Sinemaya yön veren filmler: Amélie
Kerem Akça, son 10 yılda masal filmlerine sınıf atlatan eseri ele aldı
Çizgi film, masal kitabı ve çizgi roman kavramlarını estetize ederken 1970’ler Paris’inden destek alan, ‘detay’lara ve ‘linkler’e tıklanmasıyla yürüyen bir peri masalı filmi modeli. “Amélie”, günümüzde biten sevgi, dostluk, aşk gibi temalara ‘kendini iyi hisset’ düşüncesiyle ve tesadüflerle donatılmış suç bazlı bir romantik-komedi tonlamasıyla odaklanan bir eser. Ancak esasen yenilikçi modeli ile 2000’lerde yarattığı etki açısından konuşulmalı. En kısa tanımıyla alanın içinde ‘çocuk, masal evrenine geçti’ adlı muhafazakar Hollywood klişesini yıkan Avrupa etiketli başyapıtlardan biri karşımızdaki.
Amélie Poulain (Audrey Tautou), çocukluğunda garip şeyler yaşamış, babasının kalp hastalığı ile uğraşmış iyi niyetli bir kızdır. Ancak dışarı ile iletişim kurma sıkıntısı çekmektedir. Onun dünyası rüyaların ve güzelliklerin dünyasıdır. Paris’te Montmartre’da garsonluk yapmaya başlayan Amélie, artık etrafındaki insanların ‘iyi’ taraflarını bulmaya ve hayatın köşeye sıkışmış zevklerini açığa çıkarmaya odaklanmıştır. Fakat bir gün sıra Amélie’nin kendi çekingenliğini yenmesine gelecektir. Onunla benzer şeyler yaptığını gördüğü karşı cinsten birine aşık olması ise hayatını allak bullak edecektir.
Postmodern bir Paris düzenlemesi. Pierre-Auguste Renoir temsili bir karakteri masalsı tabloları boyayan ‘ressam’ niyetine karşımıza getirirken incelikli detaylar ve anlatısal zenginliklerle de kendine spesifik bir yol açan, albenisi yüksek bir film. “Amélie” (“Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain”, 2001), Jean-Pierre Jeunet’nin özündeki çizgi film ve çizgi roman etkisini Jean Cocteau gerçeküstücülüğü ile harmanladığı hayali bir romans olarak anılabilir.
İçinden çıkamadıysanız son 10 yılın sinemasında büyük etki yaratmış ve kendi modelini oluşturmuş bu postmodern klasiği ya da peri masalı filmi başyapıtını tatmanızda fayda var. “Amélie”nin özelliği de bu tatta gizli zaten!
İşte beş maddede son 10 yılın en iyilerinden “Amélie”yi tanımak...
1-Çizgi film dünyasından serbest çıkarım
1991 yılında çektiği “Şarküteri” (“Delicatessen”) ile adını duyuran Jean-Pierre Jeunet, aslında o zamanlar Marc Caro ile birlikte üretim yapıyordu. Bunun sonucunda da ortaya “Kayıp Çocuklar Şehri” (“La Cité des Enfants Perdus”, 1995) de dahil olmak üzere iki vizyon sahibi başarı çıkarttı. Bunlar, masalsı atmosferleriyle özgünlük aşılayan kıyamet sonrası bilimkurgu filmleriydi. Bir yanlarıyla korku sinemasının ve Alman dışavurumculuğunun, diğer yanlarıyla ise Jean Cocteau gerçeğinin ve çizgi roman dokusunun izini sürüyorlardı.
Jeunet, 1997’de Caro’dan ayrı ilk projesi “Yaratık: Diriliş”in (“Alien: Resurrection”) ardına 2001’de “Amélie”yi sıkıştırarak yalnız başına da ne kadar yaratıcı bir yönetmen olabileceğini ispatladı. Öyle ki bu eser daha önce Tim Burton, Terry Gilliam gibi isimlerin modernize ettiği ‘peri masalı filmi’ni daha farklı bir dokuya kavuşturuyordu. Adeta Balkanlar’dan Sergei Parajanov, Jaromil Jires ve Wojciech Has’ın yaptığı gibi alanın içinde yeni bir evren dokuyordu.
Bu dünyayı idrak edebilmek için yönetmenin temeline baktığımızda ise Paris’i çizgi romansı duran, çizgi film estetiğiyle resmedilen ve masalsı öğelerle sarılan bir kurmaca kente dönüştürdüğü görülebiliyor. Bu ışıkta romantik-komedinin tesadüfler odaklı ilerleyen omurgasını bilinçli hale getiren bir yapının izini sürdüğü apaçık ortada. Tabii bunu yaparken Fransız Şiirsel Gerçekçiliği döneminin ve özellikle de Jean Cocteau’nun etkisini hissettirdiği gözlemlenebiliyor.
