Şirketler finansmanda niye pozisyon değiştirdi?

Merkez Bankası’nın izlediği reel şirketlerin döviz pozisyonu yeniden hızla açılıyor. 9 aydır hızla artan döviz pozisyon açıkları Temmuz 2024 itibariyle 121.4 milyar dolara ulaştı.

➔ Geçen yılın ekim ayında 74.5 milyar dolara kadar inen döviz pozisyon açıkları 9 ayda 46.8 milyar dolar arttı. Bu artış aylık ortalama 5 milyar dolara denk geliyor.

➔ Oran olarak ise pozisyon açıktaki büyüme yüzde 63’e vardı. Çok kısa zamanda çok hızlı bir artış söz konusu.

➔ Döviz açık pozisyonları özellikle 2009’da ekonominin durgunluktan çıkması için şirketlere getirilen dövizle borçlanma serbestiyle tırmanışa geçti.

➔ 2008 sonunda 62.5 milyar dolar olan şirketlerin açık pozisyon tutarı 10 yılda 195.3 milyar dolara yükseldi. İki katı aşan bir artış meydana geldi.

➔ Açık pozisyonların aşırı büyümesi, üstlenilen kur riski nedeniyle şirketler üzerinde baskı oluşturması, kur yükselişlerinde şirketlerin zarar etmesi ve bilançolarının bozulması yoluyla finansal ve makro ekonomik dengesizliklere yol açıyordu.

➔ 2018’den itibaren uygulamaya konulan döviz geliri olmayan şirketlere dövizde açık pozisyon taşıma kısıtlaması ve bu sırada yükselen kurun şirketleri korkutması sonucu yabancı para borçları azaltılmaya başlandı.

➔ Bu çerçevede toplam açık pozisyon Şubat 2018’de 195.3 milyar dolardan Ekim 2023’te 74.5 milyar dolara kadar indi.

➔ 5.5 yılı bulan bu süreçte şirketler açık pozisyonlarını 120.7 milyar dolar azalttı. Şirketler net borç ödeyici duruma geldiler. Azalma yüzde 61.8 düzeyine vardı.

➔ Yine geçtiğimiz dönemde kurların yukarı yönlü hareketleri bu pozisyon açıklarının kapatılmasında önemli bir rol oynadı.

➔ Merkez Bankası da dövize yönelik talebi karşılamak üzere rezervlerinden 100 milyar dolardan fazla satış yaptı.

➔ 2023 seçiminin geride kalması ve uygulamaya konulan rasyonel ekonomik program döneminde şirketler döviz kuru artışının faizlerin ve enflasyonun altında seyredeceğine inandı.

➔ Ekonomi yönetimi ve Merkez Bankası da bu yönde açıklamalar yaparak dış sermaye yatırımlarını ve ekonomik birimlerin dövizden TL’ye geçişini cesaretlendirdi.

➔ Sonuçta şirketler finansal yollardan para kazanmak için dövizle borçlanmaya balıklama bir dalış yaptı. Geçmişte yaşanan acı tecrübelere rağmen bundan geri kalmadılar.

➔ Çünkü ticari TL kredi faizleri çok yüksekti. Dahası zaten krediler üzerinde aylık yüzde 2 artış kısıtlaması TL kredilerde reel daralmaya yol açıyordu.

➔ Bu durumda çare, parayı bul da nereden bulursan bul, hangi parayla bulursan bula döndü.

➔ Halbuki şirketler geçmiş dönemlerde döviz borçlanmaya yeni yatırımlarda kullanmak için, giderdi. Çünkü kur riski taşımasına karşılık dövizle borçlanmanın TL’ye göre faizi çok daha düşük ve vadesi çok daha uzundu.

➔ Ancak şirketlerin yatırımları da durdu, 2019’un son çeyreğinde başlayan yatırım artışı 2024’ün ikinci çeyreğinde son buldu. Hatta gerilemeye başladı.

➔ Geçen 4.5 yılda ise şirketler 2000’li yılların kesintisiz en uzun yatırım artışını gerçekleştirdi.

➔ Bu yatırımlar da şirketlerin dış borçlarını ve dövizle borçlarını azaltmaları, pozisyon açıklarını küçültmeleriyle çakıştı. Türkiye’de ilk kez yaşanan bir durumla karşı karşıya geldik.

➔ Şirketler bir yandan döviz borçlarını azaltırken diğer yandan TL borçlanarak yatırım yaptılar.

➔ Bunda elbette TL kredi faizlerinin anılan dönemin büyük kısmında reel anlamda negatif olmasının rolü büyüktü.

➔ Yerli para bol ve ucuzken şirketler hem yabancı para borçlarını azalttı hem de yeni yatırımlarını finanse etti. Böyle yaparak da gayet isabetli bir iş yaptılar.

➔ Yine dış borç azaltma ve yerli para ile yeni yatırımları finanse etme döneminde şirketler tarihlerinin en yüksek karını elde etti. Şirketlerin 2021, 2022 ve 2023 bilançoları bunu gösteriyor.

➔ Hem 500 büyük sanayi şirketinde hem de Türkiye çapında küçük büyük 1 milyon civarında şirketi kapsayan TCMB’nin Sektör Bilançoları bize bunu söylüyor.

➔ Doğal olarak Mayıs 2023 sonrası TL ticari kredi faizleri yükselince şirketler hem yatırımları durdurdu hem de borçlanmada TL’den dövize geçti.

➔ Zaten krediler kısıtlandığı, iç ve dış talep durgunlaştığı, kapasite kullanım oranlarının gerilediği bir ortamda başka ne yapılabilirdi ki.

➔ Hiç değilse finansmanda pozisyon değiştirerek paradan para kazanmaya çalışan belli bir şirketler kesimi var.