İran’da rejim değiştirme hamlesi: Sistemin merkezi güçlü

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri operasyonuyla birlikte İran’da rejim değişikliği olur mu? Rejime karşı halk isyanı başlar mı? soruları da sorulmaya başlandı.

Özellikle dini lider Ayetullah Hamaney’in öldürülmesinin ardından rejim değişikliğinin gerçekleşebileceği yorumları yapılmaya başlandı. İran’da sadece yönetimin ve yöneticilerin değiştiğini, rejimin değişmesinin kolay olmadığını belirterek; geçmişte ülkede yaşananlara, ülkenin kapasitesine ve saha bilgilerine bakmakta fayda var.

REJİM KARŞITI HAREKETLER

İran’da rejime karşı son 25 yılda ciddi kitlesel protestolar yaşandı:

- 1999 Öğrenci Protestoları

- 2009 Yeşil Hareket (Green Movement)

– Seçimlere hile karıştığı iddiası sonrası milyonlarca kişi sokaktaydı.

- 2017-2108 Ekonomik Protestolar

- 2019 Benzin Zammı Olayları

– Güvenlik güçleri göstericilere sert müdahale etti

- 2022 Mahsa Amini Protestoları

– Ahlak polisinin müdahalesi sonrasında ülke çapında rejim karşıtı dalga oluştu.

- Özellikle 2022 süreci, sistem karşıtı söylemin geniş kitlelere yayıldığını gösterdi.

Ancak tüm bu gösteri dalgaları, devlet güvenlik kuvvetleri tarafından bastırıldı.

REJİMİN BASKIYA DAYANMA KAPASİTESİ

İran’da klasik Ordu dışında çok güçlü bir yapı var:

- İran Devrim Muhafızları (IRGC)- Besiç Milisleri

- İstihbarat Ağı ve Yargı Mekanizması, İran’ın sadece askeri değil, ekonomik ve siyasi olarak sisteminin merkezinde.

Bu yapı, rejimin ani çöküşünü zorlaştırıyor. Kurulan bu yapıya rağmen İran uzun zamandır ekonomik yaptırımlarla karşı karşıya.

Yüksek enflasyon, işsizlik ve gelir dağılımı adaletsizliğinin olduğu ülkede genç nüfusun oranı yüksek. Ağırlıklı olarak şehirleşmiş bir toplum olan İran’da ekonomik krizler, idarede yozlaşma ve yolsuzluk, dışarıdan müdahale ve ağır yaptırımlar sonrası halk oldukça huzursuz. İran’ın homojen bir yapısı da yok.

Tahran, İsfahan, Şiraz gibi büyük şehirler daha çok seküler ve reformist eğilimli insanlardan oluşuyor. Kırsal ve daha muhafazakar bölgelerde rejime destek daha fazla. Ülke genelinde eş zamanlı bir kalkışma veya devrim hareketi zor ancak bölgesel ayaklanmalarla bu tetiklenebilir.

İran’da rejimin devrilmesi dış müdahale olmadan sadece ekonomik ve sosyal krizle pek mümkün görünmüyor. İran’ın güvenlik aygıtı hala çok güçlü ve organize. ABD/İsrail’in saldırısı sonrasında milliyetçi refleksin güçlenmesi ve özellikle Hamaney’in öldürülmesiyle rejim etrafından ulusal bir kenetlenme söz konusu olabilir.

Ancak savaşın uzun sürmesi, alt yapının çökmesi ve savaş koşullarından kaynaklı ekonomik güçlüklerle birlikte iç huzursuzluk artabilir. Dış saldırılar ve müdahaleler çoğu zaman kısa vadede rejimi güçlendirici etki doğurmuştur.

İran açısından en kritik eşiklerden biri Devrim Muhafızları veya üst düzey dini-siyasi elitlerinden için bölünmedir. Böyle bir durumda sistem içinden dönüşüm mümkün olabilir. İran’da rejim değişikliği ihtimali, sokak hareketlerinden çok elitler arasındaki çatlağa ve bölünmeye bağlanıyor.

HALK AYAKLANMASI ÇIKAR MI?

İran’da halk ayaklanması çıkması için Trump veya Netenyahu’nun çağrıları yeterli olmayacaktır. Halkın istemesi kadar güvenlik aygıtındaki çözülme, elitler arası bölünme ve süreklilik gösteren kitlesel sokak eylemleri gerekir.

Bu şartların hiçbiri şu anda İran’da gerçekleşmiş görünmüyor. Sosyo-ekonomik gerginlikler yüksek olduğundan İran halkının rejime karşı kitlesel olarak ayaklanması olasıdır ancak rejimin çökmesi sadece sokak protestocularına değil, güvenlik elitinin tutumuna da bağlıdır.

Devrim Muhafızları (IRGC) sadece askeri güç değil; enerji, inşaat, telekom, limanlar ve finans sektöründe büyük ekonomik paya sahip. Bu durum güvenlik elitinin rejime ideolojik ve ekonomik bağlılığını artırıyor.

Orta Doğu ülkelerine bakıldığında;

- Mısır’da 2011’de ordu tarafsız kaldı; rejim düştü

- Suriye’de 2011 sonrasında, ordu ve elit bölünmedi rejim savaşa rağmen uzun süre ayakta kaldı.

- Libya’da 2011’de elit bölündü, devlet çöktü

- Tunus’ta 2011’de elit ve ordu bölündü, lider gitti.

- Çin’de 1989’da Tiananmen Meydanı olaylarında elit ve güvenlik bürokrasisi göstericilere sert müdahalede birleşince sistem devam etti.

İran, güvenlik sadakati açısından Suriye modeline daha yakın duruyor.

EKONOMİK KOŞULLAR

İran uzun süredir yaptırımlarla boğuşuyor. GSYH dalgalı seyrediyor; enflasyon ve genç işsizlik çok yüksek. İran’ın geleneksel ekonomik koşullardan bağımsız bir kara para ekonomisi var.

Kaçak/alternatif ticaret ağları, Çin ve Rusya ile ekonomik/enerji ilişkileri, komşu ülkelerle sınırlı da olsa ticari ilişkiler İran’ı ayakta tutuyor.

İran’ın ekonomisi zorda ama tamamen çöküş seviyesinde değil. İran’da şu an görünür bir elit bölünmesi yok. Reformist–muhafazakâr ayrımı var ama sistem dışı bir kopuş yok.

İran’daki durum Arap Baharı’nın erken dönem spontane mobilizasyonlarına benzese de örgütlü bir devrimci merkez yok.

Kısa vadede İran’da rejimin ani çökmesi söz konusu olmasa da meşruiyeti aşınır. Bu koşullarda rejimin yumuşaması veya kontrollü reform adımları atması da pek mümkün görünmüyor.