Troya yolculuğu için Mustafa Erdoğan’a
“Kısa ama anlamlı bir hayat sürüp sonsuza kadar bir kahraman olarak mı anılmak istersiniz; yoksa uzun ve mutlu bir hayat sürüp sıradan bir insan olarak ölmek mi?”
Bu yaman soruyu ilk ortaya atan insan, bütün büyük anlatıcıların piri olarak kabul edilen Homeros'tur. Bu soru Homeros'un “İlyada” destanında belirmeye başladığı günden bugüne, dünya edebiyatının büyük sanatçıları romancı olsun, şair olsun bu ikilem üzerine kafa patlatmış, fikre dalmış, böylece birbirinden kıymetli eserler vücuda getirmişler.
Troya Savaşı'na gitmeye karar veren Aşil’e (Akhilleus) tanrılar bir kehanetle ölümünü haber verir. Savaşta büyük bir şöhret kazanacak ve o şöhretin bedeli olarak genç yaşta ölüp bir kahraman olarak sonsuza kadar yaşayacak. Tanrılar der ki ona:
“Ya savaşmayıp evinde çok uzun ama unutulmuş bir hayat sür ya da Troya'da cenk ettikten sonra büyük bir şöhret kazanıp genç yaşta öl!”
Aşil savaşa gitmeyi seçer. Ancak annesi onu korumak için henüz bebekken Stiks Nehri'nin kutsal suyuna topuğundan tutup batırdığı için, elinin altında kalan topuğu suyla temas etmemiş. Topuğundaki o kuru kalan bölge, vücudundaki tek zayıf noktadır.
Aşil cenk meydanında Hektor'u mağlup ettikten sonra, Troya Prensi Paris'in yayından çıkan zehirli ok, tanrıların yönlendirmesiyle gelip su değmemiş o topuğuna saplanır.
Böylece Aşil, topuğuna saplanan o tek okla hayata veda etse de yüzyıllar öncesinden bize yöneltilen o yaman sorunun cevabını kendi kanıyla vermiş; uzun ve sıradan bir ömür yerine, adını sonsuzluğa kazıyan kısa ama ölümsüz bir kahramanlığı seçmiş olur.
*
Alberto Manguel’in edebiyat tarihçisi Ernst Robert Curtius’tan aktardığına göre, “Avrupa edebiyatının kurucu babası Homeros, son evrensel yazarı ise Goethe’dir.”
Goethe, Homeros’tan beslenmeye çok genç yaşta başlamış. Çocukluğunda önce “Binbir Gece Masalları”nı, sonra da Homeros’un “İlyada ve “Odysseia” destanlarını okumuş.
Goethe’nin henüz 24 yaşındayken kendi gençlik aşkından esinlenerek yazdığı, daha o yaşlarda ona dünya çapında muazzam bir şöhret kazandıran, yayımlanır yayımlanmaz bütün Avrupa’da büyük bir kültürel etki yaratan ve okuyan onlarca kişinin intiharına yol açan sarsıcı romanı “Genç Werther’in Acıları”nda, kahramanına ruhuna en iyi gelen ve onu sarmalayan “ninnilerin” Homeros tarafından yazıldığını söyletir.
Daha sonra kaleme alacağı, dünya edebiyatının şaheserlerinden “Faust”ta da Homeros’un, yazının girişinde sorduğumuz o sorusunu bu kez başka bir biçimde kendisi sorar.
Goethe, “Faust”ta tıpkı Homeros’un Aşil’e yaptırdığı gibi, kahramanını insan doğasının en büyük varoluşsal ikilemiyle karşı karşıya bırakır. İlyada’da Aşil’in önündeki “kısa ama şanlı bir ömür mü, yoksa uzun ama sıradan bir hayat mı?” sorusu, “Faust”ta modern insanın trajedisine dönüşür.
Goethe’nin kahramanı Doktor Faust; insan aklının ve bilimin sınırlarına ulaşmış fakat aradığı tatmini, hayatın ve ölümsüzlüğün sırrını bulamamış yaşlı bir bilgindir. Homeros’un kahramanlık çağındaki o “anlam arayışı”, Goethe’de bilginin ve deneyimin sınırlarını zorlayan modern bir başkaldırı hâlini alır.