Buna paralel olarak daha önce karşımıza çıkmamış derecede sınırları zorlayan bir çizgi film estetiği dokuyor Jeunet. İşin doğrusu “Amélie”, sözünü ettiğimiz seviyeye yükselirken dilsel numaralarla seyirciden alışık olmadığı şeyleri takip etmesini talep ediyor. Bu doğrultuda da yönetmenin açılıştan kapanışa kadar sarı-turuncu-kırmızı arasındaki bir dokudan güç alan, gerçek anlamda hayali bir evren yarattığı ve tabiri caizse ‘kurmaca’nın dibine vurduğu söylenebilir.
2-Ressamı olan özgün bir masal filmi modeli
Bu binanın temellerini atarken Jeunet’nin filmini süresi 20 dakikayı bulan dev bir açılış sekansı ya da prolog ile açması dikkat çekici. Öyle ki o bölüm sayesinde bir dış ses ya da anlatıcının ağzından Amélie’nin doğuşundan Paris’te hayat kurmasına kadarki hayatını hatmetmek mümkün olabiliyor. Bu birazcık “Teneke Trampet”in (“Die Blechtrommel”, 1979) mitolojik yaradılış düşüncesini hatırlatsa da, buradaki asla bildiğiniz anlatılardan değil. Zira normalde bir karakterin, çizgi romanda veya çizgi filmde böylesi ‘kahramanlaştırıcı’ öğelerle sunulması, son derece izleyiciyle barışık bir şekilde yapılır.
Ancak Jeunet, daha çok detayları öne çıkaran, hatta açılışı da onlarla yapan bir anlatı dokumayı seçmiş burada. Filmin ‘şu sıralarda Paris’te bir araba geçiyor. Bir caféde de örtüler sallanıyor. Tam da o sırada Amélie tesadüf eseri dünyaya geldi...’ gibi adeta masal kitaplarındaki o ‘bir varmış bir yokmuş’ misalini dolduran cümlelerin ‘görsel’ temsilini bularak start alması da şaşırtıcı değil.
Bunun devamında sunulan evrenin gerçek Paris’in üzerine dokunan ‘özel bir illüzyon’ olduğu varsayılırken, oranın da bütünleştirici işlevine sahip ‘camdan bir adam’ tarafından yönetildiği görülebiliyor. Renoir’a benzetilen bu kişinin ressam olması ise ‘insanlık’ın ilk zamanındaki ‘sanatsal yaratıcılık’ odaklı bir akış salgılıyor. Amélie’nin Paris’teki apartmanın giriş dairesinde oturan bu figürün; bir camın içindeki saati, sürekli çizim yaptığı resim tuvali ve karakterin her hareketini bilen haliyle ‘belirleyici bir masal karakteri’ olduğu söylenebilir.
Bir diğer taraftan da Jeunet’nin eski mahallelerdeki-apartmanlardaki ultra samimi tiplerin arasından ‘yaratıcı bir fırlama’ işlevi sunduğu kesin. Zaten apartmanın bütün sakinleri de bu yönde işliyor. 30 senedir savaşa giden aşkını bekleyen bir kadın, manav olduğu için nefretleri üzerinde toplayan bir adam ve meyvelerle oynadığı için çocuksu duran bir başka adam. Amélie de bir süre sonra çizgi film estetiği ışığında bunlardan sevdiklerine iyilik, sevmediklerine kötülük yapmak için planlar kurmaya başlıyor.
Aslında bu konuda Bugs Bunny edasıyla hareket ettiği de söylenebilir onun. Jeunet’nin elbette sadece apartman sakinleri için değil, filmdeki bütün yan karakterler için böylesi detaylar dokuduğu çok açık. Bu duruş da hem görsel hem de dramatik olarak “Amélie”nin modelsel şekillenmesini açığa çıkaran bir durum. Öyle ki karşılaştığımız her karakterin bir anda bir flashback ile geçmişinin ve sevdiği şeylerin verilmesi bu yapının ana kuralı gibi sanki.
3-İşbirlikçilerin katkısıyla çok yönlü bir görsel dünya
Bu doğrultuda da Jeunet, oyun hamuru tadında bir film dokurken, fazlasıyla çizgi film estetiğinden güç almayı biliyor. Onu bu yolunda yalnız bırakmayan görüntü yönetmeni Bruno Delbonnel ve besteci Yann Tiersen de zaten sonraki dönemde filmlere kendi yorumlarını katan bireysel başarı mucitleriler. Örneğin Delbonnel’in son ‘Harry Potter’ filmindeki vizyonunu görebilirsiniz.
