Habertürk
    Takipte Kalın!
      Günlük gelişmeleri takip edebilmek için habertürk uygulamasını indirin
        Anasayfa Özel İçerikler Muhsin Kızılkaya Atatürk, Refik Halit'i nasıl affetti?

        Vakti zamanında yolu Babıâli’ye düşmüş muhabir olsun, muharrir olsun, şair olsun, ressam olsun, mürekkep erbabı memleket münevverlerinden o köşkü görmeyen yoktur. Bazıları içinde bizzat çalışmış, bazıları misafir olarak gitmiş, bazıları da benim gibi onu, gazetenin bahçesinde 1970’li yıllarda inşa edilen yatay mimari ürünü, sanırım üç katlı binanın penceresinden seyretmiştir.

        1983 yılıydı; İstanbul’a mektep okumak üzere gelip bir daha Hakkâri’ye dönmediğim o yaz, Vedat Günyol götürmüştü Cumhuriyet gazetesine beni. O zamanlar, gazetenin ikinci sayfasındaki “Düşünenlerin Düşüncesi” köşesinde dönüşümlü yazardı Vedat Hoca. Hem yazısını sayfanın yöneticisi Sami Karaören’e elden teslim edecek hem de okuma yazma öğrendiğim günden beri okuduğum gazetenin çıktığı binayı gösterecekti bana. Olur da rastlarsak, ben de hayranı olduğum yazarlardan biriyle karşılaşacaktım. Hele o yazar İlhan Selçuk olursa dünyalar benim olacaktı!

        REKLAM

        Demir kapıyı açan görevliyi selamladıktan sonra gazete mülküne girdiğimizde Vedat Hoca, vakti zamanında adı “Pembe Konak” olan ama zamanla boyası dökülünce “Kırmızı Konak” adını alan sağ taraftaki harap binayı gösterip, “Bu köşk, gazete binası olmadan önce İttihat ve Terakki’nin merkeziydi,” dedi.

        *

        Birinci Cihan Harbi bitmek üzereyken, Sadrazam Talat Paşa Brest-Litovsk’teki barış görüşmelerine katılmak üzere oraya gitmişken, o sırada Dahiliye Nazırı Vekâletine getirilmiş olan Cemal Paşa; Sinop, Çorum, Ankara ve Bilecik’te beş sene süren sürgününün ardından Bilecik’teki Refik Halit’e on günlük bir sıla izni verdi. O da büyük bir heyecanla, sessiz sedasız İstanbul’a geldi.

        REKLAM

        İstanbul’a gelir gelmez hiç beklemediği bir şey oldu. Beş seneden beri basılı hiçbir mevkutede adı çıkmamış, âdeta unutulmaya terk edilmiş, yine de hep müstear isimlerle yazı yazmış olan muharririn kendi adıyla, Ziya Gökalp’ın başında bulunduğu “Yeni Mecmua”da bir hikâyesi yayımlandı. Sonradan öğrendi; ona bu “iyiliği”, İttihatçıların içinde “joker” veya “en nüfuzlu kâğıt” dediği Ziya Gökalp bizzat yapmıştı. Adıyla sanıyla dergisinde hikâyesini yayımlatmakla, “Refik Halit’i ben himayeme aldım, sürgünlüğü bitti, artık onu hiçbir yere gönderemezsiniz,” demek istemişti. Cemal Paşa, Ziya Gökalp’ın bu hareketini bir şekilde Talat Paşa’ya da söylemiş, kendini sorumluluktan kurtarmıştı. Zira o sırada muktedir olanlar “triumviradan” iki bıyıklı, Talat ile Enver’di; Sakallı Cemal’in artık esamesi pek okunmuyordu.

        REKLAM

        İzni o gün bitti. Nasılsa arkasında “joker” var diye kendinden emin bir şekilde şehre iniyordu. Anında koluna iki kişi girdi; sivillerdi, tevkif edilmişti. Sirkeci’deki emniyet binasında süren muameleden sonra müdür yanına bir polis verdi, “Götürün” dedi. “Tekrar sürgüne mi götürülüyorum?” diye düşünürken kendini aniden, yazının başında sözünü ettiğim, o sırada “Yeni Mecmua”nın da adresi olan İttihat ve Terakki merkezi “Kırmızı Konak”ın önünde buldu.

