Sansüre karşı bir haykırış
Kerem Akça, bu hafta vizyona giren filmleri değerlendirdi
KEREM AKÇA / keremakca@haberturk.com
26 EKİM FİLMLERİ
Çek Yeni Dalgası’nın gerçeküstücü sosyopolitik portresini İran benliğine yerleştiren “Gergedan Mevsimi”, böylece Bahman Ghobadi’nin kariyerinin en olgun eserini vermesine olanak tanıyor. Bunu yaparken de İran İslam Devrimi’nin arifesinde mahkum olan bir şairin sessizlik yeminini ve 30 sene sonra gerçekleştirdiği İstanbul yolculuğunu ele alıyor. Bunun altını ise düzenin yol açtığı sarsıcı melodramatik süreçlerle kazıyarak mevsim geçişleri, mekan kullanımı ve sembol yerleştirmeleri adına zeki katmanlarla oyuyor. Böylece güçlü bir ‘yasaklı rejim/teokratik düzen’ eleştirisini uzun süre etkisini kaybetmeyecek bir şekilde insani durumlar üzerinden canlandırıyor. Başta Monica Bellucci ve Behrouz Vossoughi olmak üzere Yılmaz Erdoğan, Belçim Bilgin ve Beren Saat ise Ghobadi’nin yarattığı karakterlerin tutumuna ayak uydurarak oyunculuk sınavından alınlarının akıyla çıkıyorlar. “Gergedan Mevsimi”, aynı zamanda İran’da haksız yere hapiste tutulan bütün yönetmenler, sanatçılar ya da düşünce mahkumları üzerine ‘güncel bir tokat’ niteliğinde...
İran sinemasının gerçeklerini hepimiz biliriz. Natüralizm, gerçekçilik, minimalizm, pastoral görüntüler ve diyalog odaklı bir anlayışla ilerler. Arada ise ‘auteur’ bir yönetmenin darbesiyle fark yaratmaya soyunup ‘seri üretim’in dışına çıkar. Ülkenin üçüncü kuşak yönetmenlerinden Bahman Ghobadi de kariyerine böylesi eserlerin içindeki asap bozucu ‘Kürt’ birey hikayeleri ile başladı. Ancak bir önceki filmi “Kimsenin İran Kedilerinden Haberi Yok” (“Kasi az Gorbehaye Irani Khabar Nadareh”, 2009) ile birlikte siyasi olayları tabanına yerleştirmeyi ihmal etmeden gerçeküstücü, biçimci ve yarı deneyci evrenler yaratmaya başladı. Böylece evrensel meseleleri incelemeye koyulurken, İran’ın çevresinden ‘Batı’ya uygun konular bulmaya çaba gösterdiğini ve dijital teknolojinin serbestliğini çok sevdiğini kanıtladı.
Gerçeküstücü ve sembollerle yürüyen bir evren
Burada ise 1940’lardan beri İran’da yasak olan ‘Kürtçe’yi inadına uygulayan bir şairin çektiği ‘mapus’ acısının ve bunun çevresindeki melodramatik durumların üzerine gidiyor. Gerçek bir sosyopolitik sancının, insan yaşamının kısıtlanmasının ve toplumsal çaresizliğin üzerine giden “Gergedan Mevsimi” (“Fasle Kargadan”, 2012), bunu ‘sosyal gerçekçi bir tabanla’ ya da ‘üçüncü dünya ülkesi metotları’yla yapmıyor.
Aksine Ghobadi, “Kaplumbağalar da Uçar” (“Lakposhtha Parvaz Mikonand”, 2004) gibi gerçekçi filmlerinin yanılsama olduğunu kanıtlayan, gerçeküstücü ve sembollerle yürüyen bir evren yaratmış. Bu sayede de 1960’larda Vera Chtyilová ve Jaromil Jires gibi yönetmenlerle bilinen Çek Yeni Dalgası’nın düşünce yapısını transfer ederek yol alıyor. Oradaki komünizm ve savaş odaklı ‘taşlama’ zemini ise burada büyük oranda ‘teokratik düzen’le, İslami rejimle yer değiştiriyor.