Ancak bu ekip çalışmasından ziyade yönetmenin burada dağınık gibi dursa da hayali evreni biçimci ve yerinde bir görsellikle kavradığı not düşülebilir. Öyle ki burada siyah-beyaz pelikül, yavaş çekim, ekran bölme tekniği, hızlandırma, görüntü bindirme, sıçramalı kurgu, 16 mm pelikül, animasyon haline gelen aksesuarlar ve daha nicesinin katkısıyla her şey son derece eklektik ve masal dünyasına uygun hale getirilmiş “Amélie”nin film modelinin içinde.
Sözünü ettiğimiz yan karakterlerin ötekileştirilen insanlardan ve belki de hayat aşılayan tiplerden seçilmesinin ise belirgin bir Jean Cocteau göndermesi getirdiği net. Buna istinaden yönetmenin siyah-beyaz akan TV görüntüleriyle de kapitalizm öncesi dünyaya özlem duyduğunu vurgulaması şaşırtıcı değil. Komşuluk ilişkilerinden Amélie’nin babası ile kurduğu ilişkiye kadar her şey bu yönde ilerlerken, aşk, dostluk gibi şeyler de bir ‘oyun’un parçası gibi görülüp bir anda parlayabiliyorlar.
Bu evrene ulaşırken Jeunet’nin tren garındaki saat, ressamın evindeki saat gibi zaman aygıtlarından faydalanması ise aslında bir şekilde bu durumu betimlemeye yarıyor. Yani elimizde bir yaratıcı, bir kahraman, onun aşığı, ailesi ve çevresindeki insanlar mevcut. Amélie’nin masal dünyasının içinde var olmasının ise herhangi bir şekilde ‘gerçekten masala geçti’ şeklinde yapılmaması, Hollywood’da şu sıralar o yönde üretilen bolca yapıtın üzerine geçmesine yol açıyor yönetmenin. Aynen “Valerie and Her Week of Wonders” (“Valerie a týden divu”, 1970), “Shadows of Forgotten Ancestors” (“Tini zabutykh predkiv”, 1965) gibi geçmişte Avrupa sinemasından çıkıp kendi yönelimlerini oluşturan başyapıtlarda olduğu gibi.
Çarpık açı, üst açı, alt açı gibi buna yapılan teknik eklemelerin ise bilinçlice dağınıklaştırılan görsel yapıya destek vermesi bir başka önemli gösterge. Tepeden tırnağa incelenecek ‘Amélie evreni’ni de, ‘suç’un hafif öne çıktığı anlarda kavramakta fayda var. Elbette ki karakterlerin kalplerinin animasyon olarak gözükmesi veya su olup yerle bir olmaları gibi yine ‘hayali’ şeylerin de sınırlarının genişletilmesi, Jeunet’nin serbestliğini kanıtlıyor.
4-Adeta bir yedinci sanat depolaması
Bu görsel dünyanın ışığında bir ‘kendini iyi hisset’ evreni inşa edilmiş gibi gözüküyor gözükmesine. Ancak yönetmenin amacı burada yepyeni bir Paris, yani kapitalizm mağduru bir başkent anti-tezi yaratmak. Buna paralel olarak aşka giderken internet, TV, bilgisayar gibi günümüzdeki teknolojik öğelerin devreye girmemesi, TV görüntülerinin de video kasetten öteye gitmemesi önemli bir detay. Bu da 70’lerin dünyasının bir temsilini çıkarıyor karşımıza. Elbette ‘postmodern’ bir dokunuşla ve ‘tesadüf’lere bağlı bir hayat örgüsü ile.
Beynindeki geçmişin dünyasının, insanlarının ve o özlenen sevginin tanımını yapmak için yola çıkarken detaylardan beslenip bu doğrultuda bir evren yaratmış yönetmen. Filmin gerçek anlamda tesadüfler odaklı yürüyen omurgası da aslında bu hayali duruşu karşılamak için var. Doğrusunu söylemek gerekirse de aşk, oyun oynama, dostluk, sevgi gibi konuların absürdize edilmesine yarayan bir araca dönüşüyor.
Tabii bu noktaya gelirken “Jules ve Jim”den (“Jules et Jim”, 1962) westernlere ve hatta gangster filmlerine kadar uzanan geniş bir skalada da bir sinema göndermeleri silsilesi yürüyor Jeunet’nin sinefil beyninden. Elbette bir resimdeki ‘camdan yapılmış kadın’ tipinin ana karakter olduğu, ‘inşa edilmiş bir ütopya’dan daha farklı bir şey beklemek doğru değil. Uzun lafın kısası burada esas hayalciliğe dönüşen ‘yaratıcı zihnin gerçek olana yaklaştığını görmek’.
Bu durumun içinde özellikle üst açının devreye girdiği yerler de yönetmenin ‘ben de varım’ dediğini anlatmak için bir başka önemli detay. Buna paralel olarak da filmin temelindeki tartışmalı ‘gizemli kutu’ objesi başta olmak üzere diğer bütün metaforlar esasen masal evreninin içinde incelenmeli.
