Sakar Şakir Amerika'da
Kerem Akça, bu hafta vizyona giren filmleri değerlendirdi
Özüne Buster Keaton’ın “Steamboat Bill Jr.” ile sinemaya soktuğu ‘bir kasabayı yerle bir eden sakar adam’ formülünü yerleştiren, bunu da dini öğelerle saran absürd bir güldürü. Oscarlı Coen Kardeşler’in herhalde “Büyük Lebowski”den beri ürettikleri en çılgın komedi olarak anılabilir “Ciddi Bir Adam”. Ancak bu aşamaya gelirken İbranice masalla yapılan girişin getirdiği yabancılaştırıcı havanın filmin tamamına yayılması, “Aman Tanrım” gibi din konulu komedilerin anlayışını tersyüz etmesini sağlıyor eserin. Yani bir bilindik formül (ya da kaba komedi formülü) daha Coenler’in elinde postmodernize edilerek çok katmanlı hale geliyor ve kahkahalarınızı tutamayacağınız garip bir komediye dönüşüyor.
Coenler denince hemen aklımıza ‘tür karmaşası’ ya da sinema terimiyle ‘füzyon’ kavramı gelir. Aslında yönetmenlerin bu toplama ulaşırken en çok uğraştığı kaynak kara filmdir. Kara film formüllerini kara komedi alanına transfer etmeyi de çok severler. Ancak bunun yanında komedinin hemen hemen her alt türünde ve western alanında da bir şeyler üretmekten keyif alırlar yönetmenler.
“Orada Olmayan Adam”ın dini taşlama versiyonu
“Ciddi Bir Adam” (“A Serious Man”, 2009) da aslında “Büyük Lebowski” (“The Big Lebowski”, 1998), “Arizona Junior” (“Raising Arizona”, 1987), “Aramızda Casus Var” (“Burn After Reading”, 2008) gibi komedi dozajı yüksek Coen filmlerinin yanına yerleşiyor. Hatta yönetmenlerin filmografisinde onların üst sıralarında yer alan bir halka olduğu da söylenebilir.
Zira “Barton Fink” (1990) ile devreye girip “Orada Olmayan Adam” (“The Man Who Wasn’t There”, 2001) ile devam eden kara filmi postmodern kalıplarla ve sürreel öğelerle farklılaştırma geleneğinin de izini sürüyor.
Öyle ki burada ana karakter Larry Gupnik, “Orada Olmayan Adam”ın Ed Crane’iyle benzer özelliklere sahip. Aslında tam anlamıyla bir anti-kahraman ya da kaybeden olmasıyla bir ‘Coenesk karakter’. Ancak eşine laf dinletememesi ve onun başkasıyla aldatılmasını bertaraf etmek isterken ‘absürd’ durumlara düşmesi, aynen o filmin omurgasını anlatıyor bizlere. Yani Coenler’in çok sevdiği kara film formülü ‘Karım beni aldattı. Ondan kurtulmam lazım!’ın izini sürüyor “Ciddi Bir Adam”. Ama elbette daha önce görmediğimiz kadar absürd bir şekilde...
Bir slapstick komedi formülünden besleniyor
Bunun yanında o filmlerde tanıklık ettiğimiz bir başka motif olan ‘ana karakterin gözünden akan kimi rüya öğeleri’ de burada devreye giriyor zaman zaman. Ancak daha çok uyuşturucu kullanımıyla tuvale yansıyorlar. Ama Coenler’in o çok sevdikleri ‘sinema tarihinden bir formül’ ya da ‘bir hikaye iskeleti’ al, onu kara komedi, slapstick komedi ve absürd komedi öğeleriyle harmanla’ anlayışı, “Ciddi Bir Adam”ın temelini oluşturuyor. Tabi bu mantığın kara film değil de komedi şubelerinden biriyle yüzleşiyoruz daha önce de söylediğimiz gibi.