Ana amaç mekan-doğa ilişkisinden yükselen ve renklerle oynayan bir görsel yapı
Yani amaç benzer ancak ülke adı, benlik ve etiket farklı diyebiliriz. Bu konuda Ghobadi’nin mevsimleri çok iyi kullanması bir tarafa gergedan, kaplumbağa, at gibi daha önce filmlerinde bolca karşımıza çıkmış sembollerin üzerine ‘dönüşüm’ ya da ‘sarsıntı’ adına giderken de bir bilinçaltı serüveni sunması önemli. Zira burada veteran Kürt şairin gözünden yalnızlık, koşullanmışlık ve kölelik düşüncesi, 1977 Tahran’ındaki İran İslam Devrimi öncesi yaşanan kargaşa ile günümüz İstanbul’u arasından bir çizgi belirliyor.
Hikaye kurgusuyla da oynamayı ihmal etmeyen yönetmenin ‘atmosfer’in üzerine dünya sinemasındaki sayısız yönetmen gibi giderken ‘minimalist birkaç açı’ gösterse de esas amacı bu yola sapmak değil. Aksine görüntü yönetmenine renklerle oynayan bir palet ısmarladığı söylenebilir. Bunun ötesinde de ‘mekan-doğa’ ilişkisinden ‘ruh hali filmi’nin adımlarını atmış. Karakterlerimizin sıkışmışlığını ve bir aile dramının orta yerine düşmesini, depremden gergedan mevsimine uzanan Türk coğrafyası sıkıntılarıyla anlatırken bunun ötesinde karşımıza çıkanlar bir dilin tasvirini yapıyor.
Bellucci ve Erdoğan, melodramatik yapıya destek veriyorlar
Ana karakterin gözünden akarken fazlasıyla dikkat çekici bir düzenek arafa uzanan yolda tecavüz, ölüm, mahkumiyet gibi konular üzerinden bir bitmişliğe, yitikliğe açılıyor. Temelde yatan aile melodramı ise bu gerçeküstücü zeminle sinemasal bir düşünceye kavuşturuluyor. Monica Bellucci’nin ve Yılmaz Erdoğan’ın Farsça konuşan karakterlerdeki performans yetileri ve tavizsizlikleri filme büyük oranda yansıyor. Böylece “Gergedan Mevsimi”nin rejime acıklı meseleler ve zorunluluklar üzerinden rejime sert bir tokat indirmesine olanak tanıyor.
Bir rejimin kaygıları bu sayede karşımıza dikilirken, yalnızlık ve sevgisizliğin cinsel açlıkla yer değiştirmesi, tecavüze kadar uzanan yıkıcı bir sürece açılmamızı sağlıyor. Özellikle Caner Cindoruk’un hapse düştüğü sekansta Monica Bellucci’yle yaşadığı seks sahnesinin ‘totaliter’ halinin ve onun ötesinde fluyla resmedilen doğumun değeri büyükken, İstanbul’un mevsimsel bölünmesinin de filme katkısı tartışmasız...
Yasaklı vatan ile Türkiye’deki yalnızlığın çektirdiklerine bakış
Ghobadi; Jaromil Jires ve Vera Chytilová gibi yönetmenlere atıfta bulunurken hedefini ‘çok seslilik’ olarak belirliyor. Minimalizmin uzağında bir çerçeveden rejimi röntgenlerken boş yere sansür yiyen, ölüme mahkum edilen ya da melodramatik durumlar yaşamak zorunda kalan bireyleri hazince resmediyor. Buradaki melodramatik durumun bu sayede ‘sömürücü’ durmadan dramatik bir sarsıcılığın temsilcisi olması da yönetmenin hanesine artı puan olarak yazılıyor.
Yasaklı vatanda ve Türkiye’de yalnızlığın yaşattıklarına, bir Kürt’ün konuşamamasıyla olacaklara dikkat çeken “Gergedan Mevsimi”, bu konuda da cevabını verirken aslında ‘düzen’sel ayrımları yapıyor. Bir tanesinde hazin mahkumiyet durumunu, diğerinde “Bir Konuşabilse...”vari (“Lost in Translation”, 2003) gerçek bir iletişimsizlik sıkıntısını perdeye aktarıyor. İran’daki irade ve fikir sansürü bizim vatanımızda Kürtçe-Türkçe dil anlaşmazlığıyla yer değiştiriyor diyor bir bakıma. Bu da büyük oranda ülkelerin etnik gruplara bakışını açığa çıkarıyor.
