Saklı gerçekler açığa çıkıyor

Ataerkil Türk aile yapısındaki saklı gerçekleri açığa çıkarmak için kendine özel bir yön belirlerken; bu konuda özgün durabilen, absürt öğelerle sarılı ve sitcom estetiğine meyleden bir kara komedi. “Celal Tan ve Ailesinin Aşırı Acıklı Hikayesi”, son 20 yılda sayısı artan işlevsiz aile filmlerinin Türk versiyonunu verirken, TV alışkanlığı, tüketim toplumu, sınıfsal bastırılmışlık, burjuva konformizmi gibi temaları süzgeçten geçiriyor. Karşımıza da alanında şaşırtıcı derecede olgun bir üslupla yürüyen ve alt metinleriyle tokatları bir bir seyircisinin yüzüne çarpan bir kara komedi çıkarıyor. Özellikle TV’nin beyin yıkayarak açığa çıkardığı röntgenleme algısıyla yürüyen ayrıksı üslubu ve onun izinde filizlenen ahlaki açıdan batmış karakterleriyle de Onur Ünlü’nün zamanla kendini geliştirdiğini kanıtlıyor. Kuşkusuz “Acı Aşk” ile birlikte yönetmenin külliyatının en iyi filmi karşımızdaki.

İşlevlisiyle işlevsiziyle aile hikayeleri tuvale çokça sızmıştır. Ancak en önemlisi Avrupa’da ve Amerikan bağımsız sinemasında bu sıfatlardan ikincisini hak eden örneklerin son 20 senede tavan yapmasıdır. 60’lı 70’li yılların Balkan sinemasında birazcık hakimiyet kuran bu durum, günümüzde Michael Haneke, Ulrich Siedl, Todd Solondz, François Ozon, Wes Anderson, Yorgos Lanthimos gibi isimlerin izinde karşımıza getirilmekte.

Türkiye süzgecinden geçirilmiş bir işlevsiz aile tablosu

Bunların tamamı absürt yaklaşımlarını korurken, kara komedi tonunu da içlerine yerine göre yerleştirip, metaforik dil ile çizgi romansı üslubu kendilerine göre şekillendirirler. Bir bakıma 70’lerin Balkan sinemasındaki bakış açısının daha makineden geçirilip postmodernize edilerek sunulmuş halidir günümüzdeki.

“Celal Tan ve Ailesinin Aşırı Acıklı Hikayesi” (2011) ise adeta Ulrich Siedl’ın “Zor Günler”ini (“Hundstage”, 2001), Todd Solondz’un “Mutluluk”unu (“Happiness”, 1998), Wes Anderson’ın “Tenenbaum Ailesi”nin (“The Royal Tenenbaums”, 2000) ve François Ozon’un “Sitcom”unu (1998) bir araya getirip bunların üzerine ‘kara film’ algısı yerleştirmiş bir yapıt kıvamında.

Özgünlüğü üslubunda ‘saklı’

Onur Ünlü imzalı eserin, Ozon’un filminin metaforik dilinden beslenen bir tiyatro etkili evren yaratması bir tarafa Solondz’un absürt tiplemeleri ve iğrençlikleriyle perdeyi esir alırken, sanat yönetimi ve renkleriyle Wes Anderson’ın alternatif dokusunu akla getirdiği kesin. Ancak sosyal tabana bakınca gerçek bir Ulrich Siedl yaklaşımı görürüz sanki. Zira Avusturya’nın sosyolojik yapısı bize daha yakın seyrederken burada üst sınıftan, burjuva tabanından bir ‘çoklu aile’ tablosu perdeye aktarılır.

Böylelikle Onur Ünlü, Reha Erdem’in “Korkuyorum Anne”de (2004) 70’lerin Balkan sinemasından alıntılarla yürüyen ‘sosyal komedi’ görüşünü daha ayrıksı ve yabancılaştırıcı bir kulvara yerleştirmiş. Bunun üzerine Türk kültürü, TV alışkanlığı, tüketim toplumu ve saklı gerçekler üzerinden yürüyen bir estetik yerleştirmeyi uygun bulması da eseri değerli kılan esas unsur. Zaten filmin orijinalliği de bu eğilimden kaynaklanmış.

