Habertürk
    Takipte Kalın!
      Günlük gelişmeleri takip edebilmek için habertürk uygulamasını indirin
        Anasayfa Özel İçerikler Muhsin Kızılkaya Çorum'da bir "Contürk sürgünü"

        Kemal Tahir’in “Köyün Kamburu” romanının mekânı olan Çorum’un muhayyel köyü Narlıca’ya bir gün Kara Abuzer’in yanında gelen Tapucu Ethem Efendi ile Mahkeme Başkatibi Macit Bey’i herkes tanır ancak kafiledeki üçüncü kişiyi kimse tanımaz. Narlıca ahalisi, üçüncü misafirin kim olduğunu Abuzer Ağa söyler diye bir zaman bekler ama nafile.

        “Herifin kalıbı gösterişsiz... İnce kıyımın marazlıcası... Benzi sarımsı da boynu ekin sapı gibi... Yemesi içmesi de hiç... Adam gibi adamlar üçüncü lokmayı göçürürken bu fukara birinciyi çiğnemekliğe yeni bulaşıyor. Ama görünüşe aldanıp da yanılma­malı... Bu herif zorlu bir yerin herifi olmasa, Kara Abuzer, ağzını ota değdirmemiş üç oğlağa kıyar da Narlıca'da sofra döker mi?”

        REKLAM

        Bu “kalıbı gösterişsiz” herifi en çok Uzun İmam merak eder, Sülük Oğlan’a sorar, o da tam bilmiyor, tek bildiği “Şöyle olmasın da böyle olsun…” dediği için buralara sürülmüş bir “Contürk sürgünü” olduğu... İmam kızar, gün Contürk günü, Contükler kendilerinden birini buralara sürebilirler mi? Uzun İmam’ın aklı yatmaz, Kara Abuzer’e, “Bey oğlumu çıkaramadım, memur mu?” diye sorar. Abuzer, “Hayır imam, bu Refik Bey hem İstanbullu, hem de İstanbul’un gazetecisi,” cevabını verir.

        Abuzer’in oradakilere anlattığına göre bu Refik Bey, “hökümatın gidişatını beğenmemiş, bir iki satır yazmış, onlar da ‘Ya demek ki sen’ demişler, ‘haydi sürgüne’ deyip” buralara yollamışlar.

        REKLAM

        Yemekten sonra öğle namazı kılınır, kahveler içilirken Refik Bey, oraya toplanmış ve uzaklardan gelmiş, kılığı kıyafeti onlardan farklı “hökümat adamlarının” karşısına diz çökmüş, onlara aval aval bakan köylüleri inceler.

        “Hepsi sakat, sıska, hasta, yaşlı, çarpık çurpuk, yamru yumru, seferberlik artıkları... Yüzleri sürekli açlıktan, daha doğrusu yüzyıllardır yalnız ekin yemekten kansız... çoğunun dişleri otuz yaşında dökülmeye başlamış...”

        Refik Bey, “bu acıklı görüntüye korkuyla” bakar. “Kafkas'ta, çölde, Çanakkale'de, bilinmez daha ne cehennemde, yıllardan beri vuruşanlar işte bunlar”dı. “Buğday yerine çoğu ot yiyerek, yaşatmaya çabaladıkları sıska gövdelerinde tifüs bitlerini beslerken ‘Allah Allah!’ diye çağrı­şarak düşmana saldıranlar” bunlardı. “Ayrı ayrı bildiklerini bir araya getiremediklerine güvenilerek önlerinde, yüz yıllardan beri çeşitli laf cambazlığı yapılanlar” bunlardı demek.

        REKLAM

        Bu yüzlere uzun uzun bakan Refik Bey, “ince yüzü ikiye bölen uzunca burnunun göl­gesinde alt dudağını gizlice ısırdıktan” sonra kendi kendine konuşur gibi, “Bütün suç İttihatçılarda...” di­ye gözlerini kısıp “Alaşağı edilmezlerse bu işler düzelmez” der. (“Köyün Kamburu”, s.219-224)

        *

        Köylülerin pek merak ettiği, hakkında tek bildikleri “hökümatın gidişatını beğenmemiş, bir iki satır yazmış, bu yüzden buralara sürülmüş” gazeteci Refik Bey; daha sonra buralardan edindiği bilgiyle “Memleket Hikayeleri”ni yazacak, hem Osmanlı’nın hem de Cumhuriyet’in hışmına uğramış, iki idarenin de (İttihatçılar memleket içine, Cumhuriyetçiler memleket dışına) sürgüne gönderdiği, hayatının toplam 22 senesi gurbet ellerde geçmiş, “milli edebiyatın” öncüsü, Türkçeyi en iyi kullanan yazarlarından birisi olarak kabul edilen Refik Halit Karay’dı.