Bu noktada Goethe, Homeros’tan aldığı o kadim soruyu İblis’le yapılan kanlı bir anlaşmayla somutlaştırır. Faust, ruhunu Melun’a satarken aslında Aşil ile aynı kumarı oynamaktadır:
Sıradan, güvenli ve durağan bir hayatı reddederek; acısıyla, tatlısıyla, günahıyla sevabıyla hayatı en uç noktalarına kadar yaşamak... Mefisto’ya söylediği o meşhur meydan okuma, Homerosvari bir ölümsüzlük arzusunun modern dille ifadesidir:
“Zamana ‘Dur ey zaman, ne kadar güzelsin!’ dediğim an, ruhumu alabilirsin.”
Nihayetinde Goethe, Homeros’tan miras aldığı bu yaman sorunun cevabını “Faust”un kurtuluşuyla verir:
İnsan, ancak miskinliğe teslim olmayıp sürekli çabaladığı ve hayatı anlamlı kılmaya çalıştığı sürece gerçek bir kahramandır ve sonsuza kadar yaşar.
*
Heinrich, Almanya'nın Neubukow köyünde, 6 Ocak 1822'de Lüterci bir papaz olan Ernst ve Louise Schliemann çiftinin yedi çocuğundan beşincisi olarak dünyaya geldi. Büyüyüp idrak yeteneği geliştikçe, hayatın geçici ve taşın sert olduğunu fark ettikçe, çocuk ruhunda yukarıda bahsettiğim hislere benzer büyük fırtınalar kopmaya başladı.
O dönemde Avrupa'da doğan her çocuk, iki temel kitapta anlatılan masallarla büyütülüyordu:
Homeros destanları ile Binbir Gece Masalları...
Schliemann'ın büyüdüğü yıllarda, özellikle “Binbir Gece Masalları”nın etkisiyle yetişen edebiyatçılar (Gérard de Nerval, Gustave Flaubert, Théophile Gautier, Alphonse de Lamartine ve Lord Byron gibi Romantikler), Endüstri Devrimi'yle giderek grileşen ve makineleşen Avrupa'dan kaçmak istiyorlardı. Doğu'nun masallarda anlatılan o rengârenk, rakkaselerin raks ettiği, çeşmelerinden yağ bal akan, altından saraylarda ihtişamlı hayatların sürüldüğü, sihirli halılara binip gökyüzünde sefa sürülen mistik ve bozulmamış dünyasına sığınmak için oraya doğru sefere çıkıyorlardı.
Hepsi seferden eli boş döndüler, zira Doğu'da “Binbir Gece Masalları”nda anlatılan hayatın esamesi bile okunmuyordu.
*
Her büyük hayal, çocukluğumuzda bize anlatılan o ilk masalla başlar.
Almanya'nın o her daim gri göğünün altında, Mecklenburg eyaletinin unutulmuş bir köy mezarlığında küçücük bir çocuk durmuş, “Canavar Hennig”in mezarından gözlerini ayırmıyordu. Rivayet bu ya, Hennig zalimliğin kitabını yazmış bir alçaktı; bir çobanı diri diri yakacak kadar gaddar, kurbanını son nefesinde tekmeleyecek kadar merhametsizdi. Efsaneye göre toprak bile bu zulmü kabullenmemiş, canavarın ipek çoraplı sol ayağı, her yıl bir ceza gibi, garip bir bitki biçiminde mezardan dışarı taşıyordu.
Çocuk, o mezarın başında saatlerce bekledi. Rüzgârın sesini dinledi, toprağı süzdü ama ne bir kıpırtı oldu ne de bir ayak dışarı çıktı. Eve döndüğünde kalbi hüsranla ama bir o kadar da büyük bir merakla çarpıyordu. Babasının dizinin dibine oturdu, “Baba,” dedi, “ne olur o mezarı kazalım; bulalım o ayağın bu yıl nereye saklandığını...”