        Muharrir hatıratında o konağı şöyle anlatır:

        “Oraya renginden dolayı Kırmızı Konak denirdi; harbin ve fena idarenin bezdirdiği halk nazarında lanetlenmiş binalardan biriydi. Öyle ikinci bir bina da Enver Paşa’nın Boğaziçi’ndeki yalısı idi; önünden ve arkasından geçenlerin gözlerinde beddua okunduğu belli olurdu.”

        REKLAM

        *

        İttihatçılar, derdest ettikleri muhalifleri şehrin herhangi bir hapishanesine değil, “Kırmızı Konak”ın sırasında hapishane haline getirdikleri ahşap, boyasız bir evde tutuyorlardı. Hapishanede bile gözleri muhaliflerin üzerinde olacaktı.

        Refik Halit, kendisini bir anda Kırmızı Konak’taki Ziya Gökalp’ın huzurunda bulmayı beklerken, bu “tevkifhanede” buldu. Kapıda, kartını genç polise verdi ve Kırmızı Konak’ın kapıcısına vermesini istedi. Ziya Gökalp içeri tıkıldığını başka nasıl öğrenebilirdi? Kart, Ziya Bey’e ulaşırsa amenna, ulaşmazsa kendini tekrar Bilecik’te bulabilir ve harbin sonuna kadar orada unutulabilirdi.

        REKLAM

        Muhalifler için tevkifhane olarak kullanılan evin dört odası da hıncahınç tutuklu doludur. Hepsinin saçı sakalı uzamış, hepsi pejmürde, hepsinde “bet beniz kül”... İki üç seneden beri orada unutulanlar bile var. Ortada ne iskemle ne yatak ne karyola... İnsanlar balık istifi... “Eşya namına tam kokozluk!” Kalabalıkta yol açtı, pencere kenarında ayakta duracak bir yer buldu kendine. Başına gelecekleri düşündü, “dokunsalar ağlayacak halde”dir. Günlerden perşembedir; acele etmezse yarın cuma, cumartesi sevkiyat günüdür, trene bindirdikleri gibi götürürler diye anlattı ona mahkûmlar.

        Bir yol bulmak için bina içinde bir aşağı bir yukarı deli gibi dolandı. Sonra babasının tanıdığı kâtip imdadına yetişti, “Mektup yaz, nereye götürmemi istersen götüreceğim,” dedi.

        REKLAM

        Tam mektup yazarken adını duydu, anonsa gitti, “Kırmızı Konak”ın kapıcısı, elinde kartıyla onu bekliyordu. Ziya Bey henüz gelmemiş, gelince maruzatını iletecek. Beklemeye devam etti. Yarım saat sonra kapıcı tekrar geldi; Ziya Bey gelmiş, durumuyla ilgileniyor, merak etmesin diye haber salmış. Beklemeye devam etti, yakındaki mescitten imam ikindi ezanını okurken tekrar adı çağrıldı, bu kez “Refik Halit bey” diye çağırıyorlar üstelik. Bu “bey” sıfatı umudunu büyüttü. Merdivenlerden inerken kâtip, “Polis müdürlüğünden telefon geldi, serbestsiniz,” dedi.

        Refik Halit sonradan öğrendi; Ziya Gökalp sahiden de çok uğraşmış. Tahliye emrini ancak Dahiliye Nazırı Vekili Cemal Paşa verebilirmiş ama Paşa’ya bir türlü ulaşamamışlar. Nihayet uzun uğraşlar sonucu Paşa’yı bulmuşlar, o da tahliye emrini vermiş. Paşa’nın nerede bulunduğunu ise serbest kalması için Ziya Bey’le beraber çalışan dostlarından Falih Rıfkı anlatmış ona. Bu konuda şunları yazar hatıratında muzip Refik Halit:

        REKLAM

        “Cemal Paşa merhum Şişli’de Sürenyan Apartmanı’nda, meşhur şair Nazım Hikmet’in babası, zamanın matbuat müdürü Hikmet Bey’in dairesinde bulunmuş. Şairin anası kültürlü, sohbet ehli bir kadındı... Sonradan bizim Yahya Kemal de onun kültürlü sohbetlerinden pek istifade etmişti.”

