Pedro Almodovar’ın, geçtiğimiz mayıs ayında Cannes’da Altın Palmiye için yarışan “Buruk Noel”i (Amarga Navidad), bir sinema yönetmeninin yazdığı senaryo üzerinden öz yaşam / kurmaca arasındaki karmaşık ve sancılı ilişkilerin keşfine çıkıyor.
Federico Fellini’nin “Sekiz Buçuk”undan (Otto e Mezzo – 1963) bu yana senaryo yazarları ve yönetmenler, öz yaşam / kurmaca arasındaki ilişkileri konu alan filmleri, sürprizler içeren, bilmeceyi andıran girift anlatı katmanları olarak kurmayı tercih ederler genellikle.
Almodovar ise o toplara hiç girmeden seyirci açısından karışıklığa mahal bırakmayacak şekilde inşa ediyor “Buruk Noel”i. Montaj geçişleri sadece “kesme” ile yapılsa da kurmaca ile gerçekliği birbirinden net şekilde ayırıyor çünkü hedefi alengirli, oyunlu bir üst kurmaca anlatısına imza atmak değil; derdi neyse ona odaklanmak… Derdinin ne olduğuna gelmeden önce biraz hikâyeden ve filmin ikili yapısından söz edelim.
Öncelikle, paralel ilerleyen iki ayrı film seyrediyoruz: 2026’da geçen sahneler, İspanyol yönetmen Raúl Rossetti’nin (Leonardo Sbaraglia) “Buruk Noel” adlı yeni filmini yazmasını konu alıyor. 2004’te geçen sahnelerde ise yazdığı senaryonun sahneleri, çekilmiş bir film olarak geliyor karşımıza.
Raúl Rossetti’nin yazmakta olduğu senaryodan başlayalım. Hayatını reklam filmleri çekerek kazanan Elsa’yı (Bárbara Lennie), birlikte yaşadığı “kadrolu itfaiyeci / yarı zamanlı striptizci” erkek arkadaşı Bonifacio’yu (Patrick Criado) ve sorunlu bir evliliğin içinde sıkışıp kalan kız kardeşi Patricia’yı (Victoria Luengo) tanıyoruz.
Hikâye, Elsa’nın şiddetli migren ve panik atak gibi sağlık sorunlarına çözüm bulmaya çalışması üzerinden gelişiyor. Dikkatimizi çeken ilk nokta, genç sevgilisi Bonifacio’nun özverisi, samimiyeti ve sevgisi… Elsa’nın belki de en büyük şansı Bonifacio… Acil servisteki doktor (Carmen Machi) da esprili bir dille aynı konudan söz ediyor zaten. İlk sahnelerde, çok fazla şey olup bitmiyor açıkçası. Elsa, sakinleştirici almak için evinde parti veren eksantrik psikiyatrist Gabriela’yı (Rossy De Palma) ziyaret ediyor ve orada Amaia adlı genç kadından çok dokunaklı bir Chavela Vargas şarkısı dinliyor. Aslına bakarsanız, hikâye örgüsünde, ilk düğümün atılmadığı, bize sadece karakterleri tanıtan, duygu durumlarına odaklanan sahneler bunlar...
2026’a geçtiğimizde, Elsa karakterinin Raúl’un alter egosu olduğunu, onun da yıllar önce migren nedeniyle acil servise gittiğini öğreniyoruz. Yıllardır asistanlığını yapan Mónica (Aitana Sánchez-Gijón) filmin ne ölçüde otobiyografik olduğunu sorduğunda Raul, kendini kontrol etmek istediğini ama gerçekliğin kurmacaya bir şekilde sızacağını söylüyor.
Filmin meselesini veya Almodovar’ın asıl derdini özetleyen bir diyalog bu… Raul, gerçeklikten beslenmesi gerektiğini, kurmacanın ancak o şekilde duygusal derinlik kazanacağını biliyor. Ama asıl sorun, hayatındaki “hangi gerçeklerden” beslenmesi gerektiğinde kilitleniyor. Evet, alter egosu filmin içinde ama bu, kendi gerçekleriyle yüzleştiği anlamına gelmiyor. Sözgelimi, hikâyenin tıkandığı yerde kendisine dönüp bakmıyor; yakın çevresindeki insanların acılarına odaklanıyor.
