Cehennem'e giden yol

Dan Brown'ın bütün romanları gibi Cehennem de çok satıyor, çok okunuyor. Peki ama kimi zaman büyük bilgi yanlışları da yapmasına rağmen Brown'ın başarısının sırrı ne? Yazar kitapta okura ne gibi tuzaklar kuruyor, hangi hataları sergiliyor... Cehennem'in şifreleri nerede saklı? İşte son ayların en çok satan kitabına dair bilmedikleriniz...

Da Vinci Şifresi'ni elime aldığımda neyle karşı karşıya olduğumu bilmiyordum. Öylesine karıştıracak, sıkılırsam da bırakacaktım. Başladım. Bir bölüm, iki bölüm derken bir bakmışım yarılamışım. Dan Brown öyle tuzaklı bir yapı kurmuştu ki okur, her bölümün sonunda devam etmeye mecbur kalıyordu, kaçarı yoktu. Eh, kitapların büyüsüne kapılmaya baştan gönüllü biri olarak ben de buna itiraz edecek değildim. Brown'ın yeni romanı Cehennem de aynen böyle çıktı. Şimdi bir sürü yerini eleştirebilirim ama bu durumu değiştirmez: Başladım ve bir gecede bitirdim.

Kural 1. Okurun rahat bir nefes almasına izin vermeyin, onu sürekli diken üstünde tutun. Bir eleştirmen bu durumu "Dan Brown kitaplarını herkesin hoşuna gitsin diye değil, herkes mutlaka alsın, okusun diye yazıyor" şeklinde özetlemiş.

Biliyorsunuz Cehennem, Floransa, Venedik ve İstanbul'da geçiyor. Venedik'te fazla oyalanmıyoruz ama Floransa'yı köşe bucak dolaşıyoruz. Ayasofya, Sultanahmet ve Yerebatan Sarnıcı gibi şehrin önemli tarihi mekânlarının boy gösterdiği İstanbul'sa kilit noktada duruyor. Zira kötü adam Zobrist, dünyayı cezalandırmak için giriştiği ölümcül oyunun finalini tam burada sahneliyor. Biz de Dan Brown romanlarının önemli bir özelliğini hatırlıyoruz. Okuru Londra, Paris, Roma, Washington gibi köklü şehirlerde sanat turuna çıkaran bu romanlar aynı zamanda turistik birer rehber işlevi de görür.

Kural 2. Karakterlerinizi, dolayısıyla da okurunuzu roman boyunca turistik önemi olan tarihi ve güzel şehirlerde dolaştırın.

Dan Brown iyi araştırmacıdır, sanat tarihiyle ilgili kaynaklara nasıl ulaşacağını bilir. Sadece aksiyonu değil, az kullanılmış bilgileri de tepeleme boca eder okurun üstüne. Üstelik bunu bir sanat tarihçisinin sıkıcılığıyla yapmaz. Okuması zor kitaplar birkaç cümle içinde özetlenir ve olay örgüsü içinde yerini alır. Anlatılanlar defalarca dile getirilmiş şeylerdir ama bundan habersiz okur aniden kendini akıllı, kültürlü, "über" sofistike hissetmeye başlar. Cehennem'de de böyle oluyor. Dante'den girip Boticelli'den çıkıyor, ortaçağdaki veba salgınlarından Michelangelo'ya geçiyoruz. Hal böyle olunca şüphe kalmıyor; bize kendimizi böylesine zeki hissettirebildiğine göre Dan Brown hakikaten çok zeki bir adam olmalı.

Kural 3. Yaz kişinin bildiği şeyleri yeniymiş gibi sunun ve okuru fazla yormayın.

