Dünyanın en utanç verici - ve yanlış - modası: Subway shirt

Vivienne Westwood’un zamanında dediği gibi, “Hayat sıkıcı kıyafetler giymek için çok kısa”; Dame Westwood 81 yaşının son gününe kadar politik ve estetik punk’la yaşadı ve yarattı, aynı rengarenk deli doluluk içinde iklim aktivisti de oldu.

Başkaları ne der, göze batar mıyım diye harici odakların keyfine göre giyinme niyetine gardırop önünde vakit geçirmek için de çok kısa hayat. Ama dünya kadınlar için özgürlük ekseninde dönmüyor, o kısa hayat yabancı gözlere ayarlı dizayn ediliyor.

İşte kadınların gözle tacize uğramamak için TikTok’tan yaydığı toplu taşıma modası da o dizaynın ürünü. İlkyaz günlerinde sıcakların bastırmasıyla New York’ta başladığı için NYC metrosu bakımından “subway shirt” diye anılan kurtarıcı “parça”dan söz ediyoruz. Battal boy tişört, bol bolamat gömlek ve ceketlerden oluşan bu parçaları Z Kuşağı istenmeyen göz dikmelere, laf atmalara ve hatta elle tacize karşı zırh niyetine kuşanıyor.

Metroya inerken, otobüse binerken hafif kıyafetlerin üzerine geçirilen “subway shirt” toplu taşıma yolculuğu bittikten sonra çıkarılıyor, normal hayata akılıyor. Büstiyer veya göbeği açıkta bırakan üstler, şort ve mini eteklerle, askılı elbiselerle. Yırtıcı güruha karşı korunma amaçlı toplu taşıma hali ve sonrasına dair binlerce video paylaşılıyor, yüz milyonlarca kez izleniyor.

New York’ta TikTok’çuların “subway shirt” olarak lanse ettiği battal üst donanımlar yaz boyunca dalga dalga dünyaya yayıldı; önce Kanada’ya sıçradı, ardından Avrupa’ya bizlere kadar ulaştı. Kavram yer yer isim değiştirdi, “kıyafet sönümleyici” diye anılır oldu. İstanbul’da metro, Berlin’de U-Bahn, Londra’da Tube zırhı diye uyarlayın isterseniz. Metroda hafif kıyafet üstüne bol gömlekli genç kadınları gördüğünüz zaman anlayın ki, erkek nazarından gına getirmiş.

Trend, erkekler açısından utanç verici. Çünkü topunu, gözlerine hakim olamayan habis varlıklar olarak kategorize ediyor. Bakış kayması değil, göz dikme bağlamında. Arsız bakışlar erkek cinsinin tamamına mal edildiği için “Erkekler köpeklerden ders alabilir” başlıklı yazılar çıkabiliyor uluslararası ciddi yayınlarda. Köpekler canı çekse de masada gözetimsiz bırakılmış et yemeğine dokunmaz, o halde erkekler de bakışlarına hakim olabilir şeklinde.

Erkekler ne kadar farkında ya da fark etseler ne kadar umurlarında olur bilemiyorum ama yeni trendin varlığı kadın cephesinde tartışmalı: Tacizden korunmak için önlem almak ya da almamak! İşte bütün mesele bu.

Baştan söyleyeyim, tacize karşı zırh donanmayı yanlış bulan taraftayım. Korunma ve güvenlik kaygısıyla kıyafetini gizleyenleri kimse yargılayamaz, özgürlüğü kısıtlasa da özgürce bir tercihtir. Ama yine de yanlış, çünkü faili eyleminden arındırıp tacizin yükünü mağdura bindiriyor, bu yüzden utanç duyması için kapı aralanıyor. Kadın karşısında güç ve kontrolün kendisinde olduğu kuruntusuna kapılan erkeklere hak teslimi anlamına geliyor. Kadınların kıyafetleri yüzünden taciz edildiği algısını ve hatta savını güçlendiriyor ki, külliyen yanlış.