Papaz baba, oğlunun bu vahşi merakını daha yatıştırıcı, daha kadim masallarla gidermek istedi. Ona dünyayı, insanı ve zamanın unuttuğu o büyük trajedileri anlattı. Kelimeler babasının ağzından döküldükçe, oturdukları o küçük oda bir anda Homeros’un kahramanlarıyla, kılıç şakırtılarıyla doldu. Paris’in Helen’e olan o yıkıcı aşkını, Aşil ile Hektor’un namus davasını ve nihayetinde alevler içinde küle dönen, yerle bir edilen o görkemli Troya’yı anlattı çocuğa.
O kış baba oğluna, Noel hediyesi olarak Jerrer’in “Resimli Dünya Tarihi” adlı eserini verdi. Kitaptaki, alevler içinde kalmış, surlarla çevrili Troya şehrinin gravürüne takılıp kaldı çocuk. Sanki o alevler onu yakıyordu. “Troya gerçekten böyle mi görünüyordu baba?” diye sordu, sesinde hayranlıkla karışık bir kederle.
Baba hüzünle başını salladı.
“Ve hepsi yok oldu, öyle mi? Şimdi kimse nerede olduğunu bilmiyor mu yani?”
“Doğru oğlum,” dedi baba, “zaman hepsini yuttu, kimse yerini bilmiyor.”
İşte tam o an, o küçücük odada zaman durdu. Geleceğin tarihini değiştirecek olan o çocuk, Heinrich Schliemann, başını kaldırıp babasının gözlerinin içine baktı. Gözlerinde ne bir şüphe vardı ne de çocuksu bir saflık; sadece sarsılmaz bir inanç parıldıyordu:
“Ama ben buna inanmıyorum baba,” dedi kararlı bir sesle. “Büyüdüğümde, ne pahasına olursa olsun Yunanistan’a gideceğim. O surları bulacağım, Troya’yı yeniden ayağa kaldıracağım ve o büyük kralın kayıp hazinesini ellerimle çıkaracağım toprağın altından.”
Tarih, o gece galiba bir çocuğun inancına boyun eğdi.
*
Aile kesif bir yoksulluk içindeydi, babası Schliemann’ı okutamadı. On dört yaşında, kasabada bir bakkalın yanına çırak olarak verdi. Evde öğrendiklerini unutmuş, kendini tamamen işine vermişti.
Günlerden bir gün bakkal dükkânına bir sarhoş girdi. Bu sarhoş adam, bir zamanlar klasikleri hatmetmiş, daha sonra da içki illetinin pençesine düşüp hayatını karartmış eski bir ilahiyat öğrencisiydi. Disiplinsizlikten okuldan kovulmuş, babası da ona meslek öğrensin diye değirmenciye çırak vermişti. Durmadan zıkkımlanıyor ve yüksek sesle Homeros’tan şiirler okuyordu. Bakkal dükkânından içeri girer girmez ayaküstü Homeros destanından tam yüz dizeyi yüksek sesle kadim Yunancadan okumaya başladı. Çırak Schliemann, tek kelimesini bile anlamadı ama şiirin içinden taşan müzikal ahenkten etkilenerek sicim gibi gözyaşı dökmeye başladı. Sarhoş değirmenci çırağına bardak bardak konyak ikram etti ve şiiri tekrar tekrar okuttu. Schliemann, o andan itibaren Yunanca öğrenmesine imkân tanıması için Tanrı’ya dua etmeye başladı.
Bir süre sonra göğsüne bir illet gelip oturdu, bakkalda çalışamaz oldu. İş aramak üzere Hamburg’a gitti. Burada Venezuela’ya giden bir gemide miço oldu. Ancak gemi fırtınaya yakalandı, Hollanda’da karaya çıktı ve Amsterdam’da bir kâtiplik işi buldu. Birden fazla dil öğrenmeye burada karar verdi. Arka arkaya İngilizce, Fransızca, Felemenkçe, İspanyolca, İtalyanca, Portekizce ve Rusça öğrendi.
Öğrenmek için Tanrı’ya yalvardığı esas aşkı olan kadim Yunancayı ise ancak 1856’da, otuz dört yaşındayken öğrenebildi.
Homeros’un destanlarını asıl dilinden okumaya başladı. O destanın dokuzuncu bölümünde geçen “Aşil’in seçimi” meselesi onun da beynini kemirmeye başladı. Çocukluğunda babasına verdiği sözü tutacak, Troya’nın yerini bulacaktı. Bu fikrin peşine düşmesinin asıl sebebi ise ölümsüz bir şöhrete kavuşmak istemesiydi.
