'Avrupa'da yaşadığım için kültürüme sahip çıkabildim'
World Music akımının dünyadaki öncülerinden Neyzen Kudsi Ergüner, GAZETE HABERTÜRK'e konuştu
GAZETE HABERTÜRK / PINAR TARCAN
Neyzen Kudsi Ergüner, 3. Avea Sıra Dışı Müzik Konserleri kapsamında İstanbul, Bursa ve Ankara’da üç konser verdi. Neyinden büyülü tınılar çıkaran Kudsi Ergüner, ailesinin 5. kuşak neyzeni. Neyzen büyüklerinin yıllar önce çektikleri sıkıntıyı vurgulayan Ergüner, “Bana Avrupalılaştı diyorlar, Hayır, ben Avrupa’da yaşadığım için kendi kültürüme sahip çıkabildim...” diyor.
Yolculuğunuz Diyarbakır’dan başlıyor. Ney ile kesişiyor. Ney hayatınıza nasıl girdi?
Diyarbakır mevzusu öyle kaldı. Türkiye’de nerede doğduysanız öyle kalıyor. Benim Diyarbakırlılığım aslında sadece doğumumdan ibaret. Annem doğum için kendi annesinin yanına gittiği için orada doğmuşum. Bildiğiniz gibi memurlar hep dolaşıyor. Ney ile olan ilişkime gelince; ben bir ailenin beşinci nesil neyzeniyim. Ben bundan tabii gurur duyuyorum. Ben bunun altını sık sık niye çiziyorum? Çünkü bizim gençlik yıllarımızda, yani Türkiye’nin 70’li 80’li yıllarında, genç nesillerin ney ile tambur ile ilgilenmesi teşvik edilmiyordu, hatta yasaktı. Kurumsal olarak yasaktı, okullarda, yönetmeliklerde. Radyoların çocuklara yönelik programlarında yasaktı. Bütün bu yasakların ötesinde eğer bir insan aile ortamında bu müzikle ilişki kuramazsa tanışmak için bir şansı yoktu. Onun için bunun altını çiziyorum. Ama Türkiye çok değişti. Önce değiştirildi, sonra tekrar değişti. Değişmenin analizini yapacak vakit yok ama.
Ailenin beşinci nesil neyzenisiniz... 5 nesilde neler değişti?
Benim dedem, İstanbul Radyosu’nda ilk defa ney çalan adam. Bir grubu var o zaman 40’lı yıllar, kendi talebelerinden oluşan “Ergüner’ler Söz Eserleri Topluluğu” diye. Bir gün o programda segâh makamında bestelenen Mevlevi ayinlerinin bir bölümünü enstrümantal olarak çalmışlar. O zaman canlı yayın yapılıyor ve vilayetten hemen telefon geliyor, yayın kesiliyor. Daha sonra rahmetli babam, o da neyzendi, 67-68’de ilk defa ramazan ayında bir iftar programı hazırladı. Şimdi sufi müzik olarak okunan ilahilerin bir kısmını kendi programında okutturdu ve yayınladı. Devlet, babamı bunun için 3 ay mahkemeye verdi. Şimdi bu değişimler çok önemli. İnsanlar unutuyor, nereden nereye gelindiğini. Ben bunu şahsen hem ailem adına hem kendi adıma yaşamış bir insanım.
Dedeniz, babanız Türkiye’de ney çalmanın, tasavvuf ile ilgilenmenin zorluklarını yaşamış. Siz, kendi kuşağınızda ne gibi zorluklarla karşılaştınız?
Daha sonra mesela 80’li yıllarda Fransız radyosu ilk defa bir plağımı yayınladı. Bir plak adında “sufi” kelimesi ilk defa geçiyordu. “Türki Müzik Sufi” plağı. Bu plağı Fransız Radyosu yayınladıktan sonra ben bunu bir vesileyle bir tesadüf eseri o zamanki elçiliğimizdeki kültür ateşemize hediye etmek gibi bir gafta bulundum. Müthiş bir azar işittim. Paris’te tahsil gören genç bir delikanlı plak hediye ediyor... 1976’da çıkmıştı plak. Tabii bütün bunlar çok kırıcı şeyler, bütün bu kırıcı şeyler içinde dahi ailenin içinde olduğu tasavvuf kültürünün yaşandığı bir topluluk var. O zaman bunlar yeraltı kültürüydü, underground kültürüydü. O yeraltı kültürü olmasa ben de yetişmezdim. Çünkü bir yandan toplum benim neyzen olmamı istemiyordu, ama bir yandan bana iltifat eden ihtiyar insanlar vardı. Ben o ikisinin arasındaki bir dengeyi yaşadım.
Ve Fransa’ya gittiniz...
Daha sonradan Fransa’ya gittiğim vakit, neyimi dinlemek için heyecan duyan Fransızlar vardı, Avrupalılar vardı. Bu da beni çok teşvik etti. Çünkü bir anda kendi ülkemde reddedilen bir müzik enstrümanının bütün dünyada heyecan uyandırması beni çok cesaretlendirdi.
Sizi Fransa’ya götüren nedenler arasında da biraz o kırgınlık vardı değil mi?
Tabii bunların hepsi iç içe. Bazen insanlar diyor ki “Bu Avrupa’ya gitti, Avrupalılaştı”. Hayır ben Avrupa’da yaşadığım için kendi kültürüme sahip çıkabildim.Bu acı bir şey. Türkiye’de her şeyi bir Batı kültürü, Batı medeniyetinin aynasında görmek zorundayız ve o aynanın içinde yer almayan, alamayan hiçbir şeyi de bir medeniyetin eseri olarak kabul edemiyoruz.
Sonraki süreçte de Fransa’da yaşadığınız süre içinde Mevlevi kültürünü tanıtan çalışmalara imza attınız.
Türkiye’den ayrıldığımda, Fransa’da Mevlânâ’nın Mesnevi’sinden bazı bölümler çevirdim Fransızca’ya. Fransa’da çok ilgi çekti. Daha sonra Mevlânâ Enstitüsü’nü kurduk. Avrupa’da insanlar bu kültürü çok merak ediyor.
'Semazenleri stat konseri gibi bir yere topluyorlar'
Türkiye’de Mevlevi kültüre sahip çıkanlar kim size göre ya da ne kadar sahip çıkılıyor?
Geçen yıl Türkiye’de Mevlânâ Yılı’ydı örneğin. Kocaman bir stadyuma binlerce kişi doldurdular, ortada dönen semazenler vardı. Stat konseri gibi... Bunun Mevlevilik ile hiçbir ilgisi yok. Mevlânâ’yı bilmek, onunla ilgili gelişigüzel şeyler okumak değil. Mevlevilik ile ilgili bir şeyler öğrenmek isteyenler önce Mevlânâ’nın eserlerini okumalı. Mesnevi olsun, diğer eserleri olsun...