Bozuk paraların kenarları neden tırtıklı bir şekilde üretiliyor?

Geçmişten günümüze kadar birbirinden farklı çeşit çeşit madeni paralar üretilmiştir. Hepsinin yapısında farklı malzemeler veya üstlerinde farklı yazılar olabilir. Fakat neredeyse bütün madeni paraların bir dönemden itibaren kenarları tırtıklı olarak üretilmektedir. Madeni paraların kenarlarının tırtıklı olarak üretilmesinin nedenleri nelerdir? İşte detaylar...

Giriş: 05.12.2024 - 10:00 Güncelleme: 05.12.2024 - 10:00

Madeni paraların kenarları neden tırtıklı?

Binlerce yıl öncesinden günümüze kadar paranın icat edilmesiyle birlikte, kağıt para, madeni para, gümüş ve altın alışverişlerde kullanılmıştır. Peki, eski zamanlarda düz bir şekilde üretilen madeni paralar daha sonradan neden kenarları tırtıklı bir şekilde üretilmiştir?

Birçok madeni paranın kenarlarının neden tırtıklı olduğunu anlamak için madeni para yapım makinelerinin mevcut olmadığı bir zamana dönmemiz gerekir.

Madeni paraların icat edildiği MÖ 1. binyıldan 17. yüzyıla (kabaca) kadar , madeni paralar yetenekli zanaatkarlar tarafından elle dövülüyordu. İşlem, iki oyulmuş delgeç arasına boş bir metal parçası yerleştirmeyi ve her iki tarafa da resim basmak için üst delgeçe birkaç kez vurmayı içeriyordu. Metal çekiç darbelerinin basıncı altında yayıldığı için, erken dönem madeni paralar düzgün bir kenardan yoksundu. Madeni paralar metal levhalara bastırılıp sonra kesildiğinde bile sonuçlar mükemmel olmaktan uzaktı.

REKLAM

Altın ve gümüşün dolaşımda olduğu bir çağda, bu özellik onları 'kırpılmaya' kâr amacıyla az miktarda değerli metalin yasadışı olarak törpülenmesi veya tıraşlanması eylemine - karşı savunmasız hale getiriyordu. O zamanlar madeni paraların değeri değerli metallerdeki ağırlıklarına bağlıydı. Sonuç olarak, 'ağır' madeni paralar biriktirilmeye eğilimliydi ve dolaşımda yalnızca kırpılmış madeni paralar kalıyordu.

Madeni paraların geçmişi MÖ 600’lü yıllara kadar dayanıyor. Herodot’a göre madeni paralar ilk olarak Lidyalılar tarafından basılırken Aristoteles, ilk madeni paranın Frig Kralı Midas’ın eşi Kimeli Demodike tarafından basıldığını iddia etmektedir. Para uzmanları, ilk paraların Yunanistan’ın Aegina adasında yerel yöneticiler ya da Argos kralı Phaidon tarafından basıldığını düşünüyor.

Zamanla ticaretin gelişmesine bağlı olarak madeni paraya talebin artması, darphanelerin daha hızlı üretim yapmasını zorunlu hale getirdi. Ancak üretim elle yapıldığı için bu süreçte şekli çok düzgün olmayan düşük kalitede madeni paralar da üretildi.

REKLAM

İlk olarak işlevsel amacını açıklarsak; bozuk paraların kenarlarındaki tırtıkların temel işlevi, paraların kolayca ayırt edilebilir olmasını sağlamaktır. Özellikle görme engelliler için, paraları tanımak ve farklı değerlerini ayırt etmek zor olabilir. Tırtıklar sayesinde, görme engelliler paraları elle hissederek ve tırtıkların desenini tanıyarak değerlerini kolayca belirleyebilirler. Bu, para kullanımının erişilebilirliğini artırır ve herkesin paraları doğru bir şekilde kullanabilmesini sağlar.

Ancak üretim elle yapıldığı için bu süreçte şekli çok düzgün olmayan düşük kalitede madeni paralar üretildi. Kalpazanlar madeni paraların kenarlarını yontarak değerli madenlerden küçük miktarlarda çalıyordu. Bu durum sahte ve kenarları yontulmuş paraların fark edilmesini zorlaştırıyordu. Bu sorunun üstesinden gelmek için geliştirilen yöntemlerden biri madeni paraların makineler kullanılarak üretilmesiydi. Böylece şekli çok düzgün dairesel paralar üretmek mümkün oldu.

Paraların kenarlarının yontulmasını engellemek için ise madeni paralar kenarları tırtıklı şekilde üretilmeye başlandı. 1696 yılında İngiltere Kraliyet Darphanesi’nin başına getirilen ünlü fizikçi Isaac Newton madeni paralar kırpılarak yapılan sahtecilikle başa çıkmak için bu yöntemi kullanmıştı. Günümüzde ise madeni paralar değerli madenlerden yapılmamasına rağmen (çoğunlukla bakır, nikel ve çinko alaşımlarından üretiliyorlar) kullandığımız bazı madeni paraların kenarlarının tırtıklı olmasının sebebi eski yıllardan gelen davranışın günümüze yansımasıdır.