Bu sefer bozmak değil özgün bir şey yaratmak için yola çıkmış

“Polis”te (2007) polisiye filmleri, “Çocuk”ta (2008) aile filmlerini, “Beş Şehir”de (2010) minimalist filmleri, sadece senaryosuna imzasını koyduğu “Acı Aşk”ta (2009) Yeşilçam melodramlarını elekten geçirip bozan yönetmen, bu sefer belli ki kendi özgün dilini yaratmak için yola çıkmış. Bu da onu Türk sinemasının Godard’ı işlevinden daha farklı bir konuma oturtmuş. Zira burada TV’nin zaplamaya, alışkanlığa, hızlı tüketime ve röntgene yönelttiği burjuvazinin ahlaki yapısını taşlayan zemini, keskin bir tür üzerinden canlandırmıyor Ünlü.

Aksine kara ve absürt sıfatlarını alışılmadık bir çerçeveye yerleştirirken, onlardan alt metinsel ve üslupsal bir yenilik çıkarmanın peşine düşüyor. Bu noktada filme girişini çarpık alt açı ile yaptıktan sonra ‘kıpkırmızı’ filtre ile resmedilen ‘kanlı’ daireye geçmesi tesadüf değil yönetmenin. Ev içinde genelde üst açı ile kendi zeminini ve TV’nin röntgen algısını genişleten Ünlü’nün, bunun için de bir dilsel karşılığı var. Ancak esasen hedefi ölüm, masaj koltuğu, yüksek ses gibi metaforik şeylerden ve ‘röntgenci kamera’ algısından bir şeyler üretmek.

Genelde ana akıştan alakasız yakın ölçekli detay planlarla ilerleyen filmin, bunu yaparken sürekli ‘araya bir şey’ koyarak gerçeklerin saklı tutulduğunu çerçeveleriyle anlatması önemli. Önü flu bırakıp alt açı, üst açı gibi tercihleri arkada kalan karakterler için yakın ya da çok yakın planla yapması, ‘TV ezberiyle büyüyen röntgenci jenerasyon eleştirisi’ni beraberinde getirmiş. Onur Ünlü’nün böylesi ana anlatı gereklerini yıkmasına şaşırmıyoruz artık. Zaten hem toplumdaki saklı gerçekler ile ilgili bir tespit yapılmış, hem de TV’ye röntgenci yaklaşım ele alınmış oluyor bu sayede.

Açılışta cinayet sahnesinin, iki taraftan da gözüken şeffaf kapının arkasında olayı ‘seyreden’ aile bireylerine odaklanması da bu duruşun altını doldurmuş. Böylece ‘ölüm’ ile bozulan hayatların tasviri, onların izledikleri ya da röntgenledikleri bir şeyin devamına yerleştiriliyor. Zira ailenin kız mensubunun (Ezgi Mola) TV’deki hava durumu sunumlarını izleyerek veya masaj koltuğuyla konuşarak zaman geçiren bu bireyler popüler kültürün ve tüketim toplumunun onlara dayattığı şekilde yaşıyorlar. Her biri sakladıkları gerçekleri hissettirmeden ailede hakimiyet kurup ‘gözüken mutluluk’un ikiyüzlü temsilini yapıyorlar. En kısa tanımıyla bir tutam “Amerikan Güzeli” (“American Beauty”, 1999), bir tutam “Vavien” (2009) algısıyla yürüyen iskelet, kara ile absürt algılarını kendine göre şekillendiriyor.

Röntgenci kameranın izinde kurulmuş bir estetik

Yönetmenin asla anlatıcı kullanmaması ancak ilk ölümden sonra karakterler için dengeli duran gerçeküstücü öğeler yerleştirmesinin yanında ‘araştırmacı’ niyetine eve gelen kör adamın ‘ikiyüzlülük’ü bozmasıyla da bir şeyler söylediği kesin. Zira bu ikiyüzlülük tanımını konuşan lamba, ölen kızın hayaleti, Okan isimli iki karakter gibi görüşlerle saran Ünlü, bunlardan da bir şekilde ana amaca doğru ilerliyor.

O da ilk cinayetin görüldüğü anda dışarıda arabaya binen ve üst açı çekiminde vincin ters dömesiyle ‘tepetaklak edilen aile yaşamı’nın temsillerini yapmak. Herkesin yalan söylediği, hamileliğin ve çarpık ilişkilerin gırla gittiği aile tablosu da bir bakıma pembe dizilerin anti-tezi niteliğinde. Ünlü, bu durumun üzerine “Mambo Italiano” (2003), “Katil Doğanlar” (“Natural Born Killers”, 1994) gibi keskin görsel yaklaşımlarla gitmese de TV’nin röntgenlemeye yönelterek mahremiyeti yok ettiği hayatlardaki ‘fluluk’u perdeye taşırken zeki davranmış.

