1932 yılının Mart ayında Kahire’de ilginç bir toplantı düzenlenir. Mısır Kralı I. Fuad’ın himayesinde dünyanın farklı ülkelerinden müzisyenler, besteciler ve müzik araştırmacıları bir araya gelirler. Toplantının adı ise Arap Müziği Kongresi’dir.
Türkiye’den Rauf Yekta Bey ve Mesut Cemil’in de katıldığı kongreye, Avrupa’dan önemli müzik insanları da katılır. Béla Bartók, Paul Hindemith gibi.
Kongrenin amacı Arap müziğini incelemek, makam sistemlerini araştırmak, müzik teorilerini tartışmak ve geleneksel eserleri kayıt altına almaktır. Ancak toplantının ilerleyen aşamalarında müzikten çok daha büyük bir tartışma ortaya çıkacaktır.
Doğu müziği modernleşmek zorunda mıdır? Modernleşecekse Batı müziğine mi benzemelidir?
Kongrede Najīb al-Naḥḥās isimli bir katılımcı söz alır. Avrupa müziğinin sahip olduğu imkanları sıralamaya başlar. Armoniden, senfonilerden, operalardan, piyanolardan bahseder. Batı’nın müzik bakımından ne kadar geliştiğini anlatır. Ardından kendi müzik geleneğine döner.
Rauf Yekta’nın aktardığına göre, kendi çalgıları hakkında son derece küçümseyici ifadeler kullanır. Udun sesinden, kanunun kulağı tırmalamasından yakınır. Batı’daki gibi armoni, opera ve çoksesli müzik istediklerini söyler. Kahire’de Arap müziğinin geleceğinin tartışıldığı uluslararası bir toplantıda kendi müzik kültürünün temsilcilerinden biri, medeniyetin ölçüsünü başka bir müzik geleneğinde arar olur, ne hazin.
Kahire’deki tartışmaların üzerinden 56 yıl geçer.
Bu kez Türkiye. Yıl 1988. Televizyonda iki önemli müzisyen karşı karşıya gelir.
Biri Türk müziğinin büyük ustalarından Münir Nurettin Selçuk’un oğlu, besteci ve piyanist Timur Selçuk. Diğeri yine birçoğumuzun sevdiği ve Türk müziğine besteleriyle damga vurmuş sembol bir isim olan Orhan Gencebay.
Bugünlerde sosyal medyada karşımıza çıkan kesitte ikisi arasında bir tartışma yaşandığını izledik, birçok kişi haklı eleştirilerde bulundu.
Bu tartışmada Timur Selçuk, arabesk müziği dinlemediğini, Orhan Gencebay’ın müziğini de dinlemediğini söyler. Buraya kadar mesele kişisel bir müzik tercihi elbette. Fakat ardından konu beklenmedik bir yere gelir.
Laikliğe.
Selçuk, teksesli müzik ile çoksesli müzik arasında laiklik ve çağdaşlık üzerinden sorunlu bir ilişki kurar. Çoksesliliği çağdaş ve uygar olmanın göstergesi olarak sunar. Hatta babasının müziğine de bir noktadan sonra karşı olduğunu söyler. Geleceğin gelişmiş Türkiye’sinin müziğinin çoksesli olması gerektiğini hararetle savunur.
Burayı biraz irdelemek lazım.
Çünkü tartışmanın konusu artık müzik olmaktan çıkmış burada. Bir toplumun nasıl çağdaş sayılacağına ilişkin ideolojik bir değerlendirmeyle karşı karşıyayız artık.
Burada birkaç soru soralım o zaman. Bir müzik eserinin laik olup olmadığına nasıl karar verilir? Bir makamın laikliği olur mu? Bir bestenin dinle ilişkisini kaç farklı sesin aynı anda duyulduğuna bakarak belirleyeceğiz? Çoksesli müzik dinleyen insan daha mı sekülerdir? Teksesli müzik dinleyen insanın modernlikle ilişkisi daha mı zayıftır?
Elbette böyle bir ilişki kurmak mümkün değil.
Üstelik müzik tarihinin kendisi bu iddiayı boşa çıkarıyor. Zira Avrupa’da çoksesli müziğin geliştiği en önemli kurumlardan biri kilisedir. Orta Çağ’da kiliselerde icra edilen dini eserler, Batı çoksesliliğinin gelişiminde ana unsur olmuştur.
Dolayısıyla birbirinden bağımsız seslerin aynı anda kullanılması, sekülerleşmenin bir sonucu olarak ortaya çıkmamıştır. Tam tersi, önemli örnekleri doğrudan dini hayatın içinde gelişmiştir.
Yani çoksesliliği laikliğin göstergesi sayarsanız, Avrupa müzik tarihinin önemli bir bölümünü açıklamakta zorlanırsınız. Ama burada bizim meselemiz müzik tarihi değil. Türkiye’de laikliğin nasıl anlaşıldığı. Daha doğrusu nasıl yanlış anlaşıldığı.
Malum, Türkiye’de belirli bir modernleşmeci zihniyet, laikliği yalnızca devletin dinle ilişkisini düzenleyen bir ilke olarak görmedi hiçbir zaman. Hala da bunu göremeyenler var.
Bu kesimler laikliği daha çok kültürel bir üstünlük ölçüsüne dönüştürdüler. Hangi kıyafetin modern, hangi hayat tarzının çağdaş ya da hangi kültürel tercihin ilerici olduğunu belirleyen şekilci bir ölçü ürettiler. Kendilerini üstün gören bir dünya kurdular.