O da Buster Keaton’ın “Steamboat Bill Jr.” (1928) ile başlayan ‘sakarlığıyla bütün kasabayı yerle bir eden adam’ formülü. Ülkemizde “Sakar Şakir” (1977) ile de bir Kemal Sunal filmine transfer olan bu anlayışın aslında kullanılırken evrim geçirdiği söylenebilir beklendiği üzere. Ancak temel anlamda baktığımızda ‘Gupnik, bütün kasabayı lanetiyle yerle bir eden ciddiyetsiz adam’ konumunda burada.
Yahudilerle ilgili bildiğiniz her şeyi unutun!
Tabii bu noktaya ulaşırken filmin ‘dini komedi’, ‘ilahi komedi’ veya ‘fantastik komedi’ karışımlarıyla da anılması mümkün. Aynı zamanda bu konuda muhalif bir duruşu da var. Öyle ki ilk sekiz dakikadaki o zeki ve siyah-beyaz dönemin anlayışına göre kurgulanıp, 1.33:1 (4:3) tam ekran formatıyla çekilmiş ‘Yahudi efsanesi’ kısa filminden başlayarak farklı bir bakış açısının izini sürüyoruz.
Zira normalde bizim ‘yahudi karakter’den anladığımız 2. Dünya Savaşı’nda fazlaca duygu sömürüsüne mahal veren tiplemelerdir. İzleyicinin özdeşleşmesine olanak tanır bunlar. “Ciddi Bir Adam” da sinemada şu ana kadar gördüğümüz bütün yahudi temsillerini yıkmak için yola çıkmış. Zaten Coenler bu durumdan rahatsız olduklarını belli ederek kendi gençliklerine benzeyen bir karakterin ya da ailenin hikayesini anlatmaya soyunmuşlar.
Yahudi dininin “Sakar Şakir”i
Köklerinde slapstick komedi (kaba komedi) olsa da burada ciddi anlamda bir “Aman Tanrım” (“Bruce Almighty”, 2003) durumu var. Öyle ki üç hahamın söylediği ‘insanlarla tek vücut olacaksın’ gibi şeylerin ardından dini dokunuşlarla insanları; garip şekillerde, kazara veya ruhani güçlerle öldüren bir adamın öyküsü bu.
Lafın özü ‘tesadüfler’le cinayet işleyen ve bu durumdan mağdur olan bir karakter. Yani yahudi dininin ‘Sakar Şakir’i ile karşı karşıyayız. Elbette doğaüstü öğelerin çok üzerine gitmemesi, filmin inandırıcılığını ve mesaj dokusunu sağlam temeller üzerine oturtmasını sağlıyor.
Açılış sekansına dikkat!
Zira bu olayların tesadüflerle gerçekleşmesinin yanında, karakterimizin de böylesi dokunuşlarla kaderini şekillendirdiği görülebiliyor. Uzun lafın kısası Coenler, ciddi anlamda bir ‘dini taşlama’ yapmak için yola çıkmış. Zaten yönetmenlerin eserlerinin özünde de genelde derin eleştirel alt metinler depolanır. Özellikle sinagog sahnelerinin kara filmin çarpık açı ve üst açı gelenekleriyle ‘tedirgin edici bir alan’ ya da karaktere kesmelerle ‘absürd bir alan’ olarak çizilmesi de bu durumu kanıtlıyor.
Bunun yanında hikayeye dahil oluşumuzun, ana karakterin kulağının içine giren bir kamerayla yapılması da “Mavi Kadife”ye (“Blue Velvet”, 1986) göndermede bulunmalarını sağlarken, son derece absürd bir tercih olarak gözüküyor. Zira İbranice konuşan karakterlerin ardından bir anda İngilizce popüler müzik dinliyoruz. Böylece postmodern bir doku oluşturuluyor.