‘Çocuklar Duymasın’ın anti-tezi mi?

Aynı zamanda evin dışına yerleştirilen genel planlarda, Wes Anderson’esk çizgi romansı daire renklerinin öne çıkarılması veya bütün renklerin bu duruşla sitcom dokusuna destek olması bir değişim getirmiş. Bu durum ister istemez ‘Çocuklar Duymasın’, ‘En Son Babalar Duyar’ gibi tutucu sitcomların bir anti-tezini çıkarıyor karşımıza. O da sınıfsal değişimi bir kenara bırakırsak...

Böylelikle bozucu işlevini diziler için hakim kılan Onur Ünlü, aslında öncesindeki ‘ana hedef’ini arka plana atarak da ‘olgunluk’unu sergilemiş. Böylece esasen kendisinin ‘flunun arkasında saklanan gerçek’i kavrayarak uzaktan soğukkanlı bir bakış ürettiğini anlayabiliyoruz.

TV ekranına giremeyen karakterler

Tüm bunların izinde yönetmenin esas problemi sanki tüketim toplumu, saklı gerçekler, ikiyüzlülük ve ahlaksızlığın fışkırdığı konformist bir reis ya da burjuva lideri karakter ile. Onun dine yatkın olması da bir bakıma buradaki ‘içeride bastırılmış’ durumunu daha bir ‘çekingen’ hale getirmiş. ‘Babasına bak ailesini al’ deyişini öne çıkaran bu yapı, fazlasıyla kara komedi alanında faaliyet gösteren Tarantino, Ritchie, Coen Kardeşler gibi yönetmenlerin algısından farklı bir estetik kurmak için yerleştirilmiş.

Ünlü’nün diğer filmlerinin aksine çarpık açı, alt açı, üst açı, çok yakın plan ve yakın plan gibi tercihleri hakim tutması bu işlevsizleşmeye vurgu yapmak için. Yeri geldiğinde mercek bozulumuyla balık gözü objektif kullanması ise açılımsızlığı öne çıkarıyor. Bunun yanında ‘absürt’ öğeleri ve gerçeküstücü detayları hikayenin etrafını saran içi dolu motiflere dönüşmüş bundan önceki Ünlü ürünlerinin aksine. Üzerine de ‘sinemaskop’ oranıyla yüksek yönetmenlik yetisini sırtlayan bir prodüksiyon kalitesi eklenmiş.

Nihayetinde herkesin yapay olduğu, peruk takmak, baston taşımak, hamile kalmak zorunda kaldığı bir evren sunuyor yönetmen. Bunların hepsi de tüketim toplumunun, burjuvazinin ve mutlu gözüken aile yapısının eleştirisini beraberinde getirmiş. Hem de TV iskemlesinde oturup öteki tarafa geçememenin verdiği entrika yüklü pembe dizi omurgasıyla... Bu durum araya boşluk konulmasıyla da röntgensel körlüğü alaycı hale getirmiş.

FİLMİN NOTU: 7.5

Künye:

Celal Tan ve Ailesinin Aşırı Acıklı Hikayesi

Yönetmen: Onur Ünlü

Oyuncular: Selçuk Yöntem, Ezgi Mola, Tansu Biçer, Türkü Turan, Bülent Emin Yarar, Köksal Engür, Tuğra Kaftancıoğlu, Cengiz Bozkurt

Süre: 96 dk.

Yapım Yılı: 2011

Yakın dönemden bir ekonomik krizi, Wall Street’te yaşanan gerçek bir olayı, 12 saatlik bir zaman dilimini sayısız otorite figürü üzerinden anlatan bir eser. “Oyunun Sonu”, ne “Aklı Havada” gibi işsizlik meselesine akılcı yaklaşımlı bir yapıt, ne de “Borsa” gibi brokerlık ve patronluk müessesesine eleştirel bakış atan bir film olabilmiş. İkisinin arasında kalırken teatral bir görsel yapı kurup karakter diyemeyeceğimiz tiplerle ilerleyince de, krizin ruh hali, arka planı ve yarattığı kapitalist açmaz üzerine gidememiş.

Büyük Bunalım döneminden beri ABD’nin gördüğü en büyük ekonomik kriz olarak anılan 2007 krizinin aslında bu kadar erken sinemaya konu olacağını kimse tahmin edemezdi. Ancak belli ki J.C. Chandor bu konuda hassas bir isim. Bu da onu Wall Street tabanında yükselen hisse alım satımı ve daha nice bilmediğim finansal terime uzanan çerçevenin esaslı mimarına dönüştürmüş.