Lafın özü “Amélie”, gerçek anlamda Jeunet’nin sinefillikten başlayan sinema serüveni boyunca yakaladığı etkileri döktüğü bir yedinci sanat depolaması. İçinde çizgi roman estetiği de, çizgi film estetiği de, resim çekme estetiği de, masal kitabı estetiği de olan özgün bir inşaat kıvamında. Jeunet’nin genelde tek bir kamera hareketiyle kavradığı açılar da dahil olmak üzere izlerken çok katmanlı bir görüş gerektiriyor. Zaten onun kendi kariyerinin de gidişatını değiştiren bu eserin, 2009 tarihli “Micmacs”ta dolandırıcı filmi alanında bir temsil bulması şaşırtıcı değil.
5-Takipçileri
Filmin başta Taylandlı yönetmen Wisit Sasanatieng olmak üzere, Uzakdoğu sinemasında Tetsuya Nakashima ve Stephen Chow’ın üzerinde yarattığı etki de tartışılmaz. Bu üç ismin “Yurttaş Köpek” (“Mah Nakorn”, 2004), “Kung Fu Sokağı” (“Kung Fu”, 2004) ve “Kamikaze Girls” (“Shimotsuma monogatari”, 2004) ile iz bırakmasında “Amélie”nin rolü büyük. Filmler izlenirse yönetmenlerin buradaki modelin üzerine kendi yorumlarını kattıkları görülebilir. Aynı zamanda Yann Samuel’in bu iskeleti birebir kopyalamasıyla ortaya çıkan eli yüzü düzgün filmler kotardığı kesindir (Bkz. “Cesaretin var mı Aşka?”, “Aşka Fırsat Ver”).
Sözünü ettiğimiz ‘etki skalası’nı farklı açılardan; “Elveda Lenin” (“Goodbye Lenin!”, 2003), “Mortadelo ve Filemon’un Maceraları” (“Mortadelo y Filemon”, 2003), “Tony Takitani” (2004), “Kadın Gibi Geçti” (“Tatt Av Kvinnen”, 2007), “Vallahi Ben Yapmadım” (“C'est pas moi, je le jure!”, 2008), “Lovely, Still” (2008), “Mary ve Max” (“Mary and Max”, 2009), “Adèle’nin Olağanüstü Maceraları” (“Les Aventures Extraordinaires d'Adèle Blanc-Sec”, 2010), “Aşkın Formülü Yok” (“I Rymden Finns Inga Känslor”, 2010), “Aşkın Halleri” (“Beginners”, 2010) ve “Almanya’ya Hoşgeldiniz...” (“Almanya – Wilkommen in Deutschland”, 2011) örneklerinde görmek de mümkün.
Nereden bulabiliriz?
Türkiye’de DVD’si çıksa da iki diskli özel versiyonu yok. Koleksiyoncu iseniz o baskıyı amazon.com’dan temin edebilirsiniz.
Kimlik:
Amelie (Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain)
Yapım yılı: 2001
Yönetmen: Jean-Pierre Jeunet
Oyuncular: Audrey Tautou, Mathieu Kassovitz, Dominique Pinon, Yolande Moreau, Jamel Debbouze, Michel Robin, Rufus
Senaryo: Guillaume Laurant, Jean-Pierre Jeunet
Önemli Ödüller: BAFTA’2002: En İyi Senaryo, En İyi Yapım Tasarımı; Karlovy Vary Film Festivali’2001: Kristal Küre; César’2002: En İyi Film, En İyi Yönetmen, En İyi Müzik, En Yapım Tasarımı; Bağımsız Ruh Ödülleri’2002: En İyi Yabancı Film; Avrupa Film Ödülleri’2001: En İyi Film, En İyi Yönetmen, En İyi Sinematografi, İzleyici Ödülü (Yönetmen); Toronto Film Festivali’2001: İzleyici Ödülü
Önemli Ödül Adaylıkları: Oscar’2002: Yabancı Dilde En İyi Film, En İyi Özgün Senaryo, En İyi Sinematografi, En İyi Sanat Yönetimi, En İyi Ses; Altın Küre’2002: En İyi Yabancı Film; BAFTA’2002: En İyi Film, En İyi İngilizce Olmayan Film, En İyi Yönetmen, En İyi Kadın Oyuncu, En İyi Sinematografi, En İyi Kurgu, En iyi Müzik; Avrupa Film Ödülleri’2001: En İyi Kadın Oyuncu, İzleyici Ödülü (En İyi Kadın Oyuncu), İzleyici Ödülü (En İyi Erkek Oyuncu)
Bütçe: 77.000.000 Fransız frangı
keremakca@haberturk.com