Türk edebiyatında ilk defa Kürtçe bir cümleyi, yarım yamalak, kafasını gözünü yararak da olsa sanırım Refik Halid Karay, 1930’ların ortalarında sürgünde bulunduğu Halep’teyken yazdığı “Yezidin Kızı” romanında kullanmıştır.
Romanın ilk bölümü “Denizde” başlığını taşıyor ve daha birinci sayfasında “Kürtçe Konuşan Arjantinli Kız” alt başlığı çıkıyor karşımıza. Damarlarında Kuvayı Milliye ateşi dolaşan, aklı Ankara’daki hükümette olan genç Cumhuriyet aydını, romanın anlatıcı kahramanı Hikmet Ali, daha sonra başına geleceklerden bihaber, Marsilya’dan kalkan vapurun güvertesinde “üç dört” adım atmıştı ki “bir dönüşünde beyazlar giyinmiş, uzun boylu genç bir kadınla karşılaşır”; kadın da onun gibi güvertede sert adımlarla yürüyor ve tıpkı onun gibi rıhtımda bıraktıkları kalabalıkla meşgul olmuyordu. Kadının güzelliği göz kamaştırıcıdır. İspanyolca bir gazeteyi açıp okumaya başlar; derken “Asuri kâhinini andıran” bir adam belirir yanında.
Hikmet Ali birden irkilir. İspanyolca gazete okuyan kadın, huzurundan geri geri çekilen sakallıya, “Dü saat şunde veri cemmi!” der. Hikmet Ali, kadının ağzından çıkan kelimelerin, “Şark vilayetlerinde bulunduğu sırada öğrendiği Kürtçe” olduğunu hemen anlar. Doğrusu Refik Halid’in yazdığı gibi değil, “Du saet şûnde were cem min” şeklinde yazılması gereken cümlenin anlamı, “İki saat sonra yanıma gel”dir. Anlatıcı kahramanımız, “Ne münasebet, bir İspanyol kadını nasıl Kürtçe konuşur?” diye düşünür.
*
1938'de çıkan afla birlikte, hayatta kalan “Yüzelliliklerle” memlekete dönen Refik Halid Karay'ın, hepsini sürgündeyken yazdığı tam 19 kitaplık koca bir külliyat vardır heybesinde. O zamana kadar Yakup Kadri'nin “Yaban” romanını saymazsak, Türk edebiyatı henüz İstanbul'un sınırları dışına çıkmamış; bırakın komşu devletlerde, yakın coğrafyada geçen “derdi olan” bir roman yazmayı, henüz doğru düzgün mekânı Anadolu olan romanlar dahi yazılmamıştır. “Yaban” birçok kişiye “gitmesek de görmesek de” orada uzakta “bir köyümüz” olduğunu göstermiş, o köyün fakirlik, yokluk, hastalık, susuzluk içinde debelenmesinin müsebbibi olarak da Türk münevverini göstermişti. Her tarafı tahkim edilmiş bir “ulus-devlet” fikriyle donandığımız o dönemde, bırakın Kürtleri, Ermenileri, Yezidileri, Alevileri anlatmayı; henüz içinde yaşadıkları köylüleri bile anlamaktan uzaktır edebiyatçılarımız.
O zamana kadar "romanlarımız, türkülerimiz"di.
İşte bu ahval ve şerait içinde Refik Halid, hesapta olmayan birtakım gelişmelerden dolayı en popüler romanlarından birisi olma şansını kaçırmış ama birçok eleştirmene göre yazarın edebi yolculuğunda ve fikir hayatında önemli bir eşik olan “Yezidin Kızı”nı Halep'teyken yazdı. Kitap daha sonra “Binti Yezid” adıyla Arapçaya, “Duhteri Yezid” adıyla da Farsçaya çevrildi.
Bir süreden beri Refik Halid Karay’la meşgulken elime geçen romanı ben de yeni okudum.
*
Peki, o zamanlar için oldukça cesur, oldukça parlak bir fikir olan bu romanda neyi anlatıyor yazar bize?
Kitap; Yaşar Kemal'in, Refik Halid Karay'ın romanından 60 sene sonra yayımlanan “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana”da, “Günde üç kez güneşe döner, dua ederler. Her isteyen, çoluk çocuk genç yaşlı olsun, şeyh olsun, emir olsun, herkes güneşin karşısına geçer, içinden ne geçiyorsa güneşe söyler,” diye tanımladığı Yezidilerin veya Êzidîlerin inançlarını, nev-i şahsına münhasır kültürlerini, Ortadoğu'nun bu en mazlum halkının yaralı ruhunu, uğradıkları katliamı, sürgünlerini, üvey evlat muamelesi görmelerini; gizemli bir aşk hikayesi içinde, bugün için bile oldukça cesur, aydınlatıcı arka planla birlikte, günümüzde süren kısır tartışmalara ışık tutacak çoğulcu bir bakış açısıyla anlatan Türk edebiyatında belki de ilk romandır.
