BirdLife International, dört yılda bir hazırlanan 'Dünya Kuşlarının Durumu' raporunun, ilk kez tamamen göçmen kuşlara ve bağlı oldukları göç yollarına odaklanan yeni sayısını yayımlamış. Rapora göre dünya genelinde 1843 göçmen kuş türü bulunuyor. Birçok türün popülasyonunun azalmış. Dünya genelindeki göçmen kuş türlerinin yüzde 11'inin nesli tükenme tehdidi altında; bu oran yaklaşık her 9 türden birine karşılık geliyor. Son 150 yılda 7 göçmen kuş türünün nesli tükenmiş ya da tükenmiş olabileceği belirtiliyor. Deniz göç yollarındaki deniz kuşu türlerinin yüzde 42'sinin neslinin tükenme tehdidi altında olduğu açıklanmış. Rapora göre; göçmen kuşlardaki azalmanın nedenleri büyük ölçüde insan faaliyetlerinden kaynaklanıyor. Tehdit altındaki türlerden 139'unu istilacı yabancı türler ve hastalıklar, 103'ünü tarım, 103'ünü iklim değişikliği, 99'unu avcılık ve yakalama, 96'sını kirlilik, 71'ini kentsel gelişim, 65'ini insan kaynaklı rahatsızlık, 62'sini balıkçılık, 55'ini enerji altyapısı ve 39'unu ağaç kesimi etkiliyor. 2025 yılında ince gagalı kervan çulluğunun küresel ölçekte neslinin tükendiği kesinleşmiş.
Dün ajanslar düşen bu haberi okuduktan dakikalar sonra, internette haberler arasında gezinirken, Popular Science’da bir yazıya denk geldim: “Gonzo ne tür bir hayvan?”
Başlığı okuduğum an kafamın içinde bir ses, “Gonzo’nın ne tür bir hayvan olduğunu ne kadar çok insan merak ederse o kadar çok kuş türünün nesli tükenmekten kurtarılabilir” diye mırıldandı.
Kendi adıma Muppet Show’da en sevdiğim karakter olan Gonzo’nun ne tür bir hayvan olduğunu hiç düşünmediğimi fark ettim. Ne diye böyle bir şeyi düşünecektim. O Gonzo’ydu işte. Tıpkı ince gagalı kervan çulluğunun neye benzediğini hiç düşünmediğim gibi…nesli tükenen diğer kuş türleri gibi. Eve giderken vapurda tepemizde dolaşan martılar, Taksim Meydanı’nın ev sahipleri güvercinler ve ara sıra gördüğüm serçeler dışından kuşlar hakkında ne düşündüm ki bugüne kadar zaten!
YAZARLAR GONZO'YA BİR KİŞİLİK VERDİLER
Gonzo ilk olarak 20 Aralık 1970'te, Jerry Juhl tarafından yazılan ve Ed Sullivan tarafından anlatılan "Büyük Noel Baba Değişimi" adlı Muppet Show Noel özel bölümünde görülmüş. Uzun sarkık burnu, asık suratı ile puro kutusunda yaşayan küçük, tüylü mavi bir yaratık olarak kötü adamın adamlarından biriymiş. İlk başlarda "Snarl, Puro Kutusu Frackle" deniyormuş ve bu kukla daha sonra Gonzo'ya dönüşmüş.
Gonzo, Noel özel bölümünün yayınlandığı gün Muppet Show ekibine katılmış. O zamandan beri Gonzo Dave Goelz tarafından oynatılıp ve seslendiriliyormuş. Ancak yazarlar Gonzo'ya bir tür vermemiş. Bunun yerine, Juhl'un korkunç şeyler yapan ve bunları sanat olarak gören bir karakter fikrine dayanan bir kişilik vermişler. Gonzo yıllar içinde top mermilerini yakalamış, lastik yemişi ve etrafında patlamalar olurken şiirler okumuş. Kermit bir kurbağa, Fozzie bir ayı, Miss Piggy bir domuzken kimse Gonzo’nun ne tür bir hayvan olduğunu düşünmemiş.
1999 yapımı Muppets From Space filminde Nuh'un gemisinde geçen bir sahnede Nuh, gemisindeki tüm hayvan çiftlerini kaydederken Gonzo'ya, "Sen nesin peki?" diye sormuş. Gonzo, "Ah, eee... İyi soru. Şimdi, teknik olarak, eee, beni 'her neyse' olarak yazın" diye cevap vermiş.
Daha sonraki Muppet Show filmleri ve dizide Gonzo çoğunlukla Gonzo’nun türü "her neyse" olarak geçiştirilmiş.
Popular Science da Gonzo’nun yaratıcılarının cevaplamadığı “Gonzo ne tür bir hayvan?” sorusunu üç biyoloğa sormuş.
O BİR KUŞ, O BİR DİNOZOR, O BİR BUNLARIN HEPSİ
Soyu tükenmiş omurgalı hayvanların anatomisi ve ilişkilerini inceleyen Darren Naish'e göre Gonzo tüylü, bu yüzden muhtemelen sıcakkanlı. Burnu gagaya benziyor, dişleri yok ve dört uzuvlu, omurgalı bir hayvan. Naish, “Bütün bunları bir araya getirdiğinizde Gonzo’nun bir kuştan başka bir şey olamayacağın ortayı çıkıyor” diyor.