Sıradan bir ünlü değil ama; dünya durdukça anılacak, tarih tarafından daima hatırlanacak bir ünlü. Bunu kafasına “İlyada”da geçen Aşil’in hikâyesi sokmuştu. Aşil, “erken ölüm ve sonsuz şöhreti” seçmişti; o da Aşil’in yolundan gidecek, bu yolda başına gelecek şeylerden yılmayacaktı. Küçükken babasının ona okuduğu masalların gerçekliğine, tıpkı Romalıların ve Yunanlıların inandığı gibi o da inanıyordu. Hem Büyük İskender Doğu’ya giderken Troya’da durup o savaşta ölmüş Aşil’e saygı duruşunda bulunmamış mıydı? Destanda anlatılan bütün yaratıklar, büyüler ve olağanüstü olayların hiçbiri uydurulmamış, hepsi gerçekti. O hâlde Troya da o sırada haritalarda olmayan gerçek bir yerdi ve o yerin adresi Homeros’un kitabının sayfaları arasında gizliydi.
*
Schliemann, ticarete atıldı ve kısa sürede zengin oldu. Kırım Savaşı’nda barut için güherçile ticareti, “altına hücum” yıllarında altın alım satımı, Amerikan İç Savaşı sırasında pamuk tüccarlığı derken; çocukluğundan beri hayalini kurduğu serüvene atılıp “Troya’yı bulacak” kadar para pul sahibi olmuştu. 1871’de, elindeki “İlyada” destanını bir seyahat rehberi, bir harita gibi kullanarak birçok yeri dolaştıktan sonra nihayet Çanakkale’nin Hisarlık mevkisine gelip durdu.
Batı’nın kibirli akademisyenleri rahat koltuklarında, üniversite kürsülerinde Troya’yı bir masal, Homeros’u ise bir hayalperest sayadursunlar; o, Çanakkale’nin o meşhur rüzgârını yüzünde hissettiği anda, aradığı o büyülü şehrin tam da ayaklarının altında olduğuna hem inanıyor hem de bunu yürekten hissediyordu.
Yeni evlendiği 17 yaşındaki Yunanlı karısı Sophia ile birlikte hemen kolları sıvadılar.
*
Aylardan nisandı. Hava ne çok soğuk ne de çok sıcaktı. İşte o günlerde Hisarlık’ta toprağa ilk kazmayı vurduğunda, aslında sadece bir tepeyi değil, insanlığın unuttuğu o büyük masalı eşelediğini yalnızca kendisi ve karısı biliyordu. Ertesi yıl iki ay, sonraki iki yıl boyunca ise aralıklarla toplam dört buçuk ay daha kazdı durdu toprağı. Yanında yüz kadar amele vardı; yüz amele, iki yüz çıplak el... Ne bataklığın içinden fırlayıp adamı yatağa seren o ölümcül sıtma sivrisinekleri ne çöl sıcağını aratmayan su kıtlığı ne de amelenin “burada bir şey yok” diyen inatçılığı pes ettirdi onu. Osmanlı'nın işi yokuşa süren memurları onu sıkıştırdı; kendisiyle “akılsız bir hayalperest” diye alay eden, dünyaya sadece oturdukları kürsünün dar pencerelerinden bakan o kibirli uzmanların laflarına ise kulaklarını tamamen tıkadı. Çünkü adını sonsuza kadar yaşatacak bir şöhrete gittikçe yaklaşıyordu.
Kazdıkça Homeros’u okumaya devam etti. Kör ozan anlatmıştı ona: Athena Tapınağı şehrin en yüksek yerinde kurulmuştu; Poseidon ile Apollon ise el ele verip surlarını örmüştü.