        REKLAM

        Peki, seferberlik yıllarında Refik Halit neden ve nasıl gelmişti Çorum’a?

        *

        Refik Halit, 1888 yılında Beylerbeyi’nde dünyaya gelmiş. Babası Mudurnu’dan İstanbul’a göçmüş köklü bir aileye, annesinin soyu ise Kırım Hanı Giraylara dayanır. “Mekteb-i Sultani”den mezun olduktan sonra hukuk okumuş, çok genç yaşlarda gazeteciliğe başlamış.

        Türkiye’de hangi mektepten mezun olursan ol, eğer bir şekilde gazeteciliğe bulaşmış, mürekkep kokusunu almışsan gayri iflah olmaz; o koku yaşadığın müddetçe hep seni kovalar.

        Refik Halit’i de öyle yaptı.

        Onu matbuatta şöhrete kavuşturan, yazdığı mizah yazıları oldu. “Şehrah” mecmuasında yayımlanan “Kirpi’nin Dedikleri” yazıları kısa sürede büyük ilgi gördü. “Eşref” adlı mizah dergisinde çıkan portre yazıları ise şöhretine şöhret kattı. Yakup Kadri’nin demesiyle, “Kalemi günlük gazeteler, haftalık, aylık dergiler tarafından âdeta ‘müzayede’ye konuldu.” Kısa sürede o zamana kadar edebiyatta egemen olan “hiciv” geleneğini yıkarak onun yerine bugün de geçerli mizah anlayışı olan “espri”yi yerleştirdi. Yaptığı, mizah edebiyatında bir devrimdi. Yazılarında ve gerçek hayatında hiç yüksünmeden, tıpkı alaya aldığı başkaları gibi kendisini de alaya almaktan çekinmedi. (Kanundan sonra aldığı “Karay” soyadının anlamını soranlara, “Soyadımı tersten okuyun,” dedi.)

        REKLAM

        Edebiyat mahfillerinde isimleri sık sık birlikte anılan yakın dostu Yakup Kadri’ye göre “doğuştan iyimser” bir adamdı ve “her iyimser tabiatlı insan gibi realist bir hayat adamı olarak” hayatını sürdürdü.

        “Hele şu despot padişah Abdülhamit’i devirelim de sonrası Allah kerim,” (tıpkı bir süre önce kurulan “altılı masacılar” gibi) diyerek iktidara çöreklenecek İttihatçıların memleketin başına saracağı çorapların pis kokusunu alan ilk münevverlerden birisidir Refik Halit. Bu yüzden muhalefet cephesinin ön safına çabuk geçti. Yakup Kadri, bu tavrına dair şunları yazar:

        “Refik Halit’e hiçbir vakit politikacı denemezdi. Hele ana muhalefet partisine en ufak bir meyli yoktu. Tam tersine, bunları daima bayağı ve külüstür bulur, küçümserdi. Fakat ne çare ki bir yandan İttihat ve Terakki’nin kaba kuvvet idaresine duyduğu tepki, öbür yandan yakınlarıyla dost ve akrabalarının çoğunlukla İttihatçılar aleyhinde oluşları onu ister istemez muhalefet saflarına sürüklemiş bulunuyordu.”

        REKLAM

        *

        Bu kadar etkili ve güçlü bir yazarın muhalefet safında yer alması, İttihatçı basını pek kızdırdı. Hep birlikte saldırdıkları yazar, o sırada 23 yaşında bir gençti. Geçmişi tertemiz olduğu için hedef tahtasına ağabeyini ve babasını koydular. Neredeyse Abdülhamit devrinin bütün sorumluluğunu ailesine yüklediler.