Sadece son 15 dakikada ‘sinemasal’ bir oluşumdan söz edebiliriz

Ancak bu konuda birçok itirazımız var. Tamam burada bir yıkım, bir sistemsel yalnızlık, bir kapitalizm mağduriyeti ve bir insan olamama durumu masaya yatırılıyor. Hatta işten çıkarılmaların yanında borsanın çöküşünün de atılan masum bireylerden birinin verdiği programla yerine getirilme çabası bir ‘dramatik damar’ salgılamış. Ancak son 15 dakikadaki ‘borsanın içinde yalnız kalmış karakterlerin yüzde 80’i boş odalarda bilgisayarlar arasında sıkışmış halleri’ni saymazsak herhangi bir sinemasal andan söz etmek mümkün değil “Oyunun Sonu” (“Margin Call”, 2011) için.

Zaten Chandor da görüntü yönetmeni olarak 12 saatlik süreç için çok fazla deneyimi olmayan dizi tecrübeli Frank G. De Marco’yu tutmuş. Bu durum herhangi bir anlatı dilinin oluşturulamadığı, uzun planlarla örülü ve diyalogların üzerimize üzerimize geldiği bir görsel yapı servis etmiş. Halbuki istenildiğinde böylesi filmlerde orta plan odaklı bir anlatıyla, 2008 tarihli “Oyun” (“Recount”) örneğinde görüldüğü gibi kısa süreçten de belli sonuçlar çıkarmak mümkün. Ancak orada Al Gore’un oylarının çalınması olayı ne kadar sinemasal hale getirildiyse, burada da ekonomik krizin başlama süreci bir o kadar teatral durmuş.

Ne “Aklı Havada”, ne “Borsa” olabilmiş

Konuşan kafalardan ve nokta koyucu diyaloglardan sıkılan izleyici için bir tiyatro oyunu izlermiş hissiyatı yaratan eserin fazlasıyla yönetmeninden çektiği açık. Araya sokulan tek boyutlu müzik ve montaj sekans doldurması da ‘yabancılaştırma’ görüşünün gerçek bir dışavurumuna dönüşmüş. Demi Moore’un pencere önü halleri “Bir Konuşabilse...”nin (“Lost in Translation”, 2003) karelerini hatırlatsa da öylesine bir bütünün başlangıcı olamamış.

“Oyunun Sonu”nun esas derdi Jeremy Irons, Kevin Spacey gibi otorite figürlerinin içine düştükleri açmazla aldığı haller. Buna ulaşırken geçtiği yollardan ise fazlasıyla iz bırakmadan geçmiş film. Ne açılıştaki işten çıkarma üzerine “Aklı Havada” (“Up in the Air”, 2009) gibi akılcı bir film, ne de “Borsa” (“Wall Street”, 1987) ve “Kazan Dairesi” (“Boiler Room”, 2000) gibi dolandırıcılığa bağlanan brokerlık meselesini hakkıyla yerine getiren bir eser olabilmiş.

Tiyatro sahnesinde sahnelenmeliymiş

Yani ‘baron’ meselesinden de işsizlik sorunsalından da iz göremediğimiz bir kafa karışıklığı hakim filmin yapısına. Bu durum da “Oyunun Sonu”nun karaktersiz olmayı beceren 12 saatlik prototipler üzerinden ‘sistemin hortumladığı bireyler’, ‘baronların ele geçirdiği kapitalizm’, ‘brokerlık müessesesinin iç yüzü’, ‘işten çıkarma durumunun yol açacakları’ gibi yollardan herhangi birini tercih etmemesini sağlamış.

Sadece karizmatik ismi ve oyuncularının çabası-sürünmesi ile kısıtlı kalmasını sağlamış. Bu kadar malzeme de teatral havayı dağıtamamış. J.C. Chandor, elindeki eseri tiyatro sahnesinde sahneleseymiş daha işlevsel olabilirmiş kuşkusuz. Söz konusu sinema olduğunda ise “Oyun”un yönetmeni Jay Roach ile en azından birkaç saat sohbet etmesi onu kurtarabilirmiş.

FİLMİN NOTU: 3.5

Künye:

Oyunun Sonu (Margin Call)

Yönetmen: J.C. Chandor

Oyuncular: Kevin Spacey, Paul Bettany, Jeremy Irons, Zachary Quinto, Demi Moore, Simon Baker, Stanley Tucci

Süre: 107 dk.