Yazdığı senaryoda Elsa ile kız kardeşi Patricia arasında geçen sahneden anladığımız gibi Raul, yakın çevresindeki insanların çoğunun bu “esinlenmelerden” hoşlanmadığının farkında… Çünkü tek sorunları, yaşadıkları acının bir filme konu olması değil. Raul’un onların acılarına, özel hayatlarına esin kaynağı olarak bakması... Üstelik tam olarak anlamadığı, çözemediği, sadece dışardan “röntgenci” gibi baktığı acılar bunlar… Gerçek hayatta Monica’nın açıkça söylediği, kurmaca düzleminde ise Patricia’nın ima ettiği bir şey daha var: Rahatsız oluyorlar çünkü Raul/Elsa öncelikle kendinden kaçmak için başkalarına odaklanıyor.
Filmin kalbindeki mesele sanki tam da burada düğümleniyor. Raul’un öz yaşamından yola çıktığı film, belirli bir noktadan sonra kendinden kaçışa dönüşüyor.
Raul’un, Almodovar’ın alter egosu olduğunu düşündüğümüzde, “Buruk Noel” apaçık bir özeleştiri veya yüzleşme filmine dönüşüyor. Kaldı ki, Almodovar da kendisine karşı en acımasız olduğu film olarak niteliyor “Buruk Noel”i.
Peki, tam olarak neyle yüzleşiyor, neyin özeleştirisini yapıyor? Kariyerindeki üç önemli otobiyografik filmin, “Arzunun Kanunu” (La ley del deseo - 1987), “Kötü Eğitim” (La mala educacion - 2004) ve “Acı ve Zafer”in (Dolor y Gloria - 2019) ne kadar dürüst ve gerçekçi olduğunu mu sorguluyor? Yoksa kadınları çok iyi anlatan bir yönetmen olarak, bize daha önceki filmlerinde arkadaşlarının kendisiyle paylaştığı hikâyelerinden esinlenerek onların acılarını sömürdüğünü mü ima ediyor? Ve üçüncü bir nokta olarak, benmerkezciliğini mi masaya getiriyor?
Bana sorarsanız, her üçünü, hatta daha fazlasını yapıyor ve kendisini gerçekten de kıyasıya eleştiriyor. Monica ile filmin finaline doğru açık hava kafesinde yaptıkları sohbet sahnesini anahtar olarak kullanırsak “Buruk Noel”i neden çektiği ortada.
Monica, bu sahnede geçmişteki otobiyografik filmlerinin de bir nevi kaçış olduğunu, kendi gerçeklerini istediği gibi şekillendirdiğini söylüyor. “Bana veya başkalarının acılarına odaklanarak kendinden kaçıyorsun,” demeye getiriyor. Bencilliğinden ve başta hayat arkadaşı Santi (Quim Gutiérrez) olmak üzere yakın çevresindeki insanlara olan duyarsızlığından söz ediyor. “Peki, Raul tüm bunlara nasıl yanıt veriyor?” derseniz, Almodovar’ın asıl tam da bu noktada kendini dürüstçe eleştirdiğini, içindeki o sınır tanımayan hikâyeci canavarla yüzleştiğini düşünüyorum. Çünkü final, başkalarının acılarının arkasına saklandığının ve iflah olmaz hırslı bir hikâye avcısı olduğunun ifşası bence… O yüzden dürüst bir film ama Almodovar dürüstlüğü bile sorgulamamızı istiyor. “Evet, filmlerimde gerçekler her zaman oldu, hayal gücümden ziyade hayatın kendisinden, çevremdeki insanlardan etkilendim” demeye getiriyor ve sinemasının sahiciliğine bir anlamda kefil oluyor. Buna karşılık, arkadaşlarının hikâyelerini anlattığı, onların acılarından beslendiği için kendini sert şekilde eleştiriyor ve tüm bunları yaparken, kendinden kaçmak için başkalarının acıları arasında saklandığını ifşa ediyor.
