Doğu Anadolu'dan Karadeniz'e uzanan yeni rota

Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının (TGA) iç turizmi canlandırmak amacıyla hayata geçirdiği Kadim Şehirler Yolu projesinin üçüncü etabı olan Anabasis Kuzey Rotası, tarih ve kültür meraklılarını Anadolu'nun kadim yerleşimlerinden Karadeniz kıyılarına uzanan bir yolculuğa davet ediyor.

Antik Çağ tarihçisi ve komutanı Ksenofon'un Anabasis (On Binlerin Dönüşü) adlı eserinde anlattığı tarihi yolculuktan ilham alan rota, Erzurum, Bayburt, Gümüşhane ve Trabzon illerini birbirine bağlayarak Doğu Anadolu'dan Karadeniz'e uzanan tematik bir keşif güzergahı oluşturuyor.

Pers tahtında hak iddia eden Genç Kyros'un ordusunda yer alan Yunan paralı askerler, milattan önce 401'de Kunaksa Muharebesi'nde Kyros'un hayatını kaybetmesinin ardından liderlerini ve komuta düzenlerini kaybederek zorlu bir dönüş yolculuğuna çıktı.

Yaklaşık 10 bin askerin Anadolu üzerinden Karadeniz'e ulaşma mücadelesini anlatan Ksenofon'un eseri, antik dünyanın önemli bir askeri sefer anlatısı olmasının yanı sıra dönemin coğrafyası, toplulukları ve yaşam koşullarına ilişkin bilgiler de sunuyor.

Mezopotamya'dan başlayarak Doğu Anadolu'nun dağlık coğrafyasını, Çoruh Havzası'nı ve Karadeniz'e açılan geçitleri kapsayan tarihi yolculuk, günümüzde de bölgenin kültürel ve doğal mirasını bir araya getiren bir turizm güzergahına ilham veriyor.

Rota kapsamında Erzurum'da Narman Peribacaları, Oltu, Gökkuşağı Tepeleri, Engüzek Kalesi, Pirinkayalar Seyir Terası ve Öşvank Manastırı ziyaret edilebiliyor. Güzergahın Bayburt etabında Bayburt Kalesi, Ulu Cami ve Aydıntepe Yeraltı Şehri, Gümüşhane bölümünde ise Satala Antik Kenti, Santa Harabeleri ve Tarihi Süleymaniye Mahallesi öne çıkıyor. Trabzon'da ise Çal Mağarası, Tonya Canikdere Şelalesi, Kızlar Manastırı ve Furtuna Konağı ziyaretçileri tarih, kültür ve doğanın iç içe geçtiği bir keşfe çıkarıyor.

BAYBURT'TA KALELER VE SELÇUKLU MİRASI

Çoruh Nehri kıyısındaki sarp kayalıklar üzerinde yükselen Bayburt Kalesi, tarih boyunca Doğu Anadolu ile Karadeniz arasındaki geçiş güzergahlarının güvenliği açısından stratejik önem taşıyan yapılardan biri oldu. İlk inşa tarihi kesin olarak bilinmeyen kale, Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde onarım gördü.

Selçuklu, Saltuklu ve Danişmendli Beyliği dönemlerinde tahkim edildi. Trabzon İmparatorluğu'ndan gelebilecek tehditlere karşı özellikle Tuğrul Şah döneminde kapsamlı biçimde güçlendirilen yapı, Osmanlı döneminde de çeşitli onarımlardan geçti.

Evliya Çelebi'nin 17. yüzyılda kaleyi ziyaret ettiğinde burada bir mahalle ve cami bulunduğunu aktarması, yapının yalnızca askeri bir savunma noktası değil, aynı zamanda kendi içinde yaşam alanları barındıran bir yerleşim olduğunu da ortaya koyuyor. Kalenin surlarında görülen çini kalıntıları ise yapının mimari ve sanatsal özelliklerine ilişkin önemli izler taşıyor. Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde kaleyi "Çinimaçin Kalesi" olarak anması da bu süslemelerle ilişkilendiriliyor.

Kalenin yakınında bulunan Bayburt Ulu Cami, Anadolu Selçuklu döneminden günümüze ulaşan önemli dini mimari eserler arasında yer alıyor. Sultan II. Gıyaseddin Mesud döneminde 13. yüzyılın sonlarında inşa edildiği kabul edilen cami, geçirdiği onarımlara rağmen özgün mimarisinden izler taşıyor.

Özellikle minaresindeki geometrik ve bitkisel motifli çini süslemeler, yapının dikkat çeken özellikleri arasında bulunuyor. Caminin ilk yapısından günümüze ulaşan unsurlar arasında minaresi, mihrap önü kubbesine geçiş sağlayan mukarnaslı trompların bir bölümü ve ibadet alanına açılan iki kapısı yer alıyor.