Melekler ve Şeytanlar, Da Vinci Şifresi, Kayıp Sembol ve şimdi Cehennem... Brown bütün romanlarında bir komplo teorisi ortaya atıyor. Da Vinci Şifresi'ndeki komplo teorisi, Son Yemek tablosunda İsa'nın sağında oturan sakalsız havarinin aslında Magdalalı Meryem olduğu, İsa'nın onunla evlendikten sonra bütün önemli konularda ona danıştığı önermesine dayanıyordu. Brown'a göre Hıristiyanlığın doğduğu yıllarda henüz erkeklerle eşit konumda olan kadınlar toplumdaki yerlerini Katolik Kilisesi'nin bitmek bilmeyen baskıları ve entrikaları sonucu yitirmişti. Cehennem'in komplo teorisiyse insanlığın aşırı nüfus artışı yüzünden yok olacağı önermesine dayanıyor. Dan Brown ilham kaynaklarından biri Paul Ehrlich'in 1968 tarihli The Population Bomb adlı kitabı. Biyolojik bilimler profesörü ve çevreci bir aktivist olan Ehrlich, dünya nüfusunun nasıl hızla katlanarak artacağına dair ürkütücü bir demografik tablo hazırlamıştı. Ehrlich gibi Brown da bu konuda sıkı önlemler alınmazsa bizi ya açlığın ya da büyük salgınların beklediğini ima ediyor. Daha doğrusu romanın kötü adamı Zobrist söylüyor bunları ama yazarımız da ona hak verdiğini gizlemiyor.

Kural 4. İnsanlar komplo teorilerini sever, spekülatif bilimlere bayılırlar. Hele küresel bir sorundan yola çıkarak yazarsanız iki kat ilgi göreceğinizi unutmayın.

2007'de New York Times eleştirmeni Janet Maslin iyi bir best seller'ın nasıl yazılacağı konusundaki fikirlerini sıralamıştı: "Yeni Dan Brown olmak için ne yapmak gerekir? Kutsal bir hazineyi alıp ona bir komplo teorisi katın. Sonra sanat tarihinin köşetaşlarından birini, mesela Dante Alighieri'yi hikâyenizin bir parçası haline getirin. İşte size bir best seller adayı." Yeni romanı Cehennem'i tam da Maslin'in alaycı yazısında söylediklerine uyarak yazdığına göre Dan Brown belli ki hakkındaki eleştirileri ciddiye alıyor.

Kural 5. Bizdeki bazı yazarlar gibi alıngan olmayın, eleştirmenlerinize kulak verin, gerekirse onlarla onların silahlarını kullanarak savaşın.

Konsorsiyum'un gerçek adı ne?

Dan Brown romanlarının başında "Bu romandaki isimler, karakterler, mekânlar, olaylar, organizasyonlar kurmaca; anlatılanlarsa gerçektir" yazar. Cehennem'in başında bir de teşekkür listesi yer alıyor. Çeşitli bilim kuruluşlarına, uzmanlara, üniversite, kütüphane ve galerilere teşekkür eden Brown, "Bir yanlışım varsa bana değil onlara sorun" demek istiyor belki de. Cehennem'in başındaki not öncekilerden daha dikkatli bir dille kaleme alınmış. Dan Brown, 7 ülkede 7 gizli şubesi bulunan bir siyasi organizasyondan bahsediyor ama güvenlik sebepleriyle gerçek adını vermeyerek "Konsorsiyum" demekle yetindiğini anlatıyor. Da Vinci Şifresi'nde Opus Dei'ye "günümüzde hâlâ sağ kanat politikalarını belirleyen örgüt" sıfatıyla geniş yer verdiğini hatırlayalım. Dolayısıyla gerçek olduğunu iddia ettiği Konsorsiyum'a dair ser verip sır vermemesi ilginç. Ya aslında böyle bir örgüt yok ya da Brown'ı korkutan bir şey var.

