Türkiye'nin Toplumsal Dönüşümünde Sanayinin Rolü

Türkiye’nin yaşadığı toplumsal yapı değişmelerinin her geçen gün hızlandığını ortaya koyan birçok gösterge vardır. Bunlardan bir kısmı sayısal olarak ifade edilebilir büyüklükler iken diğer bir kısmının sayılara sığmayan, daha derinde gerçekleşen niteliksel özellikler taşıdığı görülmektedir.

Sosyal bilimciler arasında üzerinde çokca durulduğu gibi, niteliksel değişmeler başladığında, sayısal verilerin değişmesi hızlanır; yani bir toplumda dünya görüşü, zihniyet dünyası, eşyayı veya maddi dünyayı algılama biçimi değiştiği zaman, insanın tabiat karşısındaki ‘vaziyet alışı’ yeni bir hüviyet kazanmaktadır.

Tarımsal Toplumun Dünyası

Dünyanın en zor olaylarından birisi tarımsal toplumun ‘zihniyet dünyası’nın harekete geçirilmesidir. Ekonomist Rostow gelişme teorisinde bu aşamayı yani ‘harekete geçme’ aşamasını çok önemser ve burada ‘milliyetçilik’ fikrinin büyük bir rolü olduğunu vurgular. Milliyetçilik bu safhadaki toplumların yeni bir hamle yapmasının motivasyonu olur ve milli varlığı, milli devleti kuvvetlendirmek amacıyla çalışmayı, tasarrufu ve üretim gücünü artırmayı yüceltir.

Tarımsal toplumun zihniyet dünyası büyük ölçüde köylülüğün tasavvurlarıyla şekillenen içine kapalı toplum yapısının psikoloji tarafından belirlenen küçük bir dünyasıdır. Bunun kırılmasında milliyetçi aydınların, önderlerin ve milli bir pazar yaratmayı hedefleyen ‘milli burjuvazinin’ önemli bir rolü bulunmaktadır.

Bugün Türk toplumunu değişiminde yukarıda vurguladığımız ‘harekete geçiş’ aşaması oldukça gerilerde kalmıştır diyebiliriz. Öyle ki İSO’nun her yıl gerçekleştirdiği birinci 500 ve ikinci 500 sanayi kuruluşu araştırması ortaya koymaktadır ki Türk sanayinin sahip olduğu dinamizm sayesinde Türkiye ekonomisi dünyanın yaşadığı son büyük ekonomik krizde, bütün zorluklara rağmen Türkiye’yi en erken toparlanan ekonomiler arasına sokmuştur. Türk sanayinin bu başarısı hiçbir şekilde küçümsenemeyeceği gibi, ülkemize bölgesel olarak kazandırdığı avantajın yanında küresel sorunlar karşısında nasıl bir avantaj sağladığını da ortaya koymaktadır.

Küçük Güzeldir

Büyük sanayi kuruluşlarının yol açtığı sorunlar ve bunlar içerisinde özellikle çevre sorunlarına dikkat çekmek isteyenler ve bunlar karşısında duyarlı yaklaşımlara sahip olanlar 1970’li yıllardan itibaren adeta bir sloganı sıkça telaffuz etmişlerdir. ‘Küçük güzeldir’ Schumacher’in bu isimde yayınladığı kitap, kapitalist üretim tarzının ekonomik büyüklükleri arttırdıkça, dünyayı nasıl tükettiğini ve yerine konulamayacak varlıkların, değerlerin nasıl büyüme ideolojisine kurban edildiğini tartışmaktadır.İSO’nun yayınladığı söz konusu raporlar Türk ekonomisinin büyüklerinin ve küçüklerinin performansını ortaya koymaktadır. Buna göre Türk sanayi üretimi 2008 ve 2009 yıllarında çok büyük bir sorunla karşılaşmış 2009’un ekim ayından itibaren ise bir iyileşme yaşamaya başlamıştır. Krizden çıkış süreciyle birlikte toparlanma görülse de büyük endüstriyel kuruluşların, ağır endüstrinin ve dışa bağımlılığı yüksek üretim yapılarının krize diğerlerine göre çok daha fazla maruz kaldığı ifade edilmektedir.

Krize rağmen sanayide bilhassa ikinci 500 grubunda yer alan endüstrilerde ciddi bir karlılık oranı dikkat çekmektedir. Bunda kredi maliyetlerinin düşmesinin, ham madde fiyatlarının talep daralmasından dolayı gerilemesinin payı bulunmakla beraber, işçilik maliyetlerindeki düşüş ve verimlilik artışının daha etkili olduğu görülmektedir.

Kısaca ifade etmek gerekirse Türkiye’nin dönüşümü, harekete geçen endüstriyel dinamiklere sirayet etmiştir. Ülkemizin küçük ve orta endüstrileri sahip oldukları avantajları, esneklik imkanlarını kullanarak üretim sürecinde daha etkili bir konuma sahip olmuşlardır. Bir anlamda değişim rolü artık küçük ve orta endüstrilere kaymıştır. Bu endüstrilerinin aynı zamanda geri kalmış Anadolu’nun her bölgesine yayılma eğilimi gösterdiği düşünüldüğünde ‘Türkiye harekete geçiyor’ ibaresi o zaman anlamını bulacaktır.