Uyumsuzsan derdin var!
Arzu Çevikalp, yeni çıkan DVD "Divergent" (Uyumsuz) hakkında yazdı…
ARZU ÇEVİKALP/ acevikalp@haberturk.com
Hatırlarsanız raflarda yerini alan “Divergent” çok kısa bir süre önce beyazperdeye damgasını vurmuştu. Onun üzerine benzer temaları ele alan filmler yapıldı. Kısacası; “Divergent”’ınaçtığı yoldan ilerleyenler hızla artış göstermekte… “Divergent” aslında VeronicaRoth dörtlemesinin ilk filmi, acaba dörtleme tamamlanacak mı? İşte bu soruya nasıl bir cevap vereceğimizi bilmiyoruz, çünkü bununla ilintili olarak net bir bilgi yok şu an. Yalnız ikinci filmin yolda olduğunu belirtmek lazım… Divergent’ın araştırma projesi olduğunu dile getiren ve gençleri ön plana alanRoth, romanına getirdiği bazı yeniliklerle-özellikle fantastik kurgu- az denenmiş bir türe imza atıyor.
Fütüristtik distopyalardan biri olan “Divergent”, gelecekteki toplum yapısının nasıl olacağı konusunda bazı varsayımlarda bulunuyor. İçinde bulunduğumuz durumun her geçen gün kötüye gittiğini bildiren film, kıyametin ve yıkımın aslında çok uzak olmadığını, tam tersine çok yakın olduğunu, bazı teorilerle ortaya çıkarıyor. Bize beyin jimnastiği yaptıran film, düzen tarafından parçalanan insanoğlunun yaşayış biçiminin, robotlardan farksız olduğunu daha şimdiden belirtiyor. Bu bir öngörüş, ama kesinlikle doğru bir öngörüş… Geleceğin karanlık halini temsil eden “Divergent”, genç toplumun, kukla misali hareket ediyor oluşunu, perdede göstermekle kalmıyor, onların nasıl o hale geldiklerinin sınırlarını çiziyor.
Kapana kısılmış gençlerin yaşam alanlarını daraltan, yeni düzen temsilcileri, kendi düzenlerini gençlere dikte ettirmeye çalışarak, kıyametin aslında insanlığın sonu olduğuna dair söylemlerde bulunuyorlar. Kıyameti zaten biz getirmiyor muyuz? Durup dururken gelmiyor ki… Kendi sonumuzu kendimiz hazırladığımız için, sistemin köleleri haline dönüşüyoruz, tabi gençler dahakolay dönüşüyor, çünkü gençlerin beynini yıkamak sanıldığı kadar zor değil. Gençleri değiştirmek, yani onları hamur gibi yoğurmak, tam da sistemin en iyi bildiği iş!
Eğer hiyerarşik bir yapıya aitsek, bazı olayların gidişatına müdahale edemeyiz, zaten çoktan onun bir parçası haline geldik, başka ne yapabiliriz ki? Ütopyalardan türeyen distopyalar, karanlık çağın en büyük düşmanları, hayallerimize gölge düşürüyor oluşları da cabası! Ütopya ne kadar olumluysa, distopya da bir o kadar olumsuz. Bunu karşıt kutupların savaşı olarak düşünebiliriz.
Diğer bir ifadeyle; distopya(anti-ütopya Yunanca dystopia) çoğunlukla ütopik toplum anlayışının anti-tezini belirtmek amacıyla ortaya atılan bir tabirdir. Distopik toplum; ya otoriter, ya totaliter, ya da baskıcı sistemin bize dayattıklarının bir tezahürüdür. Bazı filozoflar distopyanın, ütopyanın tersi olamadığını söylerler, peki onlar distopyayı nasıl tanımlıyor? Onlara göre; distopya kötü bir yer anlamına gelmektedir.
DİSTOPYA’NIN ANLAMI…
Yunanca bir ön-takı olan dys/dis, "kötü", "hastalıklı" ya da "anormal" anlamını taşır. Ou takısı ise "yok" ve "değil" anlamını taşır ki, ütopya (outopia) Yunanca'da "olmayan yer" anlamına gelmektedir. Aslında ütopya, "güzel yer"manasında kullanılan Eutopia 'ya bir gönderme yapar (eu öntakısı "iyi, güzel" anlamı katar). ‘Yin ve yang’ terimi gibidir aslında distopya.
Bunları anlattık çünkü bu yazılanları temel alan film, distopya krallığında yaşayan gençlerin zorlu yaşamlarını perdeye sarkıtıyor ve mecburiyetlerin gençlerin hayatlarını mahvettiğine de değinmeden edemiyor. 16 yaşına geldiklerinde belli bir yönetim grubuna dâhil olmak zorunda olan gençler, kendi insani özelliklerine göre, bir grup seçmek zorundalar. Bu gruplar şu şekilde yer alır: Fedakârlık, Bilgelik, Dürüstlük, Dostluk, Cesurluk ve Grupsuzlar (uyumsuzlar)… Önemli bir sınava tabi tutulan gençler, eğer herhangi bir gruba dâhil olamazlarsa, grup dışı kalırlar ve grup dışını kaldıklarında ise ‘uyumsuz’ kategorisine yerleştirilirler. Bazılarında tek bir insani özellik ağır basmadığı için, sorunlar baş gösterir. Şu da bir gerçek ki, tek bir insani özelliğe sahip olmayanlar özel insanlardır.