        İttihatçıların kalemşorları hücum eder de silahşorları durur mu? O zamanlar siyasi hayatımıza henüz “Beyaz Toros”lar girmediğinden genç yazarın adresine; üzerinde kefen bezi, hançer ve kurşun resimleri çizilmiş mektuplar göndermeye başladılar. Bu tehdit mektuplarını yırtıp çöp kutusuna attı, bazılarından da şahane mizah yazıları çıkardı. Bunu yaparken amacı kahraman olmak değildi; Yakup Kadri’ye göre onun tek bir amacı vardı:

        REKLAM

        “Zevkli ve ferah bir hayat sürmek...”

        Derken İstanbul aniden kaynamaya başladı. Kitle, kısa süre zarfında ateş gibi büyüdü. Askerle sivil birbirine karıştı, göz gözü görmez oldu, kim kimi öldürüyor belli değildi. Meydanlar, cami avluları kum atsan yere düşmeyecek kadar hıncahınç dolmuştu. Tarihe 31 Mart Vakası olarak geçen “İttihatçı tertibi” her şeyi kökten değiştirdi. O zamana kadar fikri İstanbul’a gelmiş ama fiilen bu şehirde olmayan, bir türlü muktedir olamamış İttihatçılar, Hareket Ordusu’yla birlikte Selanik’ten kalkıp bir daha gitmemek üzere İstanbul’a gelip oturdular.

        Sonra İttihatçılar gitti, İtilafçılar geldi. Refik Halit buna sevinmedi. İttihatçılar şahsa, İtilafçılar şahbazdı. Memlekette öyle bir iktidarın gitmesiyle her şeyin güllük gülistanlık olacağına inanan alıklardan değildi o. Zil takıp oynamak yerine, siyasete dair yazılardan ve düşmanlarını bile güldüren şakacı fıkralarından vazgeçip babasının Erenköy’deki köşküne çekildi; kendini rahata ve tembelliğe verdi. Politik zırıltılardan uzaklaştı, edebiyata sığındı. Tilki, dönüp dolaşıp kürkçü dükkânına gelmişti. Yavaş yavaş daha sonra “Memleket Hikayeleri”ne dönüşecek olan hikâyeler birikiyordu heybesinde. Gerçek, politikacıların didişmelerinde değil, memleket aşkında gizliydi. O bir sanatkârdı ve hayatı olduğu gibi yansıtmak gibi bir vazifesi vardı.

        REKLAM

        Derken Balkan Harbi patlak verdi. Savaşın yarattığı kaos ortamında İttihatçılar meşhur “Babıali Baskını” adı verilen hükûmet darbesiyle iktidarı yeniden ele geçirdi. Darbenin ardından sadrazamlığa getirilen ve 31 Mart’ta İstanbul’u ayaklanan “gericilerden” kurtaran Hareket Ordusu’nun komutanı Mahmut Şevket Paşa, bir başbakan için alınan ilk makam otomobilinin içinde öldürüldü. İttihatçılar bu olayı fırsat bilerek “bütün muhaliflerden kurtulmanın tam zamanıdır” diyerek binlerce muhalifi sürgüne gönderdi. Bu hadiseden payını alanlardan birisi de Refik Halit’ti.

        Suçu büyüktü: Dahiliye Nazırlığına yeni gelmiş olan İttihatçıların lideri Talat Bey, genç muharririn daha önce “Şehrah” ve “Cem” gibi dergilerde kendisi için yazdığı birkaç yazıdan ve “Kirpi” imzalı sivri hicivlerinden hiç hazzetmemişti.