        Bu hadiseden 35 sene sonra Refik Halit’in “Kırmızı Konak” civarlarına yolu tekrar düşer. “Yerinde duruyordu, hamdolsun ben de durmaktayım,” diye yazar.

        *

        Yaşadığı 77 yıllık hayatı boyunca 60’a yakın kitap yazmış olan Refik Halit’in külliyatında “Deli” adlı küçük piyesi çok önemli bir yer tutmaz. Ama Türk siyasal hayatında o kadar önemli bir yeri var ki bu piyesin...

        REKLAM

        Bir genel affa sebep olmuş desem varın siz düşünün gerisini!

        *

        Hem Osmanlı’nın hem de Cumhuriyet’in sürgüne gönderdiği yazarın beş yılını İttihatçılar, on altı yılına da Cumhuriyetçiler çalmış ömründen. Birinci sürgünlüğünde Ziya Gökalp ona elini uzattı, İstanbul’a getirdi. İkincisinde Mustafa Kemal istedi, seneler sonra doğduğu şehre geri geldi. İlk sürgünlüğü edebiyatımıza “Memleket Hikâyeleri”ni kazandırdı, ikinci sürgünlüğü ise “Gurbet Hikâyeleri”ni...

        *

        Ziya Gökalp’ın hikâyesini yukarıda anlattığımız “torpilinden” sonra İstanbul’da kalınca, Damat Ferit Paşa hükümeti sırasında, müzmin bir İttihatçı muhalifi olarak Sultan Vahdettin onu Posta Telgraf Umum Müdürlüğüne getirdi. Aynı sırada da bütün zamanların en meşhur mizah dergilerinden birisi olan “Aydede”yi çıkardı.

        REKLAM

        Başında bulunduğu kurum zamanın tek haberleşme aracıydı. Anadolu’da kelle koltukta Millî Mücadele’yi örgütleyen Mustafa Kemal ve arkadaşlarına doğrudan cephe aldı, haberleşmelerini engelledi.

        “Aydede”de de Mustafa Kemal aleyhine şedit yazılar yazdı. Anadolu’da başlayan harekete inanmadı; bu hareketi bir millî hareket olarak değil, İttihatçıların tekrar iktidara gelmek için tertipledikleri yeni bir “oyunu” olarak gördü. Sivas Kongresi’ne katılanlarla, akabinde Ankara’da toplanan Meclis üyeleriyle dergisinde “Sivas kuzuları” ve “Ankara keçileri” diye dalga geçti.

        Milletin topyekûn Mustafa Kemal’in arkasına geçerek İstiklal Harbi’ni kazanması üzerine memleketi terk ederek Lübnan’a kaçtı.

        REKLAM

        Bir yolunu bulup kaçmasaydı eğer muhtemelen onun da akıbeti, Sakallı Nurettin tarafından linç ettirilen Ali Kemal’in akıbetiyle bir olacaktı. (Büyük oğlu Ender Karay, "Ali Kemal vakası olmasaydı babam yurt dışına kaçmazdı" dedi.)

        *

        Yıllar sonra “Sürgün” adında bir roman yazdı. Memleketinden sınır dışı edilen roman kahramanı Yüzbaşı Emeklisi Hilmi Efendi bir vapurdadır; vapur Beyrut’a doğru seyir halindedir. Roman, “Sabaha karşı Beyrut göründü,” cümlesiyle açılır. Birkaç paragraf sonra sürgünün vardığı yerle ilgili ruh haline geçeriz kahramanın. O hissi yazar şöyle anlatır:

        “Yolcular, memleketlerine ve bekleyenlere kavuşmak neş'esiyle acele acele eşyalarını topluyorlardı. Kendi ev­lerine girecek, tanıdıklarını bulacak, yurtlarına vardık­ları için kaldırımlara daha sert, güvenle basacak olan bu adamlara imrenerek yatağını isteksizce kaldırdı, çürük bavulunu kapayıp iplerle sardı, üstüne oturup, yatı­lı okula yeni götürülen ve orada ilk gecesini geçiren bir çocuk gibi, koca adam, içi ezile ezile karısını bir anaya duyulan özlemle andı. Nereye inecekti? Hangi dilden ko­nuşacaktı? Ne ile, nasıl yaşayacaktı? Keşke bu vapur, yıllarca, dalgalar üstünde, sonu karaya varmaz bir yol­culukla çalkalansa, bütün denizleri aşsa, dünyanın her iskelesine uğrasa, hiçbir şehre indirmeden, yabancı yüzü göstermeden, geçim derdi çektirmeden, uskur ninnisi içinde, ölümüne kadar gök ile deniz arasında dönse, do­laşsa!” (“Sürgün”, s.12)

        REKLAM

        *

        “Vatan haini” damgasıyla yurt dışına kaçıp önce Beyrut, ardında da Halep’e yerleşen Refik Halit, Lozan Antlaşması sonrasında ünlü Yüzellilikler listesine alındı, yurda girişi yasaklandı.

        1923’te Lozan Antlaşması’na taraf olanlar, Cumhuriyet’in kurucularına bir genel af dayattı. Büyük münakaşalardan sonra hükûmet, Millî Mücadele sırasında “düşmanla işbirliği”yapmış 150 kişiyi af kapsamı dışında tutma isteğini karşı tarafa kabul ettirmeyi başardı.

        150 rakamı Lozan’da tespit edildi, isimler hükümete bırakıldı. Dolayısıyla önce suçluların listesi oluşturulmadı; tam tersine önce kişi sayısı belirlendi, sonra da bu listeye uygun suçlu arayışına gidildi.

        REKLAM

        Mutabakat gereği bu kişiler ceza almayacak; sadece yurt dışındalarsa yurda sokulmayacak, yurt içindelerse yurt dışına çıkartılacaklardı.

        Listeyi oluşturmak için oturdular. Liste gittikçe kabardı, 600’e dayandı. Herkes birisini ekledi, birisini çıkardı derken iş uzadı; en sonunda on gruba ayrılan 150 kişide karar kılındı ve bu kişilerin sürgünlüğüne dair liste 1 Haziran 1924 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe girdi.

        Liste Vahdeddin'in maiyeti, bazı kabine üyeleri, Sevr Antlaşması'nı imzalayanlar, Kuvayi İnzibatiye fetvasını veren müftüler, Kuvayi İnzibatiye komutanları, Çerkez Etmem ve arkadaşları, Çerkez Kongresi'ni düzenleyenler ve katılanlar, çete reisleri, hilafet komitelerini yöneten kişiler ve "düşmanla işbirliği yapan" gazetecilerden oluşuyordu. İsimleri en çok ön plana çıkanlar Rıza Tevfik Bölükbaşı, Ref'i Cevat Ulunay ile Refik Halit'ti.

        REKLAM

        Refik Halit’in listedeki numarası 100’dü. Önceleri “Karakayış” olan soyadını daha sonra “Karay” diye kısaltınca tersten okunuşuyla kendisi bile dalga geçen muzip Refik Halit’e, birileri bu numarayı vererek başka bir muziplik yapmıştı besbelli...

        28 Mayıs 1927’de kabul edilen bir yasayla da Yüzellilikler’in tümü vatandaşlıktan çıkartıldı.

        *

        Yakup Kadri’nin yazdığına göre sürgünde Refik Halit’in çekmediği kalmamış, gururu kırılmış, vatan hasretiyle kavrulmuş; ilk sürgünlüğünde tanışıp evlendiği karısı dört yaşındaki çocuğunu alıp onu terk etmişti. Yine de bir rejim muhalifi gibi davranmadı. Sürgünde hatasını anladı. Bu yüzden Mustafa Kemal ve arkadaşlarına açıktan cephe almadı. Hatta yazdığı bir yazıyla, birkaç sene önce tekrar gündeme gelen Süleyman Şah Türbesi’nin onarılarak bugünkü kıymetine kavuşmasına o vesile oldu.

        REKLAM

        Bir yazısında da, her şeyi alaya alan o şakacı insan, Türkiye sınırına gelerek karakollarda dalgalanan Türk bayrağına hasret içinde bakıp gözyaşlarını nasıl sildiğini anlattı.

