"Tophaneliler İngiltere'nin elçisini kovmuşlardı"
Murat Bardakçı yazdı...
MURAT BARDAKÇI / HT GAZETE
Açıkta içki içilmesi, Tophane’de asırlar öncesinde bile olaylara sebep olmuştu. İşte, 1500’lü yılların sonundan bir örnek, semt sâkinlerinin içki içen İngiliz Elçisi’ni Tophane’den kapıdışarı etmelerinin öyküsü...
Tophane’de önceki gece bundan dört sene önce yaşanan tatsızlığa benzer bir başka hadise meydana geldi ve halk, ellerinde kadehlerle sokaklarda içki içenlerin üzerine yürüdü. Benzer bir olay 16. asırda da yaşanmış ve Tophaneliler “içki içtiği, müzik çaldığı ve fuhuş yaptığı” iddiası ile İngiliz Elçisi’ni semtten kapıdışarı ettirmişlerdi.
TOPHANE’de bundan dört sene önce olduğu gibi geçen akşam da sokakta içki içilmesi yüzünden tatsız bir hadise yaşandı... Kadehlerin sokağa taşınması, üstelik bu işin bazı hassasiyetleri olan semtlerde yapılması gibisinden davranışların yerinde bir hareket sayılıp sayılmayacağı konusuna temas etmeden, Tophane’nin içki ile alâkalı geçmişinden bahsedip asırlar öncesinden bir örnek vereceğim: Bizans öncesinde Apollon Tapınağı’nın bulunduğu, sonraki yüzyıllarda Hadrianus ve Natalie Kiliseleri’nin inşa edildiği, fetihten sonra da top dökümatelyelerinin kurulduğu ve ismini bu atelyelerden alan Tophane’de önceki akşam yaşanan hadiseler öyle pek yeni değildi. Bu gibi olayların bilinen geçmişi, dört asır öncesine dayanırdı ve semtin sâkinleri 16. asırda zamanın İngiliz Elçisi’ne bile içki içirmemiş ve İngilizler’i semti terketmek zorunda bırakmışlardı!
ARAP AHMED PAŞA’NIN YALISI
İşte, 1590’larda yaşanan bu içki hadisesinin öyküsü: İngiltere Kraliçesi Birinci Elizabeth, İstanbul’a 1588’de Edward Barton adında bir elçi göndermişti... İlk görevi ticarî ilişkileri geliştirmek olan Barton, ölümtarihi olan 1597’ye kadar, yani dokuz sene boyunca İstanbul’da yaşamış ve hem saray, hemde devlet adamları ile yakınlık kurmuş, hattâ zamanın hükümdarı ÜçüncüMehmed, 1596’da Avusturya seferine çıkarken Barton’u da yanında götürmüştü. İstanbul’a gelişinde birmüddet devletin resmî konukevi olan Elçihanı’nda ağırlanan Edward Barton daha sonra daimî olarak kalabileceği bir yer aramış, elçiye Kıbrıs Beylerbeyi Arap Ahmed Paşa’nın Tophane’deki yalısı tahsis edilmiş ama elçi saray ile olan yakınlığına rağmen mahalle halkı ile bir türlü anlaşamamış ve Tophane’de bu yüzden tatsızlıklar yaşanmıştı.
HRİSTİYAN ESİRLERİ KAÇIRMIŞ
Mahalle sâkinleri namaz vakitlerinde elçilik binasında davul, zurna ve çan çalınmasından ve İngilizler’in Müslümanmezarlarına pislik döktürmesinden yakınıyorlardı ama daha da büyük bir şikâyetleri vardı: Barton, iddialarına göre elçiliğe sık sık fahişeler getirtip gürültülü âlemler yapıyor, binada içki içiliyor, elçi semtin ahlâkını bozmakla kalmayıp başka yasak işler ile de uğraşıyor,meselâ adamlarına İstanbul’daki Hristiyan esirleri kaçırtıp yalısının önüne kadar gelen gemilere gizlice bindirterek memleketlerine gönderiyordu. Elçilikte olup bitenler yüzünden sabrı taşan halk, Galata Kadısı’na bir dilekçe verdi. Tophaneliler, dilekçelerinde Barton ilemaiyetinin yalıyı terkedip yabancıların yaşadığı Pera taraflarına gitmedikleri takdirde büyük olayların çıkacağını ve ortalığın birbirine gireceğini söylüyor, “Herifi buradan ihraç edin, yoksa mahalleyi ateşe veririz” diyorlardı. Mahalle halkının şikâyeti saraya kadar ulaştı ve o sırada tahtta bulunan Üçüncü Murad, sadrazamın iddiaların doğru olup olmadığını soruşturmasına bile lüzümgörmeden İngiliz Sefareti’nin Tophane’yi derhal terketmesini ve Pera taraflarında biryerlere gitmesini emretti. Elçi, neticede maiyeti ile beraber Tophane’den apar topar ayrılıp Galata sırtlarına nakletmek zorunda kaldı.