Romanın anlatıcısı ve başkahramanı şimdi politikadan elini ayağını çekmiş olan Hikmet Ali, “Gazi ile silah arkadaşlığı etmiş” eski bir mebustur. Marsilya’dan kalkıp Beyrut’a giden vapurda bulunmasının sebebi, babasının Suriye’deki köyünü ziyaret etme isteğidir. Yazının girişinde sözünü ettiğimiz karşılaşma bunun üzerine gerçekleşir. Hiç beklemediği bir anda, İspanyol dilberi sandığı kızın ağzından Kürtçe bir cümle işitince, hayatı değişir Hikmet Ali’nin.
Kadın sahiden de Arjantinli ve büyük bir toprak sahibidir. Adı Matmazel Zeli della Yezdi’dir. Tanışırlar. Kadın Beyrut’tan sonra çöldeki harabeleri gezecek, daha sonra da Bağdat’a gidecek. Fransızcası mükemmeldir ama romanımızın kahramanı Hikmet Ali Bey’in kafasını daha çok, “neden Arapça değil de Kürtçe bildiği” sorusuyla meşguldür. Tanışmalarından sonra göz göze gelirler. Aralarında bir titreşim geçer, kadın bakışlarını kaçırır gözlerinden. Hikmet Ali Bey, Suriye’deki idare değişikliğiyle açar sohbeti. Kadın beklediğinden de kültürlü ve zekidir.
Akşam saatlerinde tanışmaları flörte, derken dansa, arkasından çakırkeyif bir içkili sohbete dönüşür. Zeli, Hikmet Ali Bey’e, Arjantin hakkında bildiklerini sorar. Bildikleri sınıfta kalmayacak kadardır. Zeli’nin Türkiye hakkında bildiklerine gelince:
“O halde, malumatım hakkında muhakkak bir fikir vermek lazım geliyor, dedi ve bir lahza düşündü, eski vilayetlerinizin küçültülerek artan rakamını mı vereyim? Altmış üç! Cumhuriyet Halk Partisi’nin bayrağındaki altı okun neye işaret ettiklerini mi anlatayım? Cumhuriyetçiyiz, milliyetçiyiz, halkçıyız, lâyıkız, devletçiyiz, inkılapçıyız… Yoksa Sümer’lerle Hitit’le dayanan yeni ırk nazariyenizi mi izah edeyim.”
Hikmet Ali, o an kadının casusluğundan şüphelenir. Zeli, “bir sulh devri Mata-Hari’si, bir Miss Lawrence” olabilir mi sahiden? Ya da İngilizlerin kurduğu Kürt-Ermeni cemiyeti Hoybun’un casusu? Fakat bir süre sonra fena halde yanıldığını anlar.
*
Karşısındaki bu esrarengiz kadının gerçek adı Zeliha’dır. Yezidilerin yaşayan önderi ve Yezdan’ın yeryüzündeki kızıdır. Ataları, Osmanlı dönemindeki ırkçı saldırılardan kaçarak Arjantin’e yerleşmiş ama asıl yurtlarıyla gönül bağını hiç koparmamışlar. Yanında gölgesi gibi dolaşan sadık fedaisi Şeyh Şem’un’la birlikte bambaşka bir dünyanın, sürgünlerin ve kadim sırların yolcusudur.
Hikmet Ali bu “muamma” kadının cazibesine kapılıp peşine takıldığında, kendini sadece bir aşkın değil, Ortadoğu’nun kaygan zemininde filizlenen tehlikeli bir oyunun tam ortasında bulur. Zeli’nin derdi, Türkiye, Irak ve Suriye topraklarına savrulmuş Yezidileri bir çatı altında toplamak, onları bir araya getirmektir; bu da Hikmet Ali’yi pek ürkütür.