        Her ne kadar Cumhuriyet gazetesi, kendisiyle birlikte sürgüne gönderilen Kürt münevveri, “Hoybun” örgütünün kurucularından, 1930 yılında onunla birlikte yemek yerken kalp krizinden ölen Mevlanzade Rıfat’la olan dostluğundan dolayı onu Ağrı İsyanının tertipçileri arasında göstermeye çalıştıysa da, yazdığı kitaplar Türkiye’de basıldı, yazıları memlekette okundu.

        Sadık okurlarından biri de Mustafa Kemal Atatürk’tü. Atatürk, hasret dolu o yazıları okudu ve pek içlendi. (Falih Rıfkı, o kitapları Atatürk’e, Refik Halit’i çok seven yaveri Salih Bozok’un verdiğini söyler.) Gerisini Yakup Kadri hatıratında uzun uzun anlatır.

        REKLAM

        *

        Yukarıda sözünü ettiğim “Deli” piyesi o günlerde Mustafa Kemal’e ulaşmış olmalı.

        Henüz hiç kimsenin okumadığı o küçük kitap bir yolunu bulmuş Atatürk’e ulaşmıştı.

        Bir akşam sofrasında Atatürk orada bulunanlara, “Bu akşam size tadına doyum olmaz bir ‘ziyafet-i edebiye’ çekeceğim,” dedi ve elindeki cep boyutlarındaki kitabı göstererek, “Bu kitap Refik Halit’in, yirmi yıllık bir akıl hastasının, şuuru yerine gelip kendini baştan başa değişmiş bir Türkiye içinde bulunca, tekrar delirişini gösteren bir tiyatro piyesidir,” diyerek okuma gözlüğünü taktı, sofradakilere okumaya başladı. Sofradakilerin hiç birsinin daha önce görmediği, işitmediği ve Atatürk’ün eline nasıl geçtiğini bilmediği kitap, Halep’te çok az sayıda basılmıştı. Yakup Kadri, kitabı okurken Atatürk’ün “Karagöz perdesi karşısında bir çocuk gibi” kahkahalar attığını yazar.

        REKLAM

        Osmanlı döneminde delirip Cumhuriyet döneminde şuuru yerine gelen adam uyanınca karısının saçlarını sarıya boyadığını, torunlarını ise spor kıyafetler içinde bulur. Oğlan ıslık çalıyor, kız yarı çıplak dolaşıyor ortalıkta. “Deli” nerde olduğunu anlamak için odayı inceler. Yakup Kadri anlatıyor:

        “Bu sırada gözü duvarda aslı Gazi Mustafa Kemal’in resmine takılır. ‘Ya bu İngiliz kim?’ der, çocuklar güler, ‘Aaa, büyük baba, o İngiliz değil, Gazi Paşa’dır’ derler. Adamcağız bunu yersiz bir şaka sanır, kızarak söylenmeye başlar. ‘Haydi oradan külhaniler, benimle alay mı ediyorsunuz? Böyle cascavlak paşa mı olur? Benim bildiğim Gazi Paşalar hep saçlı sakallıdırlar.’ (…) Atatürk sayfalarca süren bu konuşmaları bize okurken, gözlerinden yaş gelesiye gülüyordu.”

        REKLAM

        Amacı Refik Halit’e karşı Kemalistleri yumuşatmaktı. Yakup Kadri’ye göre Atatürk kitabı bitirdikten sonra gülmekten yaşaran gözlerini sildi ve “Yazık oldu Refik Halit’e,” diyerek İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’ya döndü:

        “Ne yapacaksak yapalım, onun bir an önce memlekete dönmesinin çaresine bakalım,” dedi. (Yıllar sonra Şükrü Kaya, Refik Halit’e, Atatürk’ün kitaplarını hep onlardan gizleyerek okuduğunu anlatır.)

        Şükrü Kaya “talimat” üzerine yazarın sınıra gelerek teslim olmasını, sonrasının kolay olduğunu Refik Halit’e bildirdi. Refik Halit bu teklifi kabul etmedi; ancak bir genel af çıkarsa gelebileceğini söyledi.

        REKLAM

        Böylece 1938 Affı TBMM gündemine geldi.