        REKLAM

        Şimdi tam zamanı, ona günü gösterme günüydü. Sürgüne gidiş suçunu Refik Halit, hatıratında şöyle tarif eder:

        “Beni (İstanbul’dan) ayırmakla Talat Paşa, ‘Hırkaya alışanlar birdenbire frak giyerlerse gülünç olurlar’ dediğimin cezasını pek tesirli seçmişti. Zira beni menfaya bu cümlem göndermiş, bu cümlem yüzünden menfam beş sene uzamış”tı. (..) “…bir zamanlar Edirne ve Selanik kahvelerinde kuşak entari ve pamuklu hırka ile dolaşmaktan zevk alan merhum, frak giyerek Rus sefarethanesine mi gittiydi ne olduysa ben de kapalıca yazmıştım. Bu masum alayımı sonuna kadar bir türlü affetmemişti.” (Minelbah İlelmihrab”, s.62)

        REKLAM

        İttihatçıların elebaşlarından Talat ve Cemal Paşalara göre Refik Halit, onlara “çok fenalık” etmiş, “kalemini lehlerine” değil “aleyhlerine” kullanmıştı. Şimdi onun cezasını, beş yıl sürgünle çekmek zorundaydı.

        Birçok siyasi cinayet gibi, hâlâ aydınlanmamış Mahmut Şevket Paşa cinayeti, İttihatçıların muhaliflerden kurtulmaları için mükemmel bir fırsattı. Bir gecede İstanbul’da tam 850 kişi derdest edildi. Bir yandan suçluları asmak için Divan-ı Harp kurulurken, bir yandan da yakaladıkları ne kadar kendilerinden olmayan münevver varsa Bekir Ağa Bölüğü’ne tıkıldı.

        Refik Halit sürgünlüğünü şöyle anlatır:

        REKLAM

        “Bir sabah alaca karanlıkta o mevkufları Bahr-i Cedid adındaki -insan olsa çoktan iki büklüm, hatta yatalak hale gelecek- yaşlı bir vapura yüklendi ve ver elini Sinop’a yollandı.”

        *

        Vapur yine bir sabah vakti, 1400 Osmanlı münevverinden oluşan yükünü Sinop limanına boşalttı. Birçoğu beyzade, birçoğu kalem efendisiydi. Bazıları o zamana kadar hiç yük taşımamışlardı. Sürgünlere kimse yardım etmeyecek, herkes denklerini sırtlayıp kendisi götürecekti. Refik Halit’in hatıratında yazdığına göre, “tersane meydanı ağaçsızdı, toz toprak içindeydi”; sürgünler öbek öbek yerlere veya eşyalarının üzerine çökmüşler, kederli kederli düşünüyorlar, aralarında dertli dertli fısıldaşıyorlar. Kimse akıbeti bilmiyor. İçeri mi tıkayacaklar, yoksa kale içindeki zindana mı? Yoksa yoksa kalebentlik cezası almadıkları için şehirde serbest mi kalacaklar.

        REKLAM

        Bir süre sonra belirli kurallara uyarak şehirde serbest yaşamalarına izin verildi.

        *

        Sinop’a vardıktan sonra, İstanbul’da bıraktığı arkadaşı Yakup Kadri’ye kendisini ziyarete gelmiş olan babası eliyle bir mektup gönderdi, bu haldeyken bile kendisini ve felakete uğramış arkadaşlarını alaya alıyordu mektubunda:

        “Bunların çoğu buraya neden getirildiklerini bilmiyor ve gülünç bir şaşkınlık içindedir’ diyordu. ‘Fakat, bana bunlardan daha gülünç görünenler, sanki, birtakım hürriyet kahramanlarıymış gibi böbürlene böbürlene dolaşanlar, ya da sırlarını ele vermekten sakınan ihtilalciler gibi köşe bucaklara çekilip tehlikeli tavırlar alarak sinsi sinsi oturanlardır.” Ve ilave ediyordu: ‘Bana gelince -nasıl anlatayım bilmem- kendimi karışık bir melodramda bir kalebent rolü almaya zorlanmış acemi bir aktöre benzetiyorum. Bilirsin, ben, hiçbir zaman ne kahramanlığa, ne ebediliğe heves etmişimdir. Hattâ, bu gibi heveslere düşenleri pek gülünç bulmuşumdur. Nitekim, bu bakımdan, Magosa’daki kalebentliğinden -sanki bir mağaradan çıkıyormuş gibi- saçı sakalı birbirine karışmış olarak dönen ve bu haliyle birtakım reklam fotoğrafları çektiren Namık Kemal bana Manakyan Efendi Tiyatrosu’nun duvar ilânı resimlerindeki oyun şahıslarından biri gibi görünmüş, saçı sakalı da takma zannını vermiştir. Kaldı ki, büyük vatan şairimiz, işittiğime göre, Magosa Kalesi’nin bir hücresine kapatılmamış, şehrin kale duvarları içindeki bir semtinde bulunan büyükçe bir evde ‘ikamete memur’ edilmiş ve her memur gibi de devlet hazinesinden aylık alarak yaşamıştır. Buradakiler ise meteliğe kurşun atıyorlar, sığınabildikleri evlerin kirasını bin zorlukla ödeyebiliyorlar. Bereket, hovarda bir meyhaneci bulmuşlar. Onlara bol ve nefis mezeleriyle krediye içki veriyor. Yoksa açlıktan ölecekler’ ve acınmayı sevmeyen Refik Halit ekliyor: ‘Sakın, beni de veresiye rakı içiyorum zannetme! Babam sayesinde hamdolsun hali vaktim yerindedir. Bir Rum kadınının evinde pansiyonerim. Tuzlusundan tatlısına kadar hiçbir yiyeceğim eksik değil. Bu kadın bir de genç ve güzel olsaydı keyfime diyecek kalmayacaktı. Ha, biliyor musun, geçenlerde bizim Sofya bu husustaki yoksunluğumu anlamış gibi bana gönderdiği bir mektupta (Rum harfleriyle Türkçe yazılmıştır ve bizim ev sahibesine okuttum) ‘İstersen ben geleyim yanına’ teklifinde bulundu ama, ‘Gel’ demeye cesaret edemedim. Burasının bir Aynaroz’dan, bizimkilerin de Aynaroz papazlarından farkı yok. Kızcağıza saldırırlar diye korktum doğrusu.” (Y. K. Karaosmanoğlu, “Gençlik ve Edebiyat Hatıraları”, İletişim Yayınları, s. 63-64)

        REKLAM

        Mektubun sonunda Yakup Kadri, “Bu son cümleyi yazarken Refik Halit mutlaka kıs kıs gülüyordu,” diyor.

        *

        Sinop, hiç de bekledikleri bir yer değil. Aslında yaşamak için şahane bir şehir. Deniz kıyısında, püfür püfür esiyor; denizi harika, doğası bir o kadar güzel, hele idarecilerin müsamahakâr tutumları... İlk günlerde rahatları yerinde.

        Bir süre sonra Ruslar şehri topa tutar, sürgünlere de dönüş izni çıkar. O anı hatıratında şöyle anlatır:

        “Birinci Cihan Harbi patladı, pahalılık başladı; daha kötüsü Rus torpidoları ikide bir limana girip deniz vasıtası namına bulduğunu batırdı. Menfilerden çoğunu affedip İstanbul’a gençleri askere aldılar. Kasabada en ziyade mimlenmiş o meyanda ben kaldım. Kalanları da sahil şehrinde barındırmayı mahzurlu gördüklerinden 1916 yılında Çorum’a gönderdiler.”

        REKLAM

        Sinop’a getirilen sürgün kafilesi toplam bin 400 kişidir. Ruslar şehri topa tutunca alelacele bir af çıkar, elebaşlarını kenara ayırırlar, geride kalanları tekrar gemiye bindirip İstanbul’a gönderirler. Kalan 28 kişilik elebaşı kafilesinin içinde Refik Halit de vardır.

        Kafileden Refik Halit ile Ref’i Cevat Ulunay’ın payına Çorum düşer. Çorum sürgünlerini yaysız bir Tatar arabasına bindirirler; silahlı ve atlı muhafız jandarmalar eşliğinde, meşakkatli bir yolculukla götürüp Çorum’a bırakırlar.

        Çorum’a dair Refik Halit şunları yazar:

        “Beni ta Çorum’a, yani anavatanın top sesi gelmez, cenk avazesi işitilmez bir emniyetli merkezine yerleştirdiler, ah Çorum, ne huzurlu yerdi.”

        REKLAM

        Bir süre sonra annesiyle babası ziyaretine gelir. O sırada annesi Nefise Ruhsar Hanım hastalanır. Çorum küçücük bir kasaba ne doktor var ne hastane, ilaç ise hak getire. Kadın günlerce şiltenin üzerinde azap çeker ve bir gün oğluyla kocasının gözleri önünde can verir. Refik Halit annesini Çorum’daki Hıdırlık Mezarlığı’nda toprağa verir.

