"Esad IŞİD'i kullanıyor; durum Kürtlere yarıyor"
İslamcı hareketler uzmanı Fransız siyaset bilimci Gilles Kepel, Kürşad Oğuz'a konuştu
KÜRŞAD OĞUZ / HT PAZAR
IŞİD tehdidini, konsolosluk saldırısını ve yeni Ortadoğu’yu İslamcı hareketler uzmanı Fransız siyaset bilimci Gilles Kepel’e sordum. Türkiye ve dünya açısından anlattı.
Tanrının İntikamı,” “Allah’ın Batısında” “Cihat: İslamcılığın Yükselişi ve Gerilemesi” gibi kitaplarıyla 90’larda Türkiye’de dikkat çeken Fransız siyaset bilimci ve sosyolog Gilles Kepel, IŞİD’in Irak’ta yayılmasını ve bunun sonuçlarını konuşmak için en uygun isimlerden biriydi. Türkiye üzerinden İran’a geçerken dar bir zamanda, İstanbul’da yakaladım onu. Kısa sürede sorulabilecek her şeyi sormaya çalıştım. Eksikler zamansızlıktandır...
■■ Türkiye’nin güneyinde yeni bir Afganistan mı kuruluyor? Bu neye yol açar?
Dünkü Afganistan sorunuyla, bugün Suriye-Irak arasında yaşanan durum benzer. Kendi topraklarını kontrol edemeyen, aynı zamanda hem komşularında istikrarsızlığa neden olan hem de cihatçı bir tehlike oluşturan radikal hareketleri barındıran zayıf devletler söz konusu. Suriye’deki cihatçılar bugün Avrupa’da saldırılar düzenliyor. Avrupa’dan oraya gitmişler, Avrupa’ya dönüp eylem yapıyorlar. Ama Afganistan zamanında bugünkünden çok daha az tehdit altındaydık. Afganistan Akdeniz’den ve komşularından çok uzaktı. Oraya geçmek çok zordu, Pakistan üzerinden gitmek gerekiyordu. Bu çok uzun ve zor bir yolculuktu. Bu nedenle oradan dışarıya sadece onlarla ifade edilebilecek sayıda terörist ihraç olabildi. Bugünse Avrupa’dan yola çıkıp Türkiye üzerinden Suriye’ye gitmek çok kolay. Ve binlerce Batı kökenli savaşçı oraya gidiyor. Bu büyük bir güvenlik sorunu teşkil ediyor. Hem Avrupa Birliği hem de Türkiye ile ilişkisi açısından büyük bir sorun...
■■ Bu Türkiye’nin suçu mu?
Bugün Türkiye, kontrol etmekte çok zorlandığı güney sınırında yaşananların zararını görüyor. Suriye’de savaşın sonuçları göçmenlerle ve kamplarla başladı, şiddet sorununa kadar uzandı. Bu öngörülebilir değildi elbette. Başta sadece Türk hükümeti için değil, Batılı hükümetler için de Beşar Esad gitmesi gereken bir diktatördü ve Suriye’deki muhalif güçler bazıları için demokrat, bazıları için Sünni göründükleri için desteklendi. Esad rejiminin birkaç hafta, olmadı birkaç ay içinde düşeceği düşünüldü. Ama bugün durum tersine döndü.
■■ Nasıl?
Geçen hafta Esad rejimi bir Cumhurbaşkanlığı seçimi gerçekleştirdi. Tabii ki bir komediydi ama ne olursa olsun bu Esad’a bir halkla ilişkiler zaferi olarak geri döndü. Çünkü rejim tarafından kontrol edilen bölgelerde oy sandıkları görüntüsü vardı, ama muhalifler tarafından kontrol edilen bölgelerde akılda kalan görüntüler sadece birbirini boğazlayan, kesen insanların görüntüleriydi. Bu, sanal dünyada yani Youtube’da, Twitter’da Esad’ın ve müttefiklerinin elini güçlendirdi. Önceden muhalifleri destekleyenler bugün, bu muhalif grupların içinde kontrol edilmