Kelimelerin kifayetsiz kaldığı bağımsız sinemacı Wes Anderson
Arzu Çevikalp 'Budapeşte Oteli' filminin yönetmeni Wes Anderson hakkında yazdı
ARZU ÇEVİKALP / acevikalp@haberturk.com
“Budapeşte Oteli” filmi ile adını literatüre yazdıran ‘aueteur’ yönetmen Wes Anderson adeta bir fotoğraf sanatçısından farksızdır. Kafasının içindeki dünyanın resmini çeken Anderson, onu sahne sahne birleştirir ve böylece ortaya gerçek ötesi bir Anderson filmi çıkar. O Anderson filmi hayatınızın bir parçası haline geldiğinde de, onunla yatıp onunla kalkarsınız. Hatta rüyanıza bile girer. Anderson böyle ilginç bir yönetmen işte!
“Budapeşte Oteli” filmiyle dikkatleri üzerine çeken Wes Anderson hakkında söylenecek o kadar çok şey var ki… Anderson izleyiciyi perdeye bağlamayı çok iyi biliyor. Günlerce filmleri üzerinde düşünüp, kafa patlatabiliriz. Zaten Anderson’a bir kez alıştık mı, asla kopamayız. Çünkü bağımlılık yapar. Çoğu sinefil sorar Wes Anderson’ı bu kadar özel kılan ne diye? Onu özel kılan; mütevazi ve samimi oluşudur. Yaşamı büyük zorluklarla geçen Wes Anderson’ın el kemerasıyla tanışması, çok küçük yaşta başlar. Eline kamerasını alan Anderson kafasına göre çekim yapar ve o çektiği görüntülere de sıradışı bir hikaye yazar. Annesi ve babasının boşanması Anderson’ı iyice hırslandırır. Sorunlarından kaçmak için sinemaya eğilir. Minimal bir hayat süren Anderson’ın filmlerinde kendi yaşamından kesitler görürüz. Yüreği hüzün kaplı olan Anderson’ın filmleri hem iç burkar, hem de masalsıdır. Anderson’ın biçimsel farklılık üzerine oturtturduğu karakterler Anderson’ın yansımaları gibidir. Anderson, filmlerinde oyunculuk yapmaz belki ama, trajik aile yaşamı her zaman filmlerine konu olur. Çünkü Anderson aile sevgisinden mahrum bırakılmıştır.
PASTEL RENKLERİN HAKİMİYETİ
Anderson’ın sinemasını sözcüklerle tanımlamak biraz zordur ama, tanımlandığı zaman da tadından yenmez. Sinemayı tiyatro sahnesi gibi kullanan Anderson olaylara, insanlara, mizansenlere oldukça önem verir. Detaycı ve takıntılı olan Anderson, pastel renkleri (özellikle mor, kırmızı ve mavi) zıt renklerle tamamlayarak resimsi bir görüntü elde eder. Bu görüntüleri estetik kadrajına yansıtarak, paletindeki renkleri ışığın geliş açısına göre seçer. Bunu detaylandıracak olursak; hereketli kamera, garip açılı planlar, ön plandaki cisimlerle kesilmiş ya da aynadan yansıyarak parlayıp sönen, tepe ışıklarıyla uygulanmış ışık kameraları, tüm bu yazılanları doğrular niteliktedir. Yan ışık, gölge, açı, ters açılı kompozisyon, derinlik ve hızlı objektif Anderson’ın filmini oluşturan komponentlerdir. Wes Anderson’ın karakterleri genellikle yarı ışıkla aydınlatılmış gibidir. Karakterlerin yüzleri yarı karanlık, yarı aydınlık olabilir. Yakın ve uzak planları birbirine iyi lehimleyen Anderson, yumuşatıcı filtreler ile karakterlerin keskinliğini azaltır. Anderson’ın oluşturduğu karakterler sürekli sigara içerler ve kendilerine ait eşyaları yanlarından asla ayırmazlar. Bu eşyalar; müzik çalar, kitap ve gözlüktür.
BİRÇOK DETAYI FİLMİNDE BARINDIRAN SİMETRİ HASTASI ANDERSON
Geldik Anderson’ın olmazsa olmazlarına: neon ışık yansımaları, loş mekanlar, gün batımından sonraki gizem, sıradışı mekanlar, çapraşık aşk, dostluk, içsel yıkım, travmalar, hayalgücü, nostalji ve bir sahneden diğer sahneye geçerken kullanılan görsel efektler… Simetri hastası olan Anderson, bu kadar çok detayı bir arada nasıl düşünebiliyor diye sorabilirsiniz, düşünüyor işte, çünkü Anderson tırnakları ile kazıyarak bu günlere geldi. Hem de elinde hiç maddi imkan olmadan… Wes Anderson’ın sinemasını çözümlemek ilk başta angarya gibi gelebilir, ama zamanla Anderson’ın sinemasını anladığınızın farkına varırsınız. Anderson’ın anlatım biçimi yazar Salinger’e benzer, Salinger hikayeye nasıl ruhunu katıyorsa, Anderson da ruhunu o şekilde filmlerine katar. Kadrajları hep aynıdır. Kamera genelde ön cepheden görür ve hiçbir şekilde pan ve tilt yapmaz. Anderson’ın objektifine takılan nesneler ise kıyafetler ve çuf çuf trenlerdir. Kamerası sağa sola hareket eder ve ileri-geri kayar. Başka bir atraksiyonu yoktur. Çünkü Anderson kamera kullanımını minimum düzeye indirger.
