Proletaryanın gözünden ensest meselesi

19. yüzyıl İngiltere’sinde bir çiftçinin ilk kez gördüğü kuzenine tutulmasını ele alan bir yapıt. “Jude”, edebiyatta natüralizm akımının ustalarından Thomas Hardy’nin romanını perdeye taşırken, cahil bir proletarya mensubunun ensest meselesine yaklaşımını, bunun da yol açtığı acıları, kıyımları ve hüzünleri perdeye taşıyan, gerçekliğin can yaktığı bir eser. Michael Winterbottom’un hikaye anlatma sinemasına hakimiyetiyle de Jude’un gözünden bir ‘cehalet şiiri’ne dönüşüyor ve sinemada ensest meselesinin en çarpıcı temsillerinden biri olma konusunda sıkıntı çekmiyor.

Daha çok Tess of d’Uberville romanı ile tanınsa da ‘Jude the Obscure’ ile de bir hayran kitlesi edinen, 19. yüzyılın natüralist edebiyat akımının temsilcisidir Thomas Hardy. İlginç bir şekilde onun iki romanını sosyal gerçekçi sinemayla uzaktan yakından alakası olmayan ve farklı hikayeleri anlatma güdüsüyle dikkat çeken Michael Winterbottom sinemaya uyarlamıştır. Bu yapıtlar, 2000 tarihli western bozması altın arayışı filmi “İhtirasın Bedeli” (“The Claim”) ile ülkemizde “Yasak Aşk” adıyla bilinen yazının konusu “Jude” (1996).

Cehalete açık bir dönemde bir proletarya mensubunun acıklı öyküsü

Aslında Ken Loach, Mike Leigh gibi sosyal gerçekçi sinema yapan İngiliz yönetmenlerin kaldırabileceği bir proje değil bu. Zira onlar 19. yüzyılın sınıfsal yapısının günümüz İngiltere’sinde olduğunu düşünerek filmler üretiyorlar. Hardy’nin romanı ise aristokrasinin adeta yönetimde olduğu, proletaryanın da süründüğü bir dönemi anlatıyor. Doğum oranının düşüklüğü sebebiyle işsizlik sorununun zirve yaptığı ve sokakların insan kaynadığı bir süreç bu. Tüm bunların içinde de Jude, Büyük Britanya’nın bir köyünde çiftçilik yapan bir adam olarak merkeze yerleştiriliyor.

Adeta dünyadan, gelişmelerden uzak yaşayan, sanayi devriminin yaklaşmasından habersiz cahil bir karakter bu. Dev cüssesi, duygusuz yapısı ve yaşam tarzıyla ise aslında tipik bir baba figürü veya sosyal gerçekçi sinema kahramanı da değil. Zaten ilk gördüğü kadına vurulup onunla evlenmesi; hem seks açlığını hem de evliliğe bakış açısını gözler önüne seren acıklı bir durum. Ancak Winterbottom, İngiliz sosyal gerçekçi sineması temsilcileri gibi bunu sömürmekten ziyade dengeli bir sinema anlayışıyla kavramayı seçmiş.

Nüfusun patladığı şehrimsi bölge Jude’un gerçek hayata girişi anlamına geliyor

Bu doğrultuda da o nam-ı diğer köydeki bölümlerde Jude’u genel geniş açılı çerçevelerden izliyoruz ve eşi ile yabancılaşmış olarak görüyoruz. En kısa tanımıyla ‘yalnızlık diz boyu’ denebilir. Bu durum da aslında bir sisteme uyum getiriyor. Tabii girişteki siyah-beyaz pelikülle halledilen çocukluk dönemindeki Eduardo Serra’nın görüntülerini de unutmayalım. Aynı zamanda ‘saf’lıktan ‘sisteme uyum’a transferi de anlatıyor bu durum öyle ki.

Ancak sistem şehir benzeri yere üniversite eğitimi için giden Jude’un, kuzenini görüp ona tutkuyla bağlanmasıyla birlikte daha da garip hale geliyor. Orada Winterbottom genelde üst açı ve orta-yakın planlar çalışarak aslında bir bakıma bu fazla popülasyonla gelen kafa karışıklığı ya da hayat patlamasına dikkat çekmiş oluyor. Bu ustalıklı anlatı yolu da Jude’un hem iş arayışına, hem eşiyle yeniden karşılaşmasına, hem de tutkuyla bağlandığı Sue’nun aristokrat bir adamla evlenmesine kadar uzanan bir süreç.

Hikayesine, cinselliğe ve karakterlere yaklaşımı tam da romanın istediği gibi

Winterbottom’un zaman algısını ele alırken birçok şeyi kararma-açılma tekniğiyle halletmeyi becermesi, zeki bir dokunuş olarak adledilebilir. Cinselliğe adeta Hardy’nin natüralist dünyasından bakarmışçasına steril yaklaşımı ve kadın vücudunu tepeden tırnağa göstermekten, çirkin veya güzel olarak vurgulamaktan öte bir duruş getiriyor. Nihai sonuçta “Jude”un ensest ilişki meselesini ele alan, buna da cehalet odaklı bir yaklaşım olduğunu anlatan bir dramatik yapısı var.

Hardy’nin romanında ele alınan bu çiftçi bakış açısının burada da birkaç gel-gitli sahne başta olmak üzere ‘dram’ dokusunu iyi kaldırdığı söylenebilir. Zira belli ki roman; temelde proletaryanın içinde ensestin nasıl ortaya çıkabileceği durumu ele alırken, suçluyu cehalet olarak işaret edip, sınıfsal ayrımcılıkta proletaryanın son derece dibe vurmuş bir sınıf olduğunu anlatmak istiyor. Winterbottom da bu durumu iyi kavramış.

Ensest meselesiyle ilgili sinemadaki en çarpıcı temsillerden biri

Jude’un film boyunca boşanamadığı eşi ve Sue ile girdiği seks sahnelerindeki çekim ölçeği tercihleri de bu durumu kanıtlamaya yetiyor da artıyor bile. Ensest değil de çıplak beden ve kadın cinsi onu ilgilendiren. Çünkü tanıklık ettiğimiz üzere karakterimiz, köyünde çiftçilik yaparken kadını bir ihtiyaçları giderme aracı olarak görüyor ve onu çok önemsemiyor.

Bu doğrultuda da “Jude”, bir sınıfın hayata bakış açısını ya da 19. yüzyıldaki dayatmaları derin düşünsel yapısıyla incelerken, ensest kavramının sinemadaki en çarpıcı örneklerinden birini deneyimlememizi sağlıyor.

Künye:

Yasak Aşk (Jude)

Yönetmen: Michael Winterbottom

Oyuncular: Christopher Eccleston, Kate Winslet, Rachel Griffiths, Liam Cunningham, James Nesbitt

Süre: 117 dk.

Yapım Yılı: 1996

keremakca@haberturk.com