Hiçbir giysi türü davetkar ve provokatif değildir, kendiliğinden rıza içermez. Bir kadının cinsel saldırıya uğradığı sırada ne giydiği sorusu kabul edilemez. Cinsel taciz ve saldırı hiçbir zaman mağdurun suçu olamaz. “Subway shirt” tartışması bağlamında sosyal medyada bir kullanıcının dediği gibi “Saldırıya saldırganlar sebep olur, kıyafetler değil.”

Kızım benimle aynı fikirde değil, 2XL korunaklı görünmezliği yanlış bulmuyor; “Kimse savaşa gider gibi meydan okuyarak hazırlanmak zorunda değil, psikolojisini ne koruyacaksa ona göre giyinir. Kadın mücadelesi için çıkmıyoruz sokağa, para kazanmak için işe gidiyoruz” diyor.

Kimine göre de “subway shirt” bir nevi görünmezlik pelerini değil, sapık bakışları katiyen caydırmıyor. Sosyal medyada şu yorum var mesela: “Ne kadar gremlin gibi görünmeye çalışsam da, üstüme üstüme havlayacak bir erkek ille çıkıyor...” (Bu sefer negatif köpek).

Ayakta Crocs, medium bedende 2XL tişört varken bile laf atıldığını söylüyor bir başkası. Uzun kollu oversize gömlek giydiği halde file çorapları göründüğü için metroda huzuru kaçırılan Montreal’den bir kadın, “Bir dahaki sefere gerçekten topyekûn kapanmak için kargo pantolon şart” diye yazıyor. Ve bu deneyimlerin insanı tüketen bir yanı da var. “Sırf kadın bedeninde var olduğum için sürekli gardımı almaktan öyle yoruldum ki…” sözleri, bu ruh halinin dışa vurumu.

Durum bu, esas kıyafeti gizlemek arsız bakışlara karşı caydırıcı değil. Feminist yazar Leora Tanenbaum toplu taşımada bol gömlek trendini pozitif ve negatif yönleriyle değerlendiriyor. “Sürtük / Tacizin Sözde Gerekçesi” (I Am Not a Slut: Slut-Shaming in the Age of Internet) kitabıyla ünlenen Tanenbaum’a göre insanın kendini güvende hissetmesi kısa vadede işin pozitif yönü. Ancak bedeni perdelemek uzun vadede negatif bir durum yaratıyor, çünkü gerçek anlamda koruma sağlamıyor. Kadınların sözde görünmezlik zırhı geçirmeden kendini güvende hissedebileceği bir dünyanın hala çok uzağındayız ve bu nedenle subway shirt daha uzun bir süre hayatımızda olacak.

Cinsel suçların sorumluluğunu mağdura bağlamak zaten kabul edilemez, bu yönde en ufak bilimsel bulgu da yok. ABD’de cinsel saldırı suçu işlemiş hükümlüler üzerinde yapılan araştırmalarda “kadınlara yönelik öfke ve düşmanlık ile kadınlara hükmetme, onları kontrol altına alma güdüsü” ana faktörler olarak öne çıkıyor.

Ama toplumsal klişeler kılık kıyafetin cinsel saldırıları kışkırttığı mitosunu besliyor, hatta yer yer yargıya kadar uzanıyor. Peki bu mitosu yıkmak içini ne yapmalı? Dove kozmetik firmasının açtığı "Üzerinde Ne Vardı" sergisi yol gösterici olabilir mesela. Kadınların dış görünümüyle barışık özgüven sahibi olması için “gerçek güzellik” parolasıyla kampanyalar düzenleyen Dove, “Üzerinde ne vardı” sergisiyle de bu soruyu hayatımızdan çıkarmayı hedefliyor. Saldırı kurbanlarının kıyafetleri ve hikayeleri sergileniyor. Hepsi de klişeleri yok edip, suçun gerçek faillerini afişe edecek cinsten.