Schliemann, çocukken kurduğu o rüyanın peşinden giderek tapınağın tam da höyüğün kalbinde olması gerektiğini, o heybetli surların ise ilk düz zeminde, buralarda bir yerde gizlendiğini düşünüyordu. Gözünü karartıp höyüğe daldı. Önüne çıkan ve gözüne ehemmiyetsiz görünen o geç dönem surlarını hiç acımadan, pervasızca yıktı geçti. Toprağın altından silahlar, eski ev eşyaları, parıldayan süsler ve tozlu vazolar çıkmaya başladı. Hepsi, bir zamanlar bu topraklarda ihtişamlı, zengin bir şehrin hüküm sürdüğünün açık, inkâr edilemez kanıtlarıydı. Fakat Schliemann’ı asıl büyüleyen şey bambaşkaydı:
Yeni İlion kalıntılarının altına indikçe başka bir şehir çıktı karşısına, onun da altına inince bir başkası... Tepe, kat kat soyuldukça içinden yeni bir sır çıkaran devasa bir soğan gibiydi.
Hisarlık’ta her yeni gün, topraktan fırlayan yeni bir sürpriz demekti. Schliemann, yola çıkarken sadece Homeros’un o dillere destan Troya’sını aramaya koyulmuştu; fakat zaman akıp geçtikçe, kazma derine indikçe amelelerle birlikte tam yedi gömülü şehir çıkardı gün yüzüne. Sonra iki şehir daha... Dile kolay; toplamda dokuz farklı zamana, dokuz farklı medeniyete ait, insanlığın daha önce varlığından bile haberdar olmadığı ilk çağların ayak izlerini bulmuşlardı.
İşte tam o vakit, insanı büyüleyen o can alıcı soru gelip oturdu önüne:
Bu üst üste binmiş dokuz şehirden hangisi Homeros’un anlattığı, o destansı kahramanların kan döktüğü, uğruna büyük savaşların verildiği asıl Troya’ydı?
Schliemann, dokuz katlı bir tarihin bekçiliğini yapıyordu artık.
*
O gün yaşananlar insanın soluğunu kesecek cinstendi. Sıcak bir sabahın ilk ışıklarında Schliemann, karısıyla birlikte “Priamos’un sarayı” denilen heybetli duvarın dibindeki kazıyı denetliyordu. Birden bakışları tek bir noktaya kilitlendi; titreyen eliyle karısının koluna yapışıp, “Altın!..” diye fısıldadı. Gözü dönmüş bir hâlde işçileri, “Bugün benim doğum günüm, hepiniz izinlisiniz” yalanıyla alelacele oradan uzaklaştırdı.
Baş başa kaldıklarında Schliemann, her an çökebilecek devasa taş blokların altındaki çukura atladı. Canını hiçe sayarak, küçük bir bıçakla toprağı kazmaya başladı; paha biçilmez nesnelerin parıltısı onu tamamen pervasızlaştırmıştı. Karısı ise üç bin yıllık bu eşsiz süsleri doldurmak için kırmızı şalını büyük bir hürmetle açtı. Schliemann, Priamos’un hazinesini ve Troya’yı bulduğundan artık hiç şüphe duymuyordu.
Toprağın bağrından söküp çıkardığı o kadim eserler, tam da Homeros’un eşsiz dizelerinde tarif ettiği uzak çağların kokusunu taşıyordu.
Schliemann’ın hoyrat ve aceleci elleriyle yer yer tahrip ettiği bu binlerce yıllık yapılar; nihayetinde Priamos’un, Paris’in ve mağrur Hektor’un yaşadığı, savaştığı ve can verdiği yerlerin ta kendisiydi.
*
Takvimler 1881 yılını gösterdiğinde Schliemann, yasal hakkı olmamasına rağmen Hisarlık’tan kaçırdığı paha biçilmez Priamos Hazinesi’ni Almanya’ya bağışladı. Bu muazzam bağışın yarattığı yankı şöhretini göklere çıkardı. Çok geçmeden Atina’nın kalbindeki azametli malikânesi, şehre gelen her yabancının uğradığı turistik bir mekâna dönüştü. Dün yüzüne bakmayan Avrupa’nın seçkin bilim toplulukları, şimdi onu el üstünde tutuyor ve konferanslar vermeye davet ediyordu. Karşılandığı her yerde bir cihan fatihi gibi coşkuyla ağırlanıyor; şehirler bu hayalperest adamı gecenin karanlığında havai fişeklerle selamlıyordu artık.