Gonzo'nun bir kuş olduğunu düşündüren iki ayrıntı daha varmış. “Gonzo'nun başındaki tutamlar her zaman saç yerine tüy olarak adlandırılmıştır ve uzun süredir birlikte olduğu kız arkadaşı Camilla bir tavuk!”
Darren Naish Gonzo’nun uzun, kıvrık burnuna baktığında, ince, aşağı doğru kıvrık gagalı bir su kuşu olan ibis kuşunu görüyormuş. Ancak, ibisler uçarken ve Gonzo’nun uçamaması biraz kafa karıştırıyor. Ama bunun da bir açıklaması var; ibisler daha önce de uçma yeteneğini kaybetmişti. Yaklaşık 10.000 yıl önce nesli tükenmiş bir Jamaika ibisinin kanatları o kadar ağırmışı ki, el kemikleri şişerek sopa şeklini almış. Nesli tükenmiş bu kuşun, kavgalarda bu sopa şeklindeki ellerini savurduğuna inanılıyor. Naish noktayı koyuyor: “Belki de oldukça gelişmiş, evrimsel olarak çok fazla değişime uğramış bir ibis olabilir?”
Maryland Üniversitesi'nde etobur dinozorları inceleyen paleontolog Thomas Holtz ise Gonzo'nun her elinde üç işlevsel parmağı olduğunu ve vücudunun basit, tüy benzeri bir tabakayla kaplı olduğunu, sadece başında birkaç daha karmaşık tüyün bulunduğunu belirtiyor. Holtz’a göre bu iki özellik, sonunda yırtıcı kuşları ve gerçek kuşları ortaya çıkaran ve ayrıca Tyrannosaurus gibi daha tüylü erken dönem hayvanları da içeren Tetanurae adı verilen bir gruptan gelen erken dönem etçil dinozorlarda birlikte görülüyor. Holtz, "Bu, eğer Gonzo bir kuş veya kuş akrabasıysa, modern tüylerin evriminden önce evrimleşmiş bir gruba ait olduğunu gösteriyor" diyor.
Thomas Holtz Gonzo'nun ellerinin de modern kuşların kaynaşmış ve parmakları büyük ölçüde küçülmüş ellerine benzemediğini belirtiyor: “Onun elleri her birinde kaynaşmamış ve bağımsız üç parmak var. Bu Gonzo'nun modern kuşların kökeninden öncesine, yani bir ibisten çok daha eski bir döneme ait olabileceğini gösteriyor.”
GONZO'NUN EN BELİRGİN ÖZELLİĞİ GAGASI
Cenevre Üniversitesi'ndeki laboratuvarında saç, tüy ve pulların nasıl geliştiğini inceleyen Michel Milinkovitch’e göre Gonzo bir memeli veya teropod dinozorlara ve kuşlara giden evrimsel çizgideki bir şey olabilir ve hangisi olduğu tek bir soruya bağlıdır: Bu tüy tutamı neden yapılmış?
Gerçek saçın, derinin içine doğru büyüyen bir folikül ve içinden çıkan bir gövdeden oluştuğunu söyleyen Milinkovitch, “Eğer Gonzo'nun kürkü gerçek saçtan yapılmışsa, memeli olmalı çünkü saç, memeliler için ayırt edici bir özelliktir” diyor.
Eğer tüy tutamı gerçek tüylerden oluşuyorsa ve sapında dikenler varsa, Gonzo , Tyrannosaurus gibi iki ayaklı etoburlar olan teropod dinozorları ve nihayetinde kuşları ortaya çıkaran soydan geliyor demekmiş.
Gonzo'nun en belirgin özelliği, belki de bilim insanları için en kafa karıştırıcı olanı, gagası! Kuşlar ve kaplumbağalar için gaga, ağzın ta kendisiymiş. Ancak Gonzo'nun burnunun ağzı olmadığı ortada. Thomas Holtz, bunu ağızdan ziyade ağzın önünde çıkıntı yapan bir yapı olarak tanımlıyor. Ona göre, bu tür bir yapı omurgalılar arasında biraz tuhaf kaçıyor.
Üç biyologdan ikisi, Gonzo'yu theropod dinozorları ve kuşları üreten dala farklı yollarla dahil etmiş günün sonunda. Milinkovitch bu sonuca Gonzo'nun başındaki tüy tutamından, Holtz ise ellerinin şeklinden ulaşmış.
Son 150 yılda 7 kuş türünün neslinin tükendiği, dünyadaki 1843 kuş türünün yaklaşık 200’ünün neslinin tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu bir durumda Muppet Show’da bir kukla sanatçısının yarattığı Gonzo’nun ne tür bir hayvan olduğuna kafa yormak saçma gelebilir. Sosyal medyada (biraz kibar söylersek) “Derdinizi seveyim” diye alay edilecek şey olabilir bu haber; haklısınız! Ama bence Gonzo’nun ne tür bir hayvan olduğunun peşinden giden merak duygusu tüm kuş türlerini ve bizi kurtaracak bir gün…