Ancak nihayetinde Ghobadi, kendiyle aynı yaşlardaki Cafer Panahi’nin hapse atılmasına olanak tanıyan rejimsel çıkışsızlığı eleştirerek günümüzün sansürcü politik portresinin kökenlerine iniyor. Böylece İran’ın İslam rejiminde yaşanan düşünce özgürlüğüne muhalif bakışını ortaya koyuyor. “Gergedan Mevsimi” de bu konudaki haykırışına kulak verilmesini hak eden bir söylem belirliyor.
FİLMİN NOTU: 7.5
Künye:
Gergedan Mevsimi (Fasle Kargadan / Rhino Season)
Yönetmen: Bahman Gobadi
Oyuncular: Behrouz Vossoughi, Monica Bellucci, Caner Cindoruk, Beren Saat, Belçim Bilgin
Süre: 93 dk.
Yapım yılı: 2012
SEVİYE HER FİLMDE DAHA DA DÜŞÜYOR
Yeni nesil için kurmacada canlanan ‘Astérix ve Obélix’in 1999’dan beri dördüncü perde uyarlaması “Asteriks ve Oburiks: Gizli Görevde”, ikili mizahı, karakterleri ve büyük oyuncuların varlığıyla belki dikkat çekici. Ancak 110 dakikalık süresinde çizgi film mizahının ve görsel efektlerin ötesine geçememesiyle ilk iki filmin seviyesini dahi yakalayamıyor. Bu da M.Ö. 50 yılında Fransa’nın İngiltere’ye barış eli uzatmasını bir politik söyleme dönüşmekten alıkoyuyor. Aksine filmin fantastiğin ve çizgi roman uyarlamalarının geliştiği bir dönemde paslanmışlıkla anılmasını sağlıyor.
Albert Uderzo’nun ‘çocuk bilinci’mize hitap eden çizgi romanı, Catherine Deneuve’ün İngiliz kraliçe katkısıyla bir başka kol buluyor burada kendisine. Gérard Depardieu, Oburiks’te abartılı ama eğlenceli kimliğini sürdürürken, Edouard Baer Astériks’i hakkıyla canlandıran üçüncü oyuncuya dönüşüyor. Laurent Tirard da sanki ana akım sinema estetiğini, Molière” (2008) ve “Pıtırcık”ın (“Le Petit Nicholas”, 2010) ardından karşımıza ‘idareci bir hakimiyet’le çıkarıyor.
İlk iki filmin altına düşerken, bütçesini de hissettirmiyor
Ancak bütün 50 milyon avroluk bütçesine karşın, Claude Zidi’nin 1999 ve Alain Chabat’nın 2002 tarihli filmlerinin standardını tutturabilen bir devam filmi ile yüzleşmiyoruz. Zira “Asteriks Olimpiyat Oyunlarında”dan (“Astérix aux Jeux Olympiques”, 2008) beri düşüşe geçen ve kitlesini daraltan mizah anlayışı burada da başrole yerleşiyor. Artık çizgi roman uyarlaması geleneğinin ‘çocuk kitabı’nın ötesine zıpladığı, ‘olgunlara uygun fantastik’ süreçte de buradaki ‘iz bırakma’ gibi efektler ya da fiziksel komedi güdüleri çok fazla aktif hale gelemiyor.
Aksine bu durum, bir geri kalmışlık hissiyatı yaratırken açılış sekansında gemilerin hakimiyetiyle görkemli duran bölüm haricinde bütçenin de projeye çok fazla tesir ettiği söylenemez. Bunlara Tirard’ın ‘işçilik’ yaparken beyaz arka planı bir ‘ışığı fazla geçirme’ temsiline dönüştürüp daha ziyade ‘konuşan kafalar’a filmi emanet etmesi eklenince mizah daha da yerini bulamaz hale geliyor.
Çizgi filme daha uygun
“Asteriks ve Oburiks: Gizli Görevde” (“Astérix et Obélix: Au Service de Sa Majesté”), garip isimli karakterleri, kaba komediye yatkın duruşu ve çizgi roman estetiğinin 20 sene öncesine denk gelmesiyle belli bir kitleyi tatmin edecektir. Ancak bütçesinin ihtişamıyla yükselen sanat yönetimi ve kostüm detaycılığına karşın komedi anlayışının zamanla daha da düştüğünü, kalitesini yitirdiğini söyleyebiliriz. Bu da kelime oyunlarını da görsel esprileri de Depardieu ile Baer’in karakterleri vücutlarına giyme yetileri bir tarafa çok akılda kalıcı hale getiremiyor.