Yapım yılı: 2011

BEKLENEN AN GELDİ!

Üç senede gençlik filmini ve fantastiği vampir filminin içine soktuğu özgün evreniyle etki bırakmaya başlayan “Alacarakanlık”, serinin dördüncü ayağıyla ilkinin görsel yetisini akla getirmiş. Zira burada dolgun renklerden ve video klip estetiğinden oluşturulan doku, kansız metamorfoz, vampir düğünü, vampir bebek, mitik cinsel yaklaşım gibi yenilikçi sahne ya da motiflerin gücünü arttırırken devrimci şeylerin de öncüsü olmuş. Özellikle aristokrasiye yapılan ‘gençlik’ aşısının, Amerika’nın tutucu tabanını eleştiren bir sosyal yapı inşa etmesiyle dikkat çekici alt metinler açmış “Alacakaranlık Efsanesi: Şafak Vakti Bölüm 1”. Bundan sonra ısırıcı-emici, seks düşkünü, ateist, gececi, çok eşliliğe inanan ve özgürlükçü aristokrasi mensubu Dracula motifinin yerini; artık sadece soluk benizi ve yakışıklılığı korurken vejeterjan, kan emmeyen, süper güçlere sahip, bekaret tabusuna önem veren ve tutucu yeni üst sınıf ya da burjuva temsili Cullen soyadının alması kesinleşti gibi. Kuşkusuz serinin ilkinden sonra en iyisi ile karşı karşıyayız.

“Alacakaranlık Efsanesi: Şafak Vakti Bölüm 1”in vizyona girmeden bir gün önce dün kaleme aldığım eleştirisine linkten ulaşabilirsiniz:

Beklenen an geldi...

FİLMİN NOTU: 7.1

Künye:

Alacakaranlık Efsanesi: Şafak Vakti Bölüm 1 (The Twilight Saga: Breaking Dawn - Part I)

Yönetmen: Bill Condon

Oyuncular: Kristen Stewart, Robert Pattison, Taylor Lautner, Peter Facinelli, Ashley Greene, Billy Burke, Kellan Lutz

Süre: 117 dk.

Yapım Yılı: 2011

KEREM AKÇA’NIN VİZYON FİLMLERİ İÇİN YILDIZ TABLOSU

Allah’ın Sadık Kulu: Barla: 3.5

Almanya’ya Hoşgeldiniz... (Almanya – Wilkommen in Deutschland): 5.5

Anadolu Kartalları: 2.2

Arabalar 2 (Cars 2): 5.5

Babamın Penguenleri (Mr. Popper’s Penguins): 4.8

Behzat Ç. Seni Kalbime Gömdüm: 3

Beni Unutma: 4

Bendeyar: 1.8

Bir Gün (One Day): 6.3

Bir Tutam Cennet (A Little Bit of Heaven). 3.3

Bir Zamanlar Anadolu’da: 7.7

Conan (Conan the Barbarian): 4.9

Çelik Yumruklar (Real Steel): 2.8

Çılgın Aptal Aşk (Crazy, Stupid, Love.): 6.1

Gelecek Uzun Sürer: 5.5

Goethe’nin İlk Aşkı (Goethe!): 3.4

Görünmeyen: 5.5

Hayat Sana Güzel (The Change-up): 3.

İkili Oyun (The Double): 4.1

İstanbul (Isztamboul): 4.2

Johnny English’in Dönüşü (Johnny English Reborn): 4

Karadedeler Olayı: 5.4

Killer Elite: 3.9

Korku Evi (Dream House): 2.3

Korku Gecesi (Fright Night): 3.5

Kovboylar ve Uzaylılar (Cowboys and Aliens): 4

Kötü Öğretmen (Bad Teacher): 5.2

Kule Soygunu (Tower Heist): 4.3

Mühürlü Köşk: 0.7

Oğul: 4.2

Ölümsüzler

Paranormal Activity 3: 5

Paris’te Gece Yarısı (Midnight in Paris): 5.8

Saç: 7.8

Salgın (Contagion): 7.4

Son Durak 5 (Final Destination 5): 4.8

Şangay (Shanghai): 5.5

Şey (The Thing): 3

Şeytanın İkizi (The Devil’s Double): 2.6

Şeytanın İni (Red State): 5.5

Tenten’in Maceraları (The Adventues of Tintin): 5

Üç Silahşörler (The Three Musketeers): 4.1

Zamana Karşı (In Time): 6.9

Not: Yıldızlar, 10 üzerinden verilmektedir.

keremakca@haberturk.com