Din ile ilgilenen Hollywood komedilerini tersine çevirmek istiyor
Zaten yönetmenler, banliyöde yaşayan o çatlamış ailelerden birinin içine kara film omurgası olan ‘Karım yakın arkadaşımla evlenmek istiyor. Onu öldürmeliyim!’i yerleştirmeyi seçiyor. Bunun devamında da o sözünü ettiğimiz Coen komedilerindeki kadar absürd ve karikatürize karakterler görmesek de, bu durumu minimal ölçülerde hissediyoruz. Yine de kaba komedi türüklerden ziyade daha çok absürdlüklerle kahkaha attırmayı amaçlıyorlar.
Buradan da bir sosyal ya da dini taşlamaya doğru yol alıyorlar. Belki de din ile ilgilenen Hollywood komedilerini tersine çevirmek istedikleri iddia edilebilir. Öyle ki burada Morgan Freeman gibi bir Tanrı yerine ‘doğaüstü bir güç’ var. Bu da ironik bir şekilde kullanılıyor. Aslında Coenlerin bu sonuca ulaşırken filmlerinin yönetmenlik stilinin daha çok Amerikan bağımsız sinemasında minimalist sosyal komediler üreten Alexander Payne gibi isimlerden beslendiği söylenebilir.
Sabit kamera ve dingin tepkilerle üreyen bir mizah anlayışı
Öyle ki “Ciddi Bir Adam”ı izlerken, yönetmenlerin önceki filmlerindeki ‘hikaye anlatma geleneği’ni hissedebiliyorsunuz evet. Ancak bunun daha soğukkanlı ve basit açılara indirgenmiş hali mevcut. Mizah da zaten belli tesadüflerle, bir çatıya çıkarak Tanrı’ya yaklaşmayla veya komşuya gidip uyuşturucu alma gibi öğelerle ‘duran yer’den veya ‘duran karakterler’den yükseliyor. Yani ‘sabit açılar’ın yerlerinin çok şey anlattığı filmlerden biri bu.
Nihai sonuçta Coenler’in kariyerinde “Ciddi Bir Adam”ın, muhtemelen slapstick komedi, dini komedi ve bağımsız sosyal komedi geleneklerinden beslenen bir politik taşlama olarak görüleceğini söyleyebiliriz. Komedi filmleri ile ciddi filmleri arasında bir yere yerleştirilecek ileride. Daha çok da elbette en üst düzey komedileri olarak görülmesine karşın benim abartmadığım “Büyük Lebowski”ye yakınlığıyla anılacak.
FİLMİN NOTU: 7.9
Künye:
Ciddi Bir Adam (A Serious Man)
Yönetmen: Coen Kardeşler
Oyuncular: Michael Stuhlbarg, Richard Kind, Fred Melamed, Sari Lennick, Aaron Wolff, Jessica McManus
Süre: 106 dk.
Yapım Yılı: 2009
KÖKENSİZLİK MAĞDURU
İlk bölümü ‘yolda gizem’, ikinci bölümü ‘internette satılan canlı snuff film’ kavramlarıyla geçse de daha çok “Ölüm Bizi Gözetliyor”un sinemaya getirdiklerini kullanan bir film var karşımızda. Ancak gelin görün ki “Vahşet Sapağı”nın bundan haberi yok. Zaten korkunun atmosfer yaratımıyla, gizem duygusuyla veya hikaye anlatma sinemasının film grameriyle, ya da her üçüyle birden yürüyebileceğini bilmeyen bir yönetmenden ne beklenebilir ki? İlle de Kuzey Avrupa menşeli korku filmi izleyeceğim diyorsanız 2000’lerin bu alandaki başyapıtlarından “Gir Kanıma”yı (“Lat den Ratte Komma In”) tavsiye ederim.