        Burada kaldığı süre içinde, daha sonra “Memleket Hikayeleri” kitabına girecek olan ve Çorum’da geçen “Sarı Bal” ile “Küs Ömer” adında iki hikâye yazar.

        Annesinin ölümünden sonra bir dilekçe verir, Ankara’ya naklini ister. Ankara Valisi Reşat Bey dilekçesine olumlu cevap verir, sürgün cezasını Ankara’da çekmeye devam eder. Bir süre sonra oradan da Bilecik’e gider. Gitgide İstanbul’a yaklaşmaktadır.

        REKLAM

        *

        Talat Bey’in İstanbul’da bulunmadığı bir anı fırsat bildi ve İstanbul’a geldi. İttihatçıların âlimi Ziya Gökalp ona yardım etti “Enver Paşa kupa beyi, Talat Paşa karo papazı idi; Cemal Paşa merhum da bir ara maça birlisi vazifesini görüyordu. Oyunun sinek papazı belki cemiyetin merkez-i umumisi idi; lakin hepsinin yerini tutan esrarlı ve mutlak nüfuzlu bir kağıt, bir kart, bir joker mevcuttu ki o da hâlâ hürmet ve muhabbetle andığım Ziya Gökalp idi...” diye yazar hatıratında kendisine yardım eden dostu hakkında.. Onun yazdığına göre, o sırada en yetkili paşa olan Cemal Paşa, sevgilisi Nazım Hikmet’in annesi Celile Hanım’ın evinde alelacele bulundu, gerekli izin alındı ve Refik Halit bir süre karakolda kaldıktan sonra serbest bırakıldı.

        REKLAM

        Emniyet Müdürlüğünden çıktı, Eminönü Meydanı’nda kalabalığa daldı. “Bana meydan pek büyük, pek kalabalık göründü. Ah bu meydan... Çorum’da, durgun, donmuş kış akşamlarının hüznü yüreğime sızarken haşhaş kandili önünde bu kalabalığı ve bu aydınlığı ne tahassürle, ne yana yakıla aradım.”

        Bunları yazdıktan sonra genç politikacılara bir de öğüt verir hatıratında: “Sakın İttihatçılar gibi siz de sürgünü zararsız ve idari bir ceza addetmeyiniz. Ben ne şöhret ne makam hırsı ile fırkacı oldum. Beni Hürriyet ve İtilafa sokan Damat Ferit Paşa değildir; aleyhimde, bila sual ve cevap sürgün kararını verdiği için Talat Paşa’dır, Cemal Paşa’dır!” (Minelbab İlelmihrab, s. 65)

        REKLAM

        *

        Yazının girişinde okuduğunuz gibi; çok uzun bir süre Çorum Cezaevi’nde yatmış ve orada birçok roman yazmış olan Kemal Tahir, külliyatında “Çorum Üçlemesi” olarak bilinen “Yediçınar Yaylası”, “Köyün Kamburu” ve “Büyük Mal” romanlarından ikincisi olan “Köyün Kamburu”na bir Çorum sürgünü olan Refik Halit’i de dahil eder.

        Yazar, köylülerin kendi aralarında yaptıkları nişancılık müsabakasında Çalık’ın kazanmaması halinde silahını kaybedeceği gibi kendi huzurunda Abuzer’den tokat yiyeceğini bildiğinden Refik Halit’e şunları düşündürtür:

        “Refik Bey Çalık’ın kazanmasını nedense hem istiyor hem istemiyordu. Bu çelişmeli duyguyu yadırgadı. Biraz araştırınca sebebini bulur gibi oldu: Eğer vuramazsa zavallının elinden tüfeğini alacaklar, belki de şamarlayacaklar... Yok, kazanırsa bu yarı deli herifin elinde, böyle bir hüner ne korkunç bir kuvvet olur.”(s. 235)

        REKLAM

        O yarı deli heriflerin elindeki o hünerin enkazıdır aslında bugün yaşadığımız dünya...

        (Cumhuriyetçilerin Refik Halit’e yaşattıkları ise başka bir yazının konusu.)