Değirmenin suyu nereden?
Mart ayı verileri ile birlikte bütçenin ilk çeyrek sonuçları ortaya çıktı. Yılın dörtte birlik kısmında geçen yılın toplam bütçe açığının iki katına yakın açık oluştu. Geçen yılın tamamında 139 milyar lira olan bütçe açığı bu yılın ilk çeyreğinde 250 milyar liraya yükseldi.
➔İlk çeyrekler itibariyle karşılaştırma ise 30.8 milyar liralık fazladan 250 milyar liralık açığa döndü ki, açıktaki büyüme yüzde 911. Bu yıl için bütçede öngörülen 659 milyar liralık açığın yüzde 38’i ilk çeyrekte kullanıldı.
➔Yine bütçenin geçen yılın ilk çeyreğindeki 115.6 milyar liralık fazlası bu çeyrekte 149 milyar açığa dönüştü. Faiz dışı bütçede yüzde 229 kötüleşme meydana geldi.
GÖRÜLMEMİŞ AÇIĞA DOĞRU MU?
➔Bütçedeki bu gidiş 2001 krizi sonrası görülmedi. 2023 bütçesi geçmiş yıllara ve geçmiş seçim dönemlerine göre de bir istisna gibi görünüyor.
➔Bütçede seçim harcamaları kaynaklı belli bir bozulma bekleniyordu. Geçen yıl milli gelirin yüzde 1’i kadar açık verilmişken, bu yılki hedef yüzde 3.5 düzeyinde alındı.
➔Ancak yılın geri kalanında gidiş böyle olacaksa gerçekleşecek açık hedeflenenin iki katı katına bile çıkabilir.
➔Açığın büyümesinde bütçenin gelir tarafının etkisi az. Çünkü vergi gelirlerindeki artış yüzde 38.6 düzeyinde. Yani gelir tarafında beklenmedik bir azalma söz konusu değil.
➔Hatta güçlü yurtiçi talep ve yüksek enflasyon vergi gelirlerinin yüksek seyrini korumasını sağlıyor. Nitekim ilk çeyrekte dahilde alınan KDV yüzde 91, ÖTV yüzde 105, ithalde alınan KDV yüzde 50 arttı.
BİR SEÇİM BİR DE DEPREM
➔Açığı büyüten faktörler harcamayla ilgili. Faiz hariç giderlerin artışı yüzde 94 ve vergi gelirlerinin iki katı düzeyinde.
➔Giderlerin ikinci büyük kalemi olan personel harcamalarında artış ise yüzde 110’u buldu.
➔En büyük harcama kalemi cari transferler de yüzde 107 oranında arttı.
➔Bütçe giderlerini sıçratan iki ayaktan biri seçim harcamaları.
➔Diğeri ise deprem harcamaları. Bütçede beklenmeyen harcama artışı buradan geldi ve seçimden sonra devam ederek açığı katmerleştirici etki yapacak.
➔Çünkü ilk belirlemelere göre deprem bölgesindeki maddi hasar 104 milyar dolar ve bunun yaklaşık yarısının finansmanı bu yıla ait.
➔Yine asgari ücret artışı, memur zamları, EYT’nin yürürlüğe girmesi de bir kerelik değil, sürekliliği olan harcamalar.
KAYNAK NEREDEN?
➔Bütün bu harcamalar yapılırken ekonomi çarkının dönmesi için, değirmene suyun bir yerden akması lazım. O su nereden akacak?
➔Borçlanma artışına gitmek elbette bir kaynak olabilir. Burada kamu borcunun milli gelirin yüzde 26’sına gerilemesi hükümete kullanılacak belli bir alan yaratmış durumda.
➔Vergileri artırmak ve bunu deprem harcamalarına dayandırmak da ikinci bir seçenektir. Ancak vergi artışının, vergilenmemiş gelirlerden, kayıt dışından, rant gelirlerinden alınması en uygunudur. Hem vergi adaleti bakımından gerekli hem de ekonomideki canlılığı korumak için.
➔Yoksa mevcut vergilerin yükseltilmesi ihracatta rekabet gücünü azalttığı gibi enflasyonu artırıcı etki yapar.
➔Kamu harcamalarında kısıntıya gitmek de çözüm yollarından biri. Son yıllarda personel alımına paralel maaş ödemelerinin artması yanında altyapı yatırımları da çok ciddi kaynaklar gerektirdi. Bu yatırımlar aşağı yukarı tamamlandığına göre aynı harcama eğiliminin sürdürülmesine gerek yok.
➔Kayıt dışına ve rant gelirlerine vergi artışı yanında kamunun kemer sıkmaya başlaması ve borçlanmaya gitmesi ile mali kaynak ihtiyacının bir kısmı karşılanabilir.
➔Bir de yüksek cari açığın finansmanı ve dış borç ödemeleri ve kur artışını dengelemek için dış kaynak akışı gerekli.
YENİ HÜKÜMETİ BEKLEYEN ZORLUK
➔İşbaşına gelecek hükümeti ekonomide çok zor görevler bekliyor.
➔Öncelikle seçim öncesi yenen mükellef yemeğin bir faturası gelecek önüne.
➔Ve elbette deprem bölgesine yapılmakta olan harcamaların devamı için, yılın tamamında 1 trilyon lira civarında kaynak lazım.
➔Banknot matbaasına başvurma işin en kolay tarafı ama kur sıçraması kapıyı zorluyor ve enflasyon zaten çok yüksek.
➔Üstelik 9 ay sonra yapılacak yerel seçimle yeni hükümetin bir testten geçmesi gerekecek. İşe hızlı başlaması yetmez, yanlış yapma seçeneği de yok.