        *

        Başta Cumhuriyet gazetesi olmak üzere matbuatın önemli bir kısmı affa karşıydı. Müthiş bir karşı kampanya başlatıldı, ancak emrin büyük yerden geldiğinin de farkındaydılar. Uzun süren tartışmalardan sonra büyük bir tesadüfle af kanunu, Yüzellilikler Kanunu’nun çıktığı 1 Haziran 1924’ten tam 14 yıl sonra aynı gün, yani 1 Haziran 1938’de TBMM’de görüşülmeye başlandı.

        *

        Af haberini duyar duymaz Refik Halit, Yüzelliliklerin affı konusunda taraf olan Tan gazetesine bir yazı gönderdi. 2 Haziran’da gazetede çıkan “Refik Halit’ten Telgraf” başlıklı metni şöyledir:

        REKLAM

        “Dönüş sevincim katmerlidir.

        Sevgili yurdumu ne halde bıraktım? Nasıl bir harika ile karşılaşacağım.

        Dumanı yaslı tüten bir fabrika bacası tanırdım: Zeytinburnu...

        Ankara’da tek bina Taşhan’dı.

        Bankalarda dilimiz ötmez, şirketlerde sözümüz sökmezdi.

        Trende Türkçemi Rumcalaştırmadan biletçiyle meram anlatamazdım.

        Tokatlıyan’da Frenkçe söyleyemezsem garsona dilediğimi kolayca yaptıramazdım.

        Plajlarımızda yüzen yabancılara kıyıdan korkarak bakar, Avrupa’dan dönerken hudutta şapkamı pencereden atardım.

        Memlekette toprağın kurusu bizim, yaşı elindi.

        Bıraktığım haldeki bu vatan yerine istiklal ve mucize ülkesine kavuşmaktan duyduğum heyecan içinde şu yaşımda ağlar güler ilan bebeklerine döndüm.

        REKLAM

        Mütemadiyen tekrarladığım söz:

        Yaşa Atatürk, beni gurbette de göğsümü kabartarak yaşatan Atatürk.

        Refik Halit Karakayış”

        *

        Bu yazı üzerine matbuatta Yüzelliliklerin dönüşüne karşı çok sert yazılar çıkmaya başladı. Başta Yunus Nadi olmak üzere, Peyami Safa ve dönemin etkili Kemalist yazarları ellerindeki kalemleri kılıç yapıp çıktılar er meydanına. Peyami Safa, Server Bedi imzasıyla 5 Haziran’da Cumhuriyet’te çıkan yazısında şunları söyledi:

        “Bizim için Yüzellilikler kaç kişiden mürekkep olursa olsun tek bir hüviyettir. Bu hüviyet Sevr’de öldü, Lozan’da gömüldü. Şimdi vatana dönecek olanlar birkaç nefes borusu, birkaç hazım cihazı, birkaç mide ve birkaç ayaktır. Memleket davasında ne söyleyeceklerini merak etmiyoruz.”

        REKLAM

        Matbuatta bunlar olurken, bir kıyamet de Meclis’te koptu.

        Meclis’te Gümüşhane Mebusu Ali Şevket Öndersev “Zavallı adamlar”, Isparta Mebusu İbrahim Demiralay “Biçareler”, “Damgalı vatan hainleri”, Gümüşhane Mebusu Durak Sakarya “Vatanın bağrına hançer dayayanlar” diyerek Yüzelliliklerin affına karşı çıktı.

        İçel Mebusu Fikret Mutlu “Zavallı, bedtiynet insanlar, yaşayan ölüler” derken, Ordu Mebusu Muhittin Baha Pars “Onlar birer pıhtı, müstahase, iğrenç birer vücuttan ibarettir” gibi tıbbî terimlerle tansiyonu yükseltti. Eskişehir Mebusu Emin Sazak ise “Bunlar da Ali Kemal gibi ölmelidir. Ben bunları birer birer dişlerimle etlerini kopararak öldürmek isterim,” diyerek Yüzellilikleri âdeta çiğ çiğ yemek istediğini ele güne ilan etti.

        REKLAM

        *

        Kemalistler, Atatürk’e karşı aslanlar gibi direniyordu.