“Vahşet Sapağı” (“Snarveien”, 2009), Norveç yapımı bir korku filmi. ‘Norveç’ten kaç tane korku filmi izledik ki?’ diye muhakeme edince de sadece festivallerde dolaşan birkaç ‘çöp’ seviyesinde eser geliyor aklımıza. Elimizdeki yapıt için ise en iyimser görüşle, Amerikan sinemasındaki bildik formüllerden kendi payına bir şeyler çıkarmak için yola çıkmış denebilir. Ancak film konusunda biri ‘Bunları kullanarak prim yapmaya çalışıyor!’ iddiasında bulunursa da buna herhangi bir itirazımız olmaz.
Sinema tuvalde bir şey anlatılmasını gerektiren bir sanat dalıdır
Eserin analizini yaptığımızda, temeline ‘ormanın derinliklerinde’ ya da ‘farklı bir kasabanın sınırlarında’ kaybolunan korku filmlerinin konseptini aldığını, bunun üzerine de son yıllarda çekilen “Dehşet Odası” (“Captivity”, 2007) ve “Öldür.Com”u (“Untraceable”, 2008) hatırlatan ‘canlı kayıt’ meselesini yerleştirdiği sonucu çıkıyor.
Aslında bu toplamdan ilginç bir karışım dokunur diye düşünüyorsunuz. Ancak sinema, küçümsenmemesi gereken bir sanat dalı. Perdede bir şeylerin temsilini görselleştirmek, anlatı dilindeki zekiliklerden ve yönetmenlik sanatının belli kurallarından geçiyor.
En azından “Cinnet” (“Timber Falls”) ve “3 Gün İçinde Öleceksin”i izleseymiş!
Zaten belli ki İngilizce ismini 1945 tarihli meşhur bir kara filmle özdeşleştirebileceğimiz “Vahşet Sapağı”, yönetmeni Severin Eskeland’ın bir korku ülkesinde olmamasının sıkıntısını çekiyor. Öyle ki 2000’lerde alanda yükselişe geçen İngiltere, Fransa ve İspanya’da üretilseydi belki ayakları üzerinde durabilirdi. Ancak bu haliyle, elindeki sadece iyi değerlendirilerek bir şeye benzeyebilecek fikri, türün kalıplarından bihaberliği sebebiyle heba eden bir eserle yüzleşiyoruz.
İşin daha da trajiği, bunu yaparken “Teksas Katliamı”nda (“The Texas Chain Saw Massacre”, 1973) gördüğümüze benzer bir cins ailenin (ki iki sene önce izlediğimiz “Cinnet” (“Timber Falls”) bu korku motifini ti’ye alarak bilinçli bir konsepte oturuyordu) tek boyutlu portrelenmesi, baştan sona ‘kötü’ olduğunu bildiğimiz polis karakterinin kartonluğa hapsolması ve senaryonun ilerlemesindeki akıl sır erdirilemeyen mantık boşluklarına saplanıp kalması gibi birçok ‘çakma’ duran öğeden kurtulamıyor.
Yüzleştiğimiz eser Norveççe olsa da kendimizi bir Amerikan korku filmi, daha doğrusu bir Amerikan video filmi izliyormuş gibi hissediyoruz. En azından Amerikan klasik sinemasının grameri yerine getirilmiş olsaydı, birazcık daha mesafeli yaklaşabilirdik “Vahşet Sapağı”na. Öyle ki son yıllarda böylesi merkezinde korku olmayan ülke sinemalarından çıkan “3 Gün İçinde Öleceksin” (“In 3 Tagen bist du tot”, 2006), Avusturya yapımı olmasına karşın popüler bir sinema dilini oturtma konusunda bilinçli bir toplam sunabiliyordu.
Korku yaratmak için atmosfer ve gizem en önemli iki öğedir
Ancak gelin görün ki Eskeland, daha filmin ilk bölümünde yolda ilerleyen çiftin karşılarına çıkanlarla yaşadıkları ya da yaşayabilecekleri gerilimi yaratmayı becerememiş. İkinci kısımda ise, bu karakterlerin bir eve girmelerini takiben içine düştükleri ‘snuff film’ dehşetini nasıl bir korku malzemesine çevireceğini de bilememiş.