Tirard ise bu kadar yüksek ebatlı bir projede biraz sırıtıyor işin doğrusu. Çocukluk kahramanımız da bu sayede ‘çizgi filme transfer olmalı’ cümlesiyle anılır hale geliyor.
FİLMİN NOTU: 3
Künye:
Asteriks ve Oburiks: Gizli Görevde (Astérix et Obélix: Au Service de Sa Majesté)
Yönetmen: Laurent Tirard
Oyuncular: Gerard Depardieu, Catherine Deneuve, Edouard Baer, Fabrice Luchini, Jean Rochefort
Süre: 110 dk.
Yapım yılı: 2012
YILIN ŞİMDİYE KADAR EN İYİ İKİNCİ FİLMİ
Sezonun iddialı bilimkurgu projesi “Bulut Atlası”, altı farklı zaman diliminde reenkarnasyon esaslarına uyarak yeniden yaşayan ‘yüz’lerin hikayelerini evrim teorisini sorgulayarak ele alıyor. Dünyanın ya da yeni bir evrenin durumuna ve siyasi olaylarla mücadelesine dikkat çeken eserin, “The Illustrated Man”, “2001: Uzay Yolu Macerası”, “Kaynak” ve “Hayat Ağacı” ile uygulandığını gördüğümüz paralel evren bilimkurgusu alanında ticari açıdan çıtayı yükseklere koyduğu söylenebilir. Zira Tom Tykwer ile Wachowski Kardeşler’i bir araya getiren yapıt, bu konuda yıllardır beklenen ‘destansı blockbuster’ı üretme cesaretini göstererek tüylerimizi diken diken ediyor.
1.5 ay önce 37. Toronto Film Festivali’ndeki dünya prömiyerinde izlediğim “Bulut Atlası”nın o zaman kaleme aldığım yazısı için tıklayın: 'Bulut Atlası' eleştirisi
FİLMİN NOTU: 8.5
Künye:
Bulut Atlası (Cloud Atlas)
Yönetmen: Wachowski Kardeşler, Tom Tykwer
Oyuncular: Tom Hanks, Halle Berry, Jim Broadbent, Jim Sturgess, Ben Whishaw, Hugh Grant, James d’Arcy
Süre: 164 dk.
Yapım yılı: 2012
KEREM AKÇA’NIN VİZYON FİLMLERİ İÇİN YILDIZ TABLOSU
360: 4
Araf: 7
Aşk Yeniden (Hope Springs): 5.7
Aşkın Ömrü Üç Yıldır (L’Amour Dure Trois Ans): 6.1
Ayı Teddy (Ted): 6
Başka Bir Kadın (La Vie d’Une Autre): 4.5
Bourne’un Mirası (The Bourne Legacy): 6
Cehennem Melekleri 2 (The Expendables 2): 4
Cennetteki Çöplük: 2.5
Cesur (Brave): 6.6
Cosmopolis: 7
Çanakkale 1915: 4.5
Çanakkale Çocukları: 3.6
Elena: 6.7
Geriye Kalan: 5.7
Gölgede Dans (Shadow Dancer): 5.8
İlk ve Son Aşkım (Seeking a Friend for the End of the World): 4.6
Lal Gece: 3.5
Lanetli Ruh (Emergo): 5.5
Mutluluğa Boya Beni (Le Tableau): 4
N’Apcaz Şimdi?: 2.4
Ne Adam Ama (What a Man): 5
Oğlum Bak Git: 2.5
Paranormal Activity 4: 1.2
Paranorman: 4.5
Paris-Manhattan: 5.3
Roma’ya Sevgilerle (To Rome with Love): 4
Ruh (The Pact): 5.5
Sadakatsizler (Les Infidèles): 4.5
Savaşın Çiçekleri (The Flowers of War): 3.5
Striptiz Kulübü (Magic Mike): 7
Şimdi Gel de Gör Beni (Lola Versus): 4.9
Tepedeki Ev (Kokuriko-zaka Kara / From Up on Poppy Hill): 5
Tehlikeli Takip (End of Watch): 4
Tetikçiler (Looper): 8.4
Tinker Bell: Gizemli Kanatlar (Secret of the Wings): 3.5
Uzun Hikaye: 5.4
Vampir Avcısı: Abraham Lincoln (Abraham Lincoln: Vampire Hunter): 4.5
Yargıç Dredd (Dredd): 5.8
Yurt: 3
Not: Yıldızlar, 10 üzerinden verilmektedir.