Beyrut’ta ayrılan yolları, antik Palmira’nın taş sütunları arasında yeniden kesiştiğinde, gece artık sırların dökülme vaktidir. Bir yılbaşı gecesi, kadehler tokuşturulurken Zeli suskunluğunu bozar; halkının tarih boyunca nasıl hor görüldüğünü, babasının mirasını ve aldığı ağır görevi anlatır. Hikmet Ali’nin Yezidiler hakkında kulaktan dolma, önyargılı bildiklerini bir çırpıda silip kendi hakikatini serer ortaya. O geceden sonra Palmira harabelerinden Fırat’ın kıyılarına, El-Cezire’nin kavurucu çöllerinden Sincar’ın sarp eteklerine uzanan uzun bir yolculuk başlar. Hikmet Ali, artık dışarıdan bakan bir yabancı değildir; Yezidilerin sofrasına oturmuş, ayinlerine tanıklık etmiş, o kadim kültürün içine karışmıştır. Çölün ortasında yaşanan bu coşkulu sevda, Hikmet Ali’yi Zeli’ye ölesiye bağlamıştır ama Ortadoğu’da hiçbir rüya uzun sürmez.
*
Refik Halid gibi titiz bir gözlemcinin kaleminden çıkan "Yezidin Kızı", öyle masa başında uydurulmuş, hayal mahsulü bir hikâye değildir elbette. Arka planında sabırlı bir okumanın, derinlemesine bir araştırmanın ve Ortadoğu'nun o tozlu, kadim coğrafyasına dair uzun erimli bir tefekkürün izlerini taşır. Zaten kendisi de daha 1943'te Hikmet Münir Ebci'ye verdiği mülakatta bu emeğin ipuçlarını verir bize. İşte bu titiz hazırlığın doğal bir meyvesi olarak romancı, kâh kendi bilge sesiyle kâh romanın o unutulmaz kahramanı Zeli'nin yüreğinden kopup gelen içten, kederli anlatımıyla, bu mazlum halkın inancına, efsunlu dünyasına götürür bizi.
Romanın kahramanı Zeli, 18. yüzyıldan 1892’deki yıkıcı Ömer Paşa seferine dek Türk ve Kürt akınlarıyla sürekli kırılan, nüfusu yüz elli binlerden elli bine düşen ve hayatta kalabilmek için din değiştirmek zorunda bırakılan Yezidi halkının yüzyıllardır dinmeyen tarihsel acısını dile getirir. Ancak Zeli yalnızca kendi halkının mazlum tarihini aktaran bir tanık değil, aynı zamanda inancının derinliklerine hâkim donanımlı bir aydın gibidir. Öyle ki o güne dek Êzîdîler üzerine kalem oynatmış Bore’den Guinet’ye, Austen Layard’dan Şehristani ve Timur Paşa’ya kadar hem Batılı hem Doğulu pek çok yazarın Yezidilik hakkındaki yerleşik önyargılarına isyan ederek; bu kadim inancın Haricilikle ilişkilendirilmesine, Yezid’in Muaviye’nin oğlu sanılmasına ve Melek Tavus’un Şeytan ile bir tutulmasına kesin bir dille karşı çıkar.
Refik Halit, Zeli’nin ağzından yalnızca teolojik yanlışları düzeltmekle kalmaz; Bakü’den Musul, Kerkük ve Sincar’a uzanan petrol ve ateş coğrafyasının gerçeğine de dikkat çeker. Zeli, sayıları seksen bini bulan bu dağınık halk için yabancı müdahalelerinden uzak, medeni kanunlarla korunan güvenli bir yurt hayalini dile getirir.
*
Romanın devamında “Yezidilik nasıl bir inanıştır?” sorusunun cevabı yine Zeli’nin bilge anlatımıyla verilir. Ona göre bu inanç, iyilik ve fenalık zıtlıklarını uzlaştıran; diğer dinlerden umut ve şifa verici parçalar alarak oluşmuş, yalanı kesinlikle yasaklayan ve insani sıcaklığı yüksek bir sentezdir. Romanda ayrıca Mezopotamya ve Anadolu’nun ortak ruhuna dokunularak Yezidilik ile Alevilik, Hristiyanlık ve Hint inançları arasındaki benzerliklere -özellikle Melek Tavus, Şeyh Hadi ve Yezid’den oluşan “teslis”(üçleme) inancına- ayna tutulur.
Asırlardır süren baskılar nedeniyle Êzîdîlerin inançları hakkında sır vermeme kuralını bir korunma içgüdüsü olarak açıklayan Zeli, halkını Türkiye topraklarında bir araya getirmeyi planlar. Hikmet Ali’nin Türkiye’de tarikat ve tekkelerin yasaklandığını hatırlatması üzerine Zeli; iyi ya Yezidiliğin mabet, çan, minare veya vaaz gibi dışsal sembollerden tamamen arınmış, kimseyi incitmeyecek kadar sade tek inanç olduğunu vurgular.
