 2,4 puan kazanarak Vodafone’un önüne geçti. Aynı dönemde Türkiye’deki mobil hat sayısında kaydedilen 5,7 milyonluk net artışın yaklaşık yüzde 70’i M2M’den geldi. Otomobile, sayaca ya da ödeme terminaline takılan SIM kart da abone hanesine yazılıyor.