YANDI, YENİDEN YAPILDI
İstanbul’daki İngiliz Elçiliği, faaliyetine o tarihten sonra asırlar boyunca Pera’da, yani Beyoğlu tarafında devam etti. Bir binadan diğerine taşınan İngiliz diplomatlar 1801’de bundan 11 sene önce çok kişinin hayatını kaybettiği bombalı bir saldırıya uğrayan Galatasaray’daki binalarının bulunduğu yere yerleştiler. O zamanlar ahşap olan bina 1801’de yanacak ve yanmasından yarımasır sonra, 1851’de İngiltere’den gelen mimar William James Smith şimdiki binayı inşa edecek ve İngilizler bu yeni binayı yaklaşık 150 sene boyunca, 2003’teki saldırıya kadar kullanacaklardı. Tophane sâkinlerinin İngilizler’i semtlerini terketmek zorunda bırakmaları, hadisenin üzerinden üç asırdan fazla bir zaman geçmesinin ardından İstanbul’a yaradı ve Galatasaray’daki elçilik binasının yeniden inşası, şehirde batı tarzında yeni binalar yapılmasına imkân verdi.
BİZE DE İNŞAAT YAPTI
Bâbıâlî, konsolosluğunmimarı WilliamJames Smith’ten bazı inşaat taleplerinde bulundu ve Smith konsolosluğu yaptığı sırada Türkler için başka binalar da inşa etti. Taksim’de bugün İTÜ’ye ait olan Taşkışla, Tophane Kasrı, Dolmabahçe Sarayı’nın Alay Köşkü, Taksim’den Dolmabahçe’ye inen yolun üzerinde bulunan Gümüşsuyu Askerî Hastahanesi ile Galata Kulesi’nin hemen yanındaki İngiliz Hastahanesi, Smith’in yaptığı binalardan bazılarıdır. Tophane’de 16. asırda yaşanan bu hadiseyi, Dr. Önder Kaya’nın tarihçi Ahmet Refik’in bundan uzun seneler önce yaptığı bir yayına dayanarak birkaç sene önce yazdığı makaleden naklettim. Âlemci olduğu söylenen İngiliz Elçisi’nin mezarının öyküsünü de bu sayfadaki kutuda okuyabilirsiniz...
Âlemci elçinin mezarı kayboldu, mezartaşı da inşaatta kullanıldı
İNGİLTERE Kraliçesi Birinci Elizabeth’in Osmanlı hükümdarına 1588’de “daimî elçi” olarak gönderdiği Edward Barton, İstanbul’da 1597’ye kadar yaşadı, burada öldü amamezarı asırlar sonra kayboldu. Barton şehirden sık sık ayrılıp hayran olduğu Heybeliada’ya gidiyor, hattâ adada aylarca kaldığı oluyordu. İngiliz Elçisi, hayattan 1597’de işte bu ada ziyaretlerinden birinde ayrıldı. İngilizler elçinin cenazesini İstanbul’a nakletmek yerine çok sevdiği Heybeliada’ya defnetmeyi tercih ettiler ve Barton’u Panayia Manastırı’nın bahçesine gömdüler. Edward Barton’un Latince ve hayli büyük olan mezartaşına, “Türk İmparatoru ile beraber Macarlar’la savaşa gitmiş olduğu” da yazılmıştı.
KAYIKHANEYE GİTMİŞ
Rahipler, seneler sonra Edward Barton’unmezartaşını giriş kapılarından birinin üzerine yerleştirdiler, taşmanastırı ziyaret eden İngiliz gravürcülerin çizimlerinde de yeraldı ama elçininmezarı kaybolup gitti, 1970’lere gelindiğinde, bu defa taş da kayboldu... Heybeliada üzerinde çalışanlar, taşın yol kenarında bir yere bırakıldığını ve 1980’lerde bir kayıkhane inşaatında kullanıldığını yazarlar....
Üçüncü Selim’in Avrupalı elçilere talimatı: ‘Adam gibi otur, ses etme!’
İSTANBUL’daki yabancı elçiliklerde içkili âlemler yapılması ve gürültülü müzik çalınıp mahalle halkının rahatsız olması üzerine gelen şikâyetler, sarayı yüzyıllar boyunca uğraştırmıştı. İşte, bu konuda iki örnek, Üçüncü Selim zamanından, 1790’dan kalan ve şimdi Osmanlı Arşivleri’nde muhafaza edilen iki belge:
Zamanın sadaret kaymakamı, yani başbakan vekili ile hükümdar arasındaki yazışmalar... Sadrazam vekili ilk yazısında padişaha İngiliz Elçisi’nin talebini iletiyor, Fas hükümdarının İstanbul’a gönderdiği elçinin bir İngiliz gemisi ile geldiğini ifade edip İngiliz Elçisi’nin geminin Boğaz’dan serbestçe geçebilmesi için izin istediğini söylüyor. Üçüncü Selim belgenin üst tarafına elyazısı ile “Kaymakam Paşa, izn-i humâyûnumdur. Gelsin ama mehterhâne çalıp birşey etmesin” diye yazıp izin veriyor.
İkinci belge, bu defa İstanbul’daki Fransız Elçisi’nin talebi ile ilgili. Sadrazam vekili, elçinin kendisine bir yazı ile müracaat ederek oğlunun küçük bir gemi ile İstanbul’a geldiğini bildirdiğini ve geminin Boğaz’dan geçmesine izin verilmesini rica ettiğini söyleyerek hükümdardan talimat istiyor. Üçüncü Selim cevabını belgenin üzerine yine elyazısı ile yazarak veriyor ve “Gelsin ama edebiyle otursun, mehterhânesin ve çanın çaldırmasın” yani “adam gibi otursun, müzik yahut çan çaldırmasın” diyor.