Bolca orta plan kullanarak ve kameranın önünden ‘karanlık bir şey’ geçirerek hayalet filmi klişelerinin 20 yıllık paslanmış numaralarını kullanmış sadece. Tabiri caizse ‘basit yolla ce yapmış’ diyebiliriz. Yani ne gizem yaratmayı, ne atmosfer kurmayı, ne de elindeki hikayeyi anlatmayı biliyor Eskeland. Hatta bir röportajında ‘hiç korku filmi izlemiyorum’ derse ona da şaşırmamak lazım!
“Ölüm Bizi Gözetliyor”un yolunda üreyen filmlerden
Bunun yanında sonlara doğru kendini duygusallığa ve ‘çocuklu aile olsun!’ tutuculuğuna bırakması da durumun trajikliğini arttırıyor. Halbuki internette yayınlanan snuff film meselesini finişe varırken çok fazla gore (kah pıhtısı) dokusuyla sarmak yerine “Ölüm Bizi Gözetliyor” (“My Little Eye”, 2002) havasında popüler kültür röntgenciliği eleştirisine çevirseymiş daha doğru yaparmış.
Bu haliyle filmin Marc Evans’ın o eserinin yolunu izlediği görülebiliyor. Ancak belli ki Eskeland, öyle bir şeyin varlığından bile haberdar değil. Zira en azından o filmi izleseydi, dijital bir kamerayla keskin bir gerçeklik sağlamayı deneyebilirdi. Norveç’ten de bilinçli ve en azından hedefine ulaşabilen bir korku filmi izlemek için, Tommy Wirkola imzalı kült olması garanti zombi komedisi “Ölümcül Kar” (“Død snø”, 2009) tercih edilebilir.
FİLMİN NOTU: 2.6
Künye:
Vahşet Sapağı (Snarveien / Detour)
Yönetmen: Severin Eskeland
Oyuncular: Marie Christensen, Songre Krogtoft Larsen, Jens Hulten, Malin King, Johan Hedenberg
Süre: 76 dk.
Yapım Yılı: 2009
KEREM AKÇA’NIN VİZYON FİLMLERİ İÇİN YILDIZ TABLOSU
Ajan Salt (Salt): 3.9
Alacakaranlık Efsanesi: Tutulma (Twilight Legacy: Eclipse): 7
Anneler ve Kızları (Mother and Child): 4.1
B Planı (The Back-up Plan): 2.8
Başlangıç (Inception): 8.6
Büyük Hata (Chloe): 5.6
Çok Filim Hareketler Bunlar: 5.7
Deccal (Antichrist): 9.2
Deney (Splice): 6.4
Ev: 5.5
Frozen: 6
Gezegen 51 (Planet 51): 6
Gece ve Gündüz (Knight and Day): 5.5
İlahların Aşkı (Ondine): 4
İşkence Okulu (Tormented): 4.1
Müşteri (Cliente): 4.8
Nanny McPhee Büyük Patlama (Nanny McPhee and The Big Bang): 5.2
Nefes: Vatan Sağolsun: 7
Oyuncak Hikayesi 3 (Toy Story 3): 4
Ölüm Zili (Death Bell/Gosa): 2.9
Örnek Aile (The Joneses): 7
Paris’ten Sevgilerle (From Paris with Love): 3
Pers Prensi: Zamanın Kumları (Prince of Persia): 3.8
Sex and the City 2: 3.7
Sıradan İnsanlar (Ordinary People): 7.1
Sihirbazın Çırağı (The Sorcerer’s Apprentice): 3.8
Son Hava Bükücü (The Last Airbender): 2.5
Şrek: Sonsuza Dek Mutlu (Shrek Forever After): 6.9
Yepyeni Bir Hayat (Brand New Life): 3.3
Yuva (Le Refuge): 6
Not: Yıldızlar, 10 üzerinden verilmektedir.
keremakca@haberturk.com