*
Refik Halit Karay romanında, bizi yalnızca bu kendine has inancın sırlarla dolu dünyasına davet etmekle kalmaz; aynı zamanda Êzîdî toplumunun zengin folkloruna, üç gün üç gece süren coşkulu düğünlerinden ölümü bilgece karşılayan cenaze törenlerine dek günlük hayatının en canlı renklerine de derin bir gözlemle ayna tutar.
Zeli’in peşine takılarak uzun bir süre “Çöl”ün ve “Dağ”ın yurdunda, Yezidilerin arasında yaşayan Hikmet Ali, sonunda bu “gizemli” halk ve “inanışlarına” dair şöyle bir aydınlanma yaşar:
“Anladım ki Tavus Melek dedikleri ilah bizim şeytanımızdan başkası değildir. Bizim şeytanımız ve eski İran dininin Ehrimen'i… Fakat aralarında şu fark var: Yezidi Ehrimen'i hem iyilik, hem de fenalık yapabilir. İyiliği sağ elinde, fenalığı sol elinde tutar ve bunları istediğine, dilediği gibi dağıtır. Şerrinden korunmak için bu tehlikeli mabuda yaranmak lazımdır.
Asıl büyük Yaradan'a gelince, ondan çekinmeye lüzum yoktur; zira o, Yezdan, yalnız iyidir, iyiliğin özü, özün özüdür; kemal, cemal sahibidir; intikamcı ve ceza verici değildir. Bütün fenalıkların kaynağı olan Tavus ne kadar şer varsa üzerine almıştır. İşte bundan dolayıdır ki Yezidi, şeytandan ürker, ürktüğü için de onun hoşuna gitmeye çabalar, çabalanmanın şeklini tapmak derecesine vardırır.
Yezidiler, kendi dinlerinden olmayanların bile şeytana saygı göstermesini isterler. Dillerinde şeytan telaffuzunu andıran ne varsa onunla başları hoş değildir: Maruldan, lahanadan, domuz etinden bu sebeple kaçarlar. Yere tükürmezler. Belki Tavus o sırada yerdedir. Mavi renkte kumaş giymezler; zira beyaz maviye boyanabilir, lakin mavi tekrar beyaz olmaz. Bunun manası şudur. Yabancı dinden bir adam, Yezidi imanıyla doğmamışsa mavi sayılır; o bir daha beyaz olamaz; halbuki Yezidi aslında aktır, dinini değiştirmiş de olsa, yani mavileşse de yine Yezidi itibar olunur. (…)
Mukaddes kitapları (“Mishefa Reş”-Kara Kitap), Kuran'dan alınmış bazı surelerden toplanmıştır; fakat bu surelerdeki şeytan ve recim kelimeleri silinmiştir. Büyük fakihten başka kimse bu kitaba el süremez ve bir cümlesini okuyamaz. Yezidi kıyamet gününe, Araf'a, Mehdi'ye, sonsuz hayata inanır.
(…)
Sabahleyin güneşe karşı eğilip içinden birkaç kelime mırıldanmak… İşte namazları. Kanun ayında üç gün oruç, eylülde haç seferi... Bütün din külfeti bu!”(s.120-121)
*
Refik Halid, “Yüz Elliliklerin” affıyla birlikte 17 Temmuz 1938’de memlekete bu romanla birlikte döndü. Çok uzun yıllardan beri süren üzerindeki yasak kalkmış, yazdıkları artık kendi memleketinde serbestçe yayımlanabilecekti. Gelmeden önce “Tan” gazetesi,“Modern Türkiye” dergisi, yayınevlerinden de “Semih Lütfi Kitabevi” ile anlaşmıştı. Aslında, aftan bir buçuk ay önce Halep’ten gönderdiği bir yazısının Tan’da yayımlanmasıyla yasak fiilen delinmişti.
Şimdi bu büyük yazarın memlekete gelişinden yararlanmanın zamanıydı. Tan Gazetesi’nin başında bulunan Ahmet Emin Yalman’ın aklına parlak bir fikir geldi. Madem muharrir koltuğunun altında taze bir romanla geliyor, o halde bu romanın tefrikasını alayla valayla ahaliye duyurmalı! Hemen afişler hazırlanır, sokaklara asılır. (Hepimiz, açık havada ilk roman reklamının Orhan Pamuk’un 1994’te yayımlanan “Yeni Hayat”ıyla başladığını sanıyoruz; meğer değilmiş, bu alandaki ilk, “Yezidin Kızı”na ait...) Afişlerde “Yarın Başlıyoruz” başlığı altında, “Kürtçe konuşan Arjantinli kız, vapur güvertesinde lasso kullanıyor, çölün ortasında randevu veriyor... Gökte oturanın dünya yüzündeki sülalesi... Cehennemi söndüren gözyaşı... Çöl zebanilerinin meclisinde... Sahrada baş başa kalan çift...” spotları var.