        Sonunda Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu vaziyete el koydu ve “Büyük milletler ve büyük şefler cezalarında ve aflarında daima büyük hamleler yaparlar. Türk milleti ve onun şefi çok büyüktür; affı da eserleri gibi büyük olacaktır,” diyerek öfkeli, kraldan kralcı Kemalist muhaliflerin direncini kırdı.

        Af Kanunu 29 Haziran 1938’de, Dersim sanıkları ve o sırada hapishanede bulunan başta Nâzım Hikmet, Kemal Tahir ve Hikmet Kıvılcımlı olmak üzere tutuklu “komünistleri” dışında tutarak TBMM’de kabul edildi.

        (Mustafa Kemal, Refik Halit’e gösterdiği “şefkati” ne yazık ki Nâzım Hikmet ile Kemal Tahir’den esirgemişti!)

        REKLAM

        Kanun 399 üyeli Meclis’te 325 oyla geçti. Salih Bozok, Ali Kılıç, Refik Saydam, Mahmut Esat Bozkurt, İsmet İnönü, Necmettin Sadak, Mehmet Emin Yurdakul ve Yahya Kemal Beyatlı’nın aralarında bulunduğu 69 kişi oylamaya katılmadı. (Onlar “ne şiş yansın ne kebap tarikatı”nın üyeleriydi!)

        Falih Rıfkı Atay, “Yüzellilikler aflarını Refik Halit Kara’ya borçludurlar,” diye yazar.

        *

        Refik Halit 6 Temmuz’da Halep’ten ayrılarak Hatay’a geldi. 18 Temmuz’da, ilk karısı kendisini terk edince Beyrut’ta kendisinden on sekiz yaş küçük olan, babası vermeyince Anadolu geleneklerine uyarak kaçırdığı ikinci eşi ve oğluyla birlikte İstanbul’a gelmek üzere İskenderun’dan yola çıktı. 16 sene önce büyük bir kederle terk ettiği İstanbul’a 29 Temmuz’da büyük bir sevinçle ayak bastı.

        REKLAM

        Bundan sonraki hayatında yeni rejimin yılmaz bir savunucusu olarak kalem oynattı. Atatürk’e olan borcunu, 1965 yılında 77 yaşında ölünceye kadar, her fırsatta yazıyla ödemeye çalıştı.

        *

        Her ne kadar bazı tarihçiler 1938 Affı’nı, “Cumhuriyet rejiminin oturmuş olması, tüm rejim muhaliflerinin sesinin kısılmış olması, Yüzellilikler’in yarısının ölmüş olması, diğer yarısının da yaşlı ve hasta olması” gibi bir gerekçeye bağlasalar da affın asıl nedeni Mustafa Kemal’in Refik Halit’e olan hayranlığıdır.

        Belli ki ölmeden önce, Refik Halit’in memleket dışında hayata veda etmesine gönlü elvermedi.

        “Deli” piyesi de buna şahane bir gerekçe oluşturdu.

        REKLAM

        *

        Yazının başında sözünü ettiğimiz İttihat ve Terakki’nin Genel Merkezi olan “Kırmızı Konak”a gelince…

        İttihatçıların ağababaları memleket dışına kaçıp geride kalanların çoğu şu ya da bu şekilde “etkisiz” hâle getirilince bina bir süre boş kaldı. 1924 yılında Cumhuriyet gazetesinin kurucusu Yunus Nadi’ye tahsis edildi, sonrasında kiralandı. Bina ve mülkü, yaklaşık 80 sene boyunca Cumhuriyet’e ev sahipliği yaptı. 2005 yılında konağın mirasçılarının istediği kirayı karşılayamayınca gazete Şişli’ye taşındı. Kırmızı Konak (Pembe Konak) da 2019 yılında yıkıldı; arazisi ise şu anda otoparkmış.

        *

        Yararlandığım Kaynaklar:

        REKLAM

        Yakup Kadri Karaosmanoğlu, “Edebiyat ve Gençlik Hatırları”, İletişim Yayınları

        Tuncay Birkan, “Dünya ile Devlet Arasında Türk Muharrir-1930-60”, Metis Yayınları

        Refik Halit Karay, “Bir Ömür Boyunca”, İnkılap

        Refik Halit Karay, “Minelbab İlelmihrab”, İnkılap