Fellini’nin, alter egosu yönetmen Guido Anselmi karakteri üzerinden özel hayatını, eşiyle ilişkisini ve filmlerindeki dürüstlüğünü sorguladığı, bencilliğiyle yüzleştiği “Sekiz Buçuk”la karşılaştırabiliriz “Buruk Noel”i. Ama yazının başında belirttiğim gibi anlatı yapısı olarak daha mütevazı bir film duruyor karşımızda. O yüzden yazılan senaryo ile gerçeklik arasındaki ayrım daha da keskinleşiyor. Almodovar “Çok dürüst görünen bu filmin içinde bile kendimi saklayabilirim” mesajını veriyor bir bakıma. Filmin bütününe baktığımızda da benzer bir yaklaşım görüyoruz. Almodovar, gerçekliğin kurmacaya her zaman sızacağını ama hikâye anlatıcısının tüm bu anlatılar arasında kendini saklayabileceğini ima ediyor.
2004’te geçen hikâyede Raul’un zihnindeyiz; 2026, Raul’un yaşadığı gerçek dünyayı temsil ediyor. Finalde ise en başından beri Almodovar’ın yazdığı senaryonun, yani onun zihninin içinde olduğumuzun altı çiziliyor. O noktada “Buruk Noel” kendi yazılış sürecini yansıtan (self refleksif) bir filme dönüşüyor.
Almodovar ve görüntü yönetmeni Pau Esteve Birba’nın, en azından ilk seyrediş itibarıyla, iki anlatı katmanını keskin çizgilerden birbirinden ayırdığını söylemek zor. Ama Elsa’nın hikayesi, ilk başlarda sıcak, canlı renkleriyle Almodovar’ın dünyasına daha yakın. Raul’un gerçek dünyası ise biraz daha soğuk renklerden oluşuyor. Elsa’nın psikiyatristinin önerisiyle huzur bulmak için gittiği Lanzarote adası iç ve dış mekanlarıyla Elsa’ya yabancı steril, şık ve soğuk, “turistik” bir yer gibi duruyor. Adanın koyu renkleri ile Almodovar’ın rengarenk dünyası bazı sahnelerde kontrast içeren çok hoş çerçeveler oluşturuyor.
Filmin bütününe Almodovar’ın sevdiği pop-art estetiği egemen. Malum, sıcak, canlı renkleri sever; iç mekanları karakterlerin enerjisini yansıtan hayat dolu güzel yerler haline getirir. “Buruk Noel”de de aynı yaklaşım var ama kırmızıyı bu kez daha ölçülü kullanıyor. Genel olarak baktığımızda, renkler adeta konuşuyor: Sözgelimi, finale doğru Monica ile Raul’un hesaplaşma sahnesindeki renkler… Raul’un üstündeki hardal sarısı ile Monica’nın beyaz penyenin üstüne giydiği mat bordo tam bir tezatlık teşkil ediyor. Sarı, Raul’un bencilliğini, iflah olmaz hikâye avcılığını, insanların duygularını izinsiz olarak çalmasını temsil eden negatif bir renk…
Üzerine düşünmesi, yazması keyifli belki ama “Buruk Noel” Almodovar’ın sevdiğim filmlerinden biri değil. Monica’nın isyanına ve ateşli şekilde senaryoyu tartışmalarına kadar film beni bir türlü yakalayamadı. Her şeyi belirli bir mesafeden izledim.
Filmin meselesi ve Almodovar’ın kendisiyle yüzleşmesi, kuşkusuz ilgiye değer. “Buruk Noel”in filmografisinde her zaman ayrı bir yeri olacağını düşünüyorum. İki katmanlı anlatı yapısı kuşkusuz anlamlı ama bütün olarak çok etkileyici değil. Elsa’nın hikayesi en başından itibaren ilgiye değer gelmedi bana. Nereye doğru gideceği belli olmayan senaryonun karakteriyle aramızdaki bağ, adım adım zayıflıyor. Bir kadının çevresindeki başka kadınları kurtararak kendini iyileştirmeye çalışması ve diğer kadınların buna kayıtsız kalması, tek başına bir filmi hak edecek kadar güzel tema ama burada iyi ele alınamıyor. Raul’un hikâyesi ise ancak sonlara doğru Monica’nın duygusal isyanıyla ilgi çekici haline geliyor. Çünkü “Buruk Noel”, bu haliyle Raul/Almodovar’ın kendisiyle yüzleştiği değil, saklanmayı tercih ettiği bir anlatı olarak kalıyor. Ama “başkalarının acısında saklanmak” olarak tanımladığım bu temanın hakkını verdiğinden emin değilim.