Fabrikada çalışanlar için roman okuyorlar! Küba’nın 160 yıllık ‘puro okuyuculuğu’ mesleği

Fabrikalarda her zaman ağır işler ya da fiziksel kuvvetinize ihtiyaç duyacağınız işler var sanıyorsanız dünyadaki bazı örnekler size doğru bildiklerinizi unutturabilir. 19. yüzyılda Küba'da fark edilen bir ihtiyaç, fabrikalarda sadece kitap okuyarak hayatını idame ettirecek pek çok insanın ortaya çıkmasına neden oldu. Bazen Alexandre Dumas’nın Monte Kristo Kontu, bazen bir gazete haberi, bazen de şiirler belli kişiler tarafından işçiler içi seslendiriyor. Gelin, Küba'nın doğan “lector de tabaquería” geleneğinin arka perdesine bakalım.

Küba, dünyadaki puro üretiminin en büyük merkezlerinden beri. Ülkede büyük fabrikalarda yıllardır işçiler büyük bir incelikle puro sarıyor. Puro sarmak çok büyük dikkat ve el becerisi isteyen bir iş. İşçiler saatlerce oturdukları yerden hiç kalkmadan hem dikkatlerini taze tutmak hem de sıkılıp dalgınlaşmamakla uğraşıyor.

TARİHİ 1860'LARA KADAR UZANIYOR

Kitap okuyuculuğu geleneğinin ilk ne zaman ortaya çıktığıyla ilgili birkaç farklı görüş var. Kübalı araştırmacı Fernando Ortiz’in aktardığına göre ilk bilinen puro fabrikası okuyucusu 1864’te Bejucal kasabasında Antonio Leal adlı biriydi. 1860'lı yıllarda baş gösteren bu gelenekle ilişkilendirilen bir kişi daha var, o da Kübalı bir politikacı olan Nicolás Azcárate.

Nicolás Azcárate, Küba'da düzenlenen bir söyleşide bazı dini tarikatlarda, cemaatin geri kalanı öğle yemeği yerken üyelerden birinin yemekhanede yüksek sesle okuduğuyla ilgili bir hikaye anlatır. O söyleşide Azcárate'yi dinleyen bir tütün işçisi olan Saturnino Martínez'in bu fikir çok ilgisini çeker. Çünkü bu yöntem ona puro işçilerinin ellerini oyalamadan sıkılmalarını engellemenin bir yolu olabilirmiş gibi geldi.

İşçilere kitap okuma fikri 1865 yılında resmi bir statü kazanıyor. Havana’daki El Fígaro puro fabrikası 1865’te yüksek sesle okumaya izin veren ilk Havana fabrikası olarak biliyor. Sonrasında gelenek hızla benimseniyor. Başlarda kitap okuyucunun ücretini işçiler kendi arasında toplayıp öderken okuyucunun neler okuyacağını da belirlemeye başlıyor. Bu konuyla ilgili ABD Kongre Kütüphanesi'nde yer alan ve Tampa'da çekilmiş 1909 tarihli bir fotoğrafta okuyucunun ücretini işçilerin ödediği belirtilmiş.

FABRİKA OKULA DÖNDÜ

Peki bu kitaplar neler? Kayıtlara göre ilk kitap Las Luchas del Siglo adında bir kitap. 1866 tarihli kayıtlarda ise kitap çeşitliliği çoğalıyor. Ekonomi politikten Fransız Devrimi tarihine ve romanlara kadar farklı eserlerin okunduğu görülüyor. Victor Hugo, Alexandre Dumas, Shakespeare, Balzac, Stendhal, Poe ve Melville gibi yazarlar da ilerleyen yıllarda fabrika kürsülerine girdi. Fakat okuma kürsüsünden yalnızca romanlar okunmuyordu. Gazeteler, işçi haklarıyla ilgili metinler, siyasal yazılar ve dönemin yeni fikirleri de fabrikaların içine giriyordu.

Ancak okuyucuların okuduğu politik metinler bir süre sonra fabrika patronlarını rahatsız etti ve okuyucuları engellemeye çalıştılar. Zaman içinde puro fabrikalarındaki okuyucular bunu bir "boş zaman işi" olarak değil de bir meslek olarak yapmaya başladılar. Çeşitli engellemelere ve aksaklıklara rağmen bu düzen puro fabrikalarında yıllarca devam etti.

Küba'daki 1959 Devrimi'nin ardından tütün sanayii devletleşti. Bu kamulaşma hamlesiyle birlikte 'lectorlar' yani fabrika okuyucuları zaman içinde fabrikaların kadrosuna alındı. Okuyucuların ücretleri artık işçiler tarafından değil kurum tarafından ödenmeye başladı.

160 YILLIK GELENEK HALA YAŞIYOR

Teknolojinin gelişmesiyle fabrikalara radyo da girdi, televizyon ve cep telefonları da... Ancak fabrika okuyucuları tamamen ortadan kaybolmadı. 2012’de puro fabrikalarında okuma geleneği Küba’nın Ulusal Kültürel Mirası ilan edildi. 2025 yılında İspanyol gazetesi El País, Küba’da yaklaşık 50 puro fabrikasında geleneğin hâlâ sürdüğünü yazdı.