YENİ FRANSIZ DALGA ESİNTİSİ
Özetle; Anderson sineması, ayrıntılı karakterlerin, iç içe geçmiş farklı hikayelerin, tuhaf alışkanlıkların ve olmadık rastlantıların sunumudur. Genellikle Anderson filmlerinin başında filme ilişkin bilgiler olur. Filmde rol almayan klasik bir anlatıcı film hakkında birkaç cümle söyler. Sanki Anderson bize romanının özünü verir. Buna ek olarak; filmlerinde, “Yeni Fransız Dalgası” akımının baskın oluşu, Anderson’ın diğer sinema akımlarıyla olan bağını güçlendiren en önemli etmendir. Diğer etmen ise, yazının önceki paragraflarında da bahsettiğimiz üzere aile kavramının Anderson üzerindeki kutsallığıdır. Bu kutsallık filmlerine aynen yansır. Anderson mutsuz olduğu aile yaşantısını filmlerine masalsı bir anlatımla taşır. Ama bunu her zaman “Fransız Yeni Dalga” akımı ile ilişkilendirir. Bu akımı vurgulamak adına seçtiği 50’li, 60’lı, 70’li yılların minimal, etnik ve hipnotik gevşeme müzikleri, insanı öyle bir himayesi altına alır ki, insan adeta kuş gibi kanatlanıp göklerde uçmak ister. Bunun yanı sıra, mucizelerin hayatımızı değiştireceğine inanan Anderson, düşüncelerden, zihinsel etiketlerden ve görüntülerden önce deneyimlememizi istediği mistik dünyayı filmlerinin merkezine alır ve o mistik dünyayı etiketlerle örtbas etmez. Anderson’a göre yitirilen mucizeler bir şekilde geri döner. Anderson’ın en önemli özelliği de her zaman aynı oyuncularla çalışmayı ilke edinişidir. Bu oyuncular hepimizin yakından tanıdığı Bill Murray, Tilda Swinton ve Owen Wilson’dır. Parantez açalım; Owen Wilson Wes Anderson’ın çok yakın dostudur.
ANDERSON’I ANDERSON YAPAN BUDAPEŞTE OTELİ
Peki, Wes Anderson’ı bu kadar parlatan nedir? Hiç kuşkusuz son çektiği film “Budapeşte Oteli”… Anderson, “Budapeşte Oteli” ile resmen kusursuzluğunu ortaya koydu. Elindeki malzemeleri doğru bir şekilde kullanan Anderson, tüm sinefillerin gönlünde taht kurdu. Bu kadarını beklemiyorduk doğrusu. Gelelim “Budapeşte Oteli” filminin altında yatan gizli mesaja… Faşist diktatörlerin toplum üzerindeki kalıcı etkisine vurgu yapan Anderson iyi ve kötünün savaşını melodramatik unsurlarla aktarıyor.
Diğer bir okumayla; geçmişteki savaşları insanlık dersi vererek anlatan Anderson, şiddetin ve faşizanlığın kötü taraflarını “bir varmış bir yokmuş” diyerek önümüze koyuyor. Böylece filme hakim olan puslu havanın duygusallığı da kanımıza zerk edilmiş oluyor. Aslında o puslu hava Anderson’ın metaforu… Anderson, hüznü ve kasveti anlatmak için puslu havayı metafor olarak kullanıyor. Bu puslu havayı zaman zaman dağıtan Anderson, mizah sosuna buladığı sahneleri ile seyirciyi mutlu ediyor, ama sonunda yeniden acı gerçeklerle baş başa bırakıyor seyirciyi. Anderson neredeyse “Deadpan” (matrak bir şeyler söyle arzusu olan komedi türü, sadece Anderson’a özgüdür) komedinin dibine vuruyor. Genel itibariyle iyi bir insan olabilmenin, bedelinin çok ağır olduğuna vurgu yapan “Budapeşte Oteli” ne olursa olsun yolundan sapmayan bir karakterin otobiyografik hikayesini beyazperdeye yansıtıyor. Tıpkı Wes Anderson gibi… Hata yapa yapa, yapmamayı öğrenen Anderson’ın “Budapeşte Oteli” öncekilerden üç-dört tık daha yukarıda…
Sonuç olarak; Wes Anderson hiyerarşik düzeni, yer yer anarşiyi, buhranı, eski ve yeni siyasi rejimleri, melankoliyi ve çöküşü, ajitasyon yapmadan uyarlayan ve kendi yağıyla kavrulan usta bir yönetmen. Belki de bir kral… Nasıl isterseniz öyle yorumlayabilirsiniz. Ama önemli olan o yorumun size ne kattığı… Şu gerçeği de asla unutmayalım; Budapeşte Oteli Anderson’ın başarısını iğne oyası gibi ince ince işledi. Anderson da bundan feyz alarak içindeki sinerjiyi dışarıya verdi. Bir sonraki filmini merakla bekliyoruz Anderson usta!