HAPİSHANEDEN FARKSIZ…
Genlik hapishanesi ya da esir kampı olarak adlandırabileceğimiz, uzaktan kumanda ile yönetilen gruplar, bireysel toplum yapısını hiçe sayan, hatta özel güçlere ve yeteneklere sahip olan gençleri ortak noktaya toplayan merkezi sistemdir. Hem otoriteden nefret eden, hem de farklı bir otoriteye bağlı olan gençler, dış dünyadan o kadar uzaktırlar ki, neler olup bittiğinden bile haberleri yoktur. Acaba dış dünya var mı, orası muamma… Filmin en enteresan tarafı, grupların birbirleriyle çatışma yaşayarak, orta noktada buluşamıyor oluşları, buluşsalar ne olacak, onu da bilemiyoruz.
Aslında film bize şunu soruyor: “Kendinizi ne kadar iyi tanıyorsunuz?”. Kendimizdeki özelliklerin belki de birçoğunu bilmiyoruz, lakin gruplar sayesinde insani özellikler su yüzüne çıkıyor. Bir nevi insanlara yapılan psikolojik test gibi… Ne zaman, ne kadar ileri gidebileceğimizin çerçevesini oluşturan hikâye, yapabilirlilikseviyemizi, test ederek, bize kâh özgüven, kâh cesaret aşılıyor. Bazı gençler neyi nasıl yapacaklarını bilemedikleri için, gruplar onları tanımamız adına yararlı oluyor. Roth’un araştırma projesinin bu şekilde perdeye yaftalanıyor oluşu, bazı şeyleri daha rahat kavramamıza vesile oluyor, böylece sınırın insan hayatındaki önemini anlamış bulunuyoruz. Hani derler ya, insan isteyince her şeyi yapar diye, aynen o hesap işte! Maksimum dozu alan gençler, grup olarak hareket etmenin bazı bedelleri olduğunu öğreniyorlar ve o bedeller, gençlerin vereceği kararlara etki ediyor.
Ayakta kalabilmek için, akıllı ve güçlü olmak zorunda olan gençler, bireysellikten korkan toplumun kurallarını yerine getirmek adına, varını yoğunu ortaya koyuyorlar, ama unuttukları bir şey var: tamamıyla teslim olmak! Neden öyle davrandıklarına dair en ufak fikirleri yok. Duygularını kontrol etmekte zorlanan gençler, çoğu zaman duygularına yenik düşerek başarısız oluyorlar, çünkü duygular insanı tetikleyen en büyük tuzaklardan biridir. Söz gelimi; duygular insanları alaşağı ettiği gibi, yükseklere de çıkarabilir, önemli olan duyguları kontrol etmeyi öğrenmek.
BÜTÜNLÜKLE İLGİLİ BAZI SORUNLAR VAR
Buraya kadar her şey tamam ama bütünlük konusunda biraz sıkıntı çekiyoruz, çünkü film olayları hızlıca anlatıp, vakit doldurmaya çalışıyor. Neden sorusunu sormak istiyoruz ancak, film akıp gidiyor, o yüzden hızla takip ediyoruz sahneleri… ‘3 act’ anlatım tekniğinde zaman zaman sapmaların meydana gelmesi, sıkıntı yaratırken hikâyenin gençlere ağırlık vererek, bazı kısımları aceleye getirmesi hevesimizi kursağımızda bırakıyor. Filmin birinci perdesinde gruplar oluşturuluyor, ikinci perdesinde gruplara alışmaya çalışan gençlerin, yaptıkları hikâyeye akıtılıyor, üçünce perdesinde ise uyumsuz olan genç kızın ait olduğu gruptan (cesaret) kaçmak için verdiği mücadele ön plana yerleştiriliyor. Tabi bu perdelerin arasında, bazı uyumsuzluklar mevcut, tıpkı film gibi. Uyumsuzdan kasıt; herhangi bir grubun parçası olamayan kafa yapısı değişik gençler… Uyumsuz olarak adlandırılan gençlerin anarşist olarak damgalanmalarına ise söylenecek çok fazla söz yok. ‘Kaderini kendin yaz’ dercesine bir mesaj gönderen film, bugüne kadar çözülemeyen sorunların, hayatımızı tamamen yok edeceği gerçeğiyle maalesef baş başa bırakıyor bizi.
Film için çıkardığımız sonuca geldi şimdi de sıra… “Divergent” a dışarıdan bakıldığında ‘distopikteen drama’ gibi duruyor, ama içine girildiğinde, hikâye gitgide derinleşiyor ve kendinize ait kuramlar üretiyorsunuz. Filmin gençleri ele almasının yegâne sebebi, gençlik çatısının yavaş yavaş çatırdaması, bu çatı çatırdadıkça bazı şeyler terse dönmeye başlıyor. Geçmişte yapılan bazı hataların sonuçlarına katlanmamızı öngören “Divergent” eğer önlem almazsak daha büyük hatalar yapacağımızın sinyallerini vererek bizi uyarıyor. Geçmiş ve gelecek arasındaki çizginin incelerek kopuyor oluşu, gelecekteki yaşantımız için büyük bir sorun teşkil ediyor. Film altı göndermelerle, bunu destekleyen yönetmen NeilBurger, gelecekte mutsuz olmamamız adına,bazı şeylerin acilen değişmesi gerektiğini vurguluyor. O halde ne yapıyoruz? Tabi ki mutsuzlukları def ederek mutlu olmaya çalışıyoruz. Karanlıktan çıktık mı, zaten otomatikman aydınlığa doğru yol almış oluyoruz. Nice aydınlıklı günlere…