Merak doruğa çıkar. Herkes o günü bekler ve nihayet 7 Ağustos 1938 günü gelip çatar. Gelin görün ki kurt gazeteci Ahmet Emin Yalman işin suyunu iyice çıkarma derdindedir. Ne yapacak edecek, gazete satışlarını patlatacak. Nasılsa, “Kürtçe konuşan Arjantinli kıza” dair merakı doruğa çıkarmış; üstüne bir de o sırada ağır hasta olan ve sağlık durumu gizli tutulan Atatürk’ün hastalığıyla ilgili bir de haber patlattı mı bak ne oluyor? Tefrikanın başladığı gün, başyazısında Atatürk’ün sağlık durumunu da gündeme getirir.
Gazete yıldırım hızıyla kapatılır. Başbakan Celal Bayar’a göre Yalman, sırf “Yezidin Kızı”nın reklamını daha da büyütmek için Atatürk’ün hastalık haberini istismar etmiştir. Böylece Refik Halid’in romanının tefrikası bir gün sürer. Üstüne üstlük, bin bir zahmetle çıkartılan bir afla memlekete yeni dönmüş olan muharrir, kendini istemeden tekrar büyük bir karmaşanın içinde bulur.
Tan Gazetesi kapatılınca, Ahmet Emin Yalman dönemi de kapanmış olur. Bir süre sonra gazete Sabiha ve Zekeriya Sertel çiftine geçer. Refik Halid, liberal Yalman’la uzun süreli bir mukavele imzalamıştı; şimdi birdenbire kendini “komünistlerin” arasında bulmuştu. Altı sene boyunca birbirlerini idare ederler.
Tan Gazetesi 8 Kasım 1938 günü tekrar piyasaya çıktı. O gün gazete tam 20 sayfaydı. “Yezidin Kızı”nın tefrikası tekrar başladı. Ama artık eski ilgi kalmamış, beklenti sönmüş, sihir kaçmıştı. Üç gün sonra başka bir sebepten tefrika tekrar durdu.
10 Kasım’da Atatürk vefat etti.
11 Kasım günü gazete “Babamızı Kaybettik” manşetiyle çıktı ve matem sayısıyla gazetenin tamamı Atatürk’ün ölümüne ayrıldı. Akşama doğru gazete yıldırım basıyla tekrar çıktı piyasaya.
Bu sefer manşetinde yeni bir haber vardı:
Türkiye’de “Ebedi Şef” dönemi kapanmış, “Milli Şef” dönemi açıldı!
*
Refik Halid, “Yezidin Kızı” tefrika edildiği gün, romanına sunuşunda “Bir İzahat” başlığıyla şunları yazmıştı:
“Okuyucularım Yezidin Kızı’nda, bildikleri Refik Halid’i bir cihetten yadırgayacaklar, malumata fazla yer vermiş ağırbaşlı bir muharrirle karşılaşacaklardır. Hâlâ Fatih-Harbiye tramvayı üzerindeyiz; hâlâ Köprü-Adalar hattı seyrüseferimizi teşkil ediyor. Edebiyatta yurdumuz, hâlâ, Kafdağı arkasında bir hayali ülkedir. Dünyada olup bitenlere uzak kalmanın bedeli, dünya edebiyatında yer almamaktır. İşte Yezidin Kızı’ndaki değişikliğin sebebini bu darlıktan kurtulmak, o genişliğe ve yeniliğe atılmak arzusunda aramak lazım. İstedim ki bu eserle Avrupa’nın olmasa bile komşu Şark milletlerinin dikkatini çekeyim.”
*
Refik Halid'e hak vermemek elde değil; edebiyatıyla dünyada dikkat çeken toplumlar, ürettikleri zamana direnen eserlerle coğrafi sınırları aşarak kendi dertlerini tüm insanlığın ortak derdi hâline getirmiş toplumlardır.
*
(Not: Bu yazıdaki bilgilerin önemli bir kısmını Derya Bengi ile Erdir Zat’ın “100.Yılında Cumhuriyet’in Popüler Kültür Haritası-1 (1923-1950)”, YKY, kitabından aldım.)