Böylece laiklik ile modernleşme, modernleşme ile Batılılaşma, Batılılaşma ile ilerleme neredeyse eş anlamlı hale getirildi. Elbette bu kavramlar arasındaki tarihsel ilişkiyi inkar edemeyiz. Burada temel sorun bu kavramların birbirlerinin yerine kullanılmaları ve doğurdukları feci sonuçlar.
İşte bu üçünü birbirine eşitlediğinizde ortaya tuhaf ve hatta çoğu zaman trajik sonuçlar çıkıyor maalesef. Türkiye tarihini bu yanlış bağlamlandırılmış gerilim üzerinden okumak çok önemli. Zira en büyük sorunumuz hala da bu.
Örneğin Batı klasik müziği dinleyen insan çağdaş, Türk sanat müziği dinleyen insan geleneksel kabul edilebiliyor. Daha ileri gidildiğinde geleneksel olanın modernliğe engel olduğu düşünülüyor. Oysa modernleşmenin tek bir biçimi yok. Üstelik Batı dediğimiz kültürel dünyanın kendisi de başka medeniyetlerle etkileşim içinde gelişti.
Geçtiğimiz aylarda bu köşede yayımlanan Mehter’in Serüveni başlıklı yazımda ayrıntılarıyla anlatmıştım. Osmanlı mehteri, Avrupa müzik tarihinde oldukça önemli bir etkiye sahip.
Mozart, Haydn ve Beethoven gibi büyük bestecilerin nasıl Osmanlı askeri müziğinden etkilenerek eserlerinde Türk müziğini çağrıştıran ritimlere ve çalgılara yer verdiklerini anlatmıştım uzun uzun. Bugün Batı klasik müziğinin önemli eserlerinde Osmanlı askeri müziğinin izlerini bulabiliyoruz. Yani Avrupa’nın büyük bestecileri Osmanlı müziğinden etkilenerek büyük eserler üretmişler. Tam da bu sırada bizim bazı modernleşmecilerimiz ise aynı mirası çağdaşlığın önünde bir engel olarak görebiliyorlar. Terslik işte burada başlıyor.
Batı, Doğu’nun müziğinden yararlanarak kendi müziğini zenginleştirebiliyor. Ama Doğu’nun modernleşmesi için kendi müziğinden uzaklaşması gerektiği savunulabiliyor. Aslında mesele tam da bu.
Son tartışmaya tekrar geri dönelim.
Müzikte çokseslilik başka, toplumda çoğulculuk başka şeylerdir. Bir insan Beethoven dinlediği için demokrat olmaz. Münir Nurettin Selçuk ya da Orhan Gencebay dinlediği için de otoriterleşmez. Aynı şekilde laikliğin ölçüsü de insanların dinlediği müzik değildir.
Burada Timur Selçuk’a bir haksızlık yapmak da istemem. Çünkü 1988’deki açıklamalarını sanatçının bütün hayatına teşmil etmek doğru olmaz. Çünkü yıllar sonra verdiği bir söyleşide oldukça farklı değerlendirmelerde bulunuyor kendisi.
2011 yılında Hülya Okur’a verdiği bir röportaj ile karşılaştım bu konuyu araştırırken. Türk sanat müziğinin ve Türk halk müziğinin Batı hayranlığı nedeniyle aşağılanmasını eleştiriyor. Babasının ve Aşık Veysel’in eserlerinin çok seslendirilmesine gerek olmadığını söylüyor. Kendi yaptığı çoksesli düzenlemeleri de insanların bu müziklerin özgün güzelliğini keşfetmelerine yardımcı olmak amacıyla gerçekleştirdiğini anlatıyor.
Bunlardan daha kritik olanı da aynı söyleşide, Türkiye’deki çarpık laiklik anlayışı nedeniyle dindar insanların dışlandığını açıkça ifade ediyor.
1988’de müzik üzerinden laiklik ve çağdaşlık ilişkisi kuran sanatçının, 23 yıl sonra çarpık laiklik anlayışını eleştirmesi önemli. Tabi bu açıklamalarını doğrudan bir özeleştiri olarak değerlendiremeyiz. Ancak geleneksel müziğe yaklaşımında ve laiklik meselesindeki değerlendirmelerinde belirgin bir farklılaşma olduğu görülüyor. Bunu teslim etmek gerekir.
Bu yüzden de kendisinin farklı dönemlerdeki açıklamalarını birlikte değerlendirmek hem sanatçıya hem de tartıştığımız meseleye karşı daha adil olacaktır.
Fakat 1988’deki konuşma bize Türkiye’nin modernleşme serüvenine ilişkin önemli bir zihniyet sorununu gösteriyor. O yüzden bu tartışmayı bugün yazı konusu yaptım çünkü toplumsal en büyük gerilimimiz hala bu bence.
1932’de Kahire’de başlayan tartışmaya dönelim. Aradan neredeyse bir asır geçti. Bugün artık Batı müziğinin teknik imkanlarından yararlanmakla kendi müzik geleneğini korumak arasında zorunlu bir tercih yapmamız gerekmediğini biliyoruz.
Ama bütün bu tartışmanın sonunda hala cevap bekleyen bir soru var.
Laiklik adına müziğe bile müdahale eden bir modernleşme anlayışı, toplumsal çoksesliliği nasıl sağlayacak? Belki de asıl tekseslilik, müzikte değil de modernliğin yalnızca tek bir biçimi olduğuna inananlardadır.
Aramızda olsaydı bu konuyu en güzel sevgili Mehmet Barlas’tan okurduk. Birlikte Münir Nurettin’in eserlerini keyifle dinlerdik sıkça. Sevgiyle, hasretle anıyorum kendisini.