Bir tabloyu hiç görmeden anlatmak

Romanda silindirik labirentler, biyolojik tehlike logosu, Yedi Ölümcül Günah, Dante, Boticelli, ortaçağ ve Rönesans'ta yaygın olan, ünlü şahsiyetlerin görünüşlerine dair fotoğraftan bile daha kesin bir fikir edinmemizi sağlayan ölüm maskeleri gibi simgeler var, ama Dan Brown'ın verdiği bilgilerin bazıları yanlış. Mesela sanat tarihçileri yazarın Boticelli'nin Cehennem Haritası adlı tablosunu hiç görmeden, kulaktan dolma bilgilerle yazdığını öne sürüyor. "İnsanlar kasvetli ve korkutucu, yüzleriyse karanlık... Boticelli cehennemi kızıl, sepya ve kahverengiyle boyamış" diyor Brown. Oysa tabloda kemik rengi, sarı ve yeşil kullanılmış, iki-üç ufak leke haricinde kızıl yok. Belirsiz ve silik insan figürleri seçilebiliyor, evet ama yüz ifadelerini görmek için büyüteç kullansanız, o bile işe yaramaz.

ÜÇ YANLIŞ KAÇ DOĞRUYU GÖTÜRÜR?

Karnaval maskeleri

Kitabın güzel kadın karakteri Sienna Brooks'un IQ'su 208. Stephen Hawking'in IQ'sunun 200 olduğu düşünülürse, gerçek bir deha. Üstelik sanat tarihi konusunda çok bilgili. Fakat tabii bu durumda Venedik'in ünlü karnaval maskelerinin hikâyesini öğrenince nutkunun tutulması biraz acayip. Bu maskeleri ortaçağda hekimlerin hastalarını tedavi ederken vebaya yakalanmamak için taktığını bilmek için sanat tarihçisi olmak falan da gerekmiyor zaten.

Kara Ölüm

Kendini Gölge olarak tanıtan kötü adam Zobrist, "Büyük salgınlar tanrısal düzenin bir parçasıdır. Kara Ölüm'den yani büyük veba salgınından sonra ne geldi? Rönesans. Yani ölümü, yeniden doğuş izledi" diyor. Sanki yeryüzünde bugüne kadar tek bir veba salgını olmuş yahut bütün veba salgınlarının ardından insanlık yeni ve parlak bir çağa geçmiş gibi! Halbuki Avrupa, 6'ıncı ve 7'inci yüzyıllardan itibaren veba yüzünden defalarca kırıldı. Salgınlar Rönesans'tan sonra, mesela 17'inci yüzyılda bile sürdü.

Biyolojik tehlike logosu

Üzerinde biyolojik tehlike logosu bulunan bir tüp görünce tweed ceketli kahramanımız Robert Langdon'ın bütün vücudu ürperir. İşaretin anlamını bilmese de sezgileri ona bunun iyi bir şey olmadığını söylemektedir. Sienna, "Merak etme, biz doktorlar alışkınız, tıp dünyasında bu işarete ara sıra rastlarız" diyerek onu rahatlatır. "Yok artık" demek istiyorum ben Dan Brown'a, Langdon'a ve Sienna'ya! Ara sıra mı? Hiç film ya da televizyon seyretmemiş olsanız bile bilmemeniz komik denecek kadar imkânsız. Bu işaret, bütün büyük hastanelerin laboratuvarlarında ve bazı çöp kutularının üzerinde muhakkak bulunur.

Brown'ın şifreleri Dante'nin şifrelerine karşı

Dan Brown Cehennem'in neredeyse tamamında 13'üncü yüzyılda yaşamış İtalyan şair Dante Alighieri'nin "devrimci" eseri İlahi Komedya'yı tanıtıyor. Dante'nin, Cehennem'de başlayan, Araf'ta süren ve Cennet'te son bulan düşsel yolculuğunu anlattığı Komedya sanılanın aksine uhrevi bir eser değil. Tam aksine şair, Tarikat Şövalyeleri ve gezgin halk ozanlarından öğrendiği ezoterik söylemler, Latince'ye çevrilen İslami başyapıtların kurgusal yapısı ve bazı özel şifreleme yöntemlerinden yararlanarak kaleme aldığı bu dev eserde laik görüşlerini dile getiriyor aslında. Komedya'yı Beatrice adlı genç kadına duyduğu aşktan yazdığı da palavra. Hayatı boyunca sadece bir kez, o da 9 yaşındayken gördüğü Beatrice'ye duyduğu aşk, engizisyondan paçayı kurtarmak için yararlandığı bir ayrıntı sadece.