*
Fakat ölüm, her fâni gibi Schliemann’ı da en şöhretli günlerinde yakaladı. 1890 yılında, basit bir kulak enfeksiyonunun beynine yayılması sonucu dünyaya gözlerini yumdu. Priamos veya Aşil’e yakışır, krallara layık anıt bir mezara gömüldü. İlyada ve Odysseia sahneleriyle süslü beyaz mermer mezarın bir frizinde, Troya topraklarında karısı Sophia’nın yanında kazıları yönetirken tasvir edilmişti. Yazıtta ise ironik bir alçakgönüllülükle şu iki kelime parıldıyordu:
“Kahraman Schliemann’a...”
*
Peki, Schliemann’ın 1873’te Troya’dan kaçırıp Almanya’ya bağışladığı o muazzam Priamos Hazinesi’ne ne oldu dersiniz?
İkinci Cihan Harbi’nin en karanlık günlerinde Almanlar, bombalar henüz Berlin’e düşmeden paha biçilmez eserleri sandıklara doldurdu. Önce banka kasalarında ve Prusya Devlet Bankası bodrumlarında saklanan hazine, savaş şiddetlenince Nazilerin en sağlam kalesine, Berlin Hayvanat Bahçesi yanındaki devasa uçaksavar kulesine taşındı. Ancak heybetli kule 1945’te bombaların hedefi olmaktan kurtulamadı.
Savaş biter bitmez Berlin’e giren Sovyet ganimet birlikleri, kulenin kapılarını kırdıklarında hazineye dair hiçbir ize rastlamadıklarını dünyaya ilan ettiler; eserler tarihin sisli sayfalarında kaybolmuş gibiydi. Ancak Sovyetler Birliği’nin çöküşünü izleyen glasnost döneminde, Sovyet yönetiminin baştan beri yalan söylediği ortaya çıktı. Priamos’un Hazinesi bombalarla yok olmamış; aksine, ganimet tugayları tarafından sessiz sedasız alınmış, trenlerle Moskova’ya götürülmüş ve Puşkin Müzesi’nin o gözlerden uzak, rutubetli depolarında gizlenmişti. Dünyadan tam elli yıl boyunca saklanan bir sır, nihayet gün ışığına çıkıyordu.
*
Takvimler 1996 yılını gösterdiğinde müze, o eski kibirli gücünü dünyaya kanıtlarcasına, tam 259 parçadan oluşan o muazzam Troya hazinesini vitrinlere çıkarıp sergiledi. Doğal olarak Almanya hemen ayağa kalktı, sert bir dille itiraz ederek kendi topraklarından götürülen eserlerin geri verilmesini istedi. Fakat sesini yükselten tek ülke Almanya değildi. Schliemann’ın bu paha biçilmez eserleri Troya’dan, yani Anadolu’nun bağrından yasa dışı yollarla, kaçakçılıkla çıkardığı gerçeği göz önüne alındığında, Türkiye de bu toprakların mirası olan o eserler üzerinde hak iddia etti. Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuki halefi olmasına rağmen devletlerin değişmiş olması, bu hukuki süreci daha da karmaşık hale getirdi. Ancak Priamos Hazinesi’nin iadesiyle ilgili tüm diplomatik girişimler sonuçsuz kaldı ve bu eşsiz eserler bugüne kadar Rusya’da kaldı.
*
Ezcümle; Troya hazinesi bugün sürgünde, “İlyada ile Odyssieia” dünya kütüphanelerinin raflarında, toprak bizim Çanakkale’de, altınlar Moskova'da, hikaye ise kesintisiz bir biçimde devam ediyor hâlâ.
Homeros’un yüzyıllar önce sorduğu o yaman soruya gelince:
Tartışmalı bir mirası geride bırakmış olan Schliemann, tıpkı “Aşil” ve “Faust” gibi kendi kumarını oynadı; sıradan zengin bir hayatı elinin tersiyle itip adını dünya durdukça anılacak o ölümsüzler listesine yazdırmayı başardı.
*
(Bu yazıyı yazarken, Alberto Manguel’in “Homeros’un İlyada ve Odysseia’sı” (YKY) kitabı ile Sam Kean’ın Ağustos 2026’da “National Geograpic”te yayımlanan “How Heinrich Schliemann Rediscovered Troy-and Then Destroyed It” makalesinden yararlandım.)