GÜMÜŞHANE'DE ÇOK KÜLTÜRLÜ TARİH VE TAŞ MİMARİ

Gümüşhane etabının önemli duraklarından biri olan tarihi Süleymaniye Mahallesi, kentin eski yerleşim merkezi olması ve farklı kültürlerin izlerini bir arada taşımasıyla dikkati çekiyor. Günümüzde "Eski Gümüşhane" olarak da anılan yerleşim, zengin gümüş madenleri ve tarihi İpek Yolu üzerindeki konumu sayesinde yüzyıllar boyunca ekonomik ve stratejik önemini korudu.

Osmanlı döneminde özellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın hükümdarlığı sırasında gelişen bölge, madenlerin işletilmesiyle büyüyerek önemli bir üretim merkezine dönüştü. Gümüş madenlerinden elde edilen cevherin işlenmesi ve gümüş sikke basımında kullanılması, yerleşimin Osmanlı ekonomisindeki yerini güçlendirdi.

Türklerin yanı sıra Rum ve Ermeni topluluklarının da yaşadığı mahallede, cami, kilise, hamam, köprü ve okul gibi farklı dönemlere ait yapılar, çok kültürlü geçmişin izlerini günümüze taşıyor. Kentsel ve doğal sit alanı statüsündeki yerleşim, mimari dokusuyla bölgenin tarihi belleğini yansıtıyor.

Gümüşhane'nin bir diğer önemli kültür mirası olan Santa Harabeleri ise Dumanlı köyü sınırlarında, dağların yamaçlarına yayılan tarihi bir yerleşim alanı olarak öne çıkıyor. Geçmişte önemli bir madenci yerleşimi olan Santa, dini, ticari ve kültürel yaşamın bir arada şekillendiği bir merkez olarak gelişti. Günümüzde Piştoflu, Binatlı, İşhanlı, Terzili, Çakallı, Zurnacılı ve Sincanlı-Kozlu olmak üzere 7 mahalleden oluşan yerleşimde 300'ü aşkın ev bulunuyor.

Taş işçiliğinin öne çıktığı konutlar, kiliseler ve diğer tarihi yapılar, bölgenin kendine özgü mimari karakterini ortaya koyuyor. 1923'teki nüfus mübadelesinin ardından büyük ölçüde boşalan yerleşim, günümüzde arkeolojik ve doğal sit alanı olarak korunuyor. Santa Harabeleri, dağlık Karadeniz coğrafyasında geçmişin yerleşim kültürünü ve taş mimarisini bir arada görmek isteyen ziyaretçiler için önemli bir durak oluşturuyor.

TRABZON'DA TARİH, DOĞA VE CUMHURİYET MİRASI

Anabasis Kuzey Rotası'nın Karadeniz'e açılan son durağı Trabzon, tarihi yapılarının yanı sıra mağaraları, şelaleleri ve geleneksel yerleşimleriyle ziyaretçilere farklı keşif imkanları sunuyor.

Beşikdüzü sahilinden Beşikdağı'nın zirvesine uzanan teleferik hattı, Karadeniz'in kıyı şeridini kuşbakışı izleme imkanı sunuyor. Yaklaşık 3 kilometre uzunluğundaki hat, ziyaretçileri 530 metre rakımdaki zirve istasyonuna ulaştırıyor. Yolculuk boyunca Karadeniz'in mavisiyle Doğu Karadeniz'in yemyeşil dağlık coğrafyasını buluşturan manzara, antik çağda zorlu dağ geçitlerini aşarak denize ulaşmaya çalışan askerlerin karşılaştığı coğrafi koşulları da hatırlatıyor.

Trabzon'un Soğuksu semtinde, çam ağaçlarıyla çevrili bir tepe üzerinde bulunan Atatürk Köşkü ise kentin yakın dönem tarihine ışık tutuyor. 19. yüzyılın sonlarında inşa edilen ve Avrupa mimari üsluplarının etkisini taşıyan köşk, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün Trabzon ziyaretlerinde konakladığı yapılardan biri olarak biliniyor.

Atatürk'ün 1937'deki Trabzon ziyareti sırasında mal varlığını Türk milletine bağışlama kararını açıklamasıyla da tarihi önem kazanan köşk, dönemin mobilyaları, dekorasyonu ve bahçesiyle Cumhuriyet tarihinin izlerini günümüze taşıyor.

Araklı ilçesindeki Furtuna Konağı ise Doğu Karadeniz'in geleneksel konut mimarisini yansıtan duraklar arasında yer alıyor. Bölgenin yerel yapı kültürünün izlerini taşıyan taş ve ahşap mimarisiyle dikkati çeken konak, Karadeniz kıyı yerleşimlerinin tarihi dokusunu tanıma imkanı sunuyor. Geleneksel mimari özellikleriyle öne çıkan yapı, Anabasis Kuzey Rotası'nın tarihi ve doğal miras durakları arasındaki yolculuğunu Karadeniz'in yerel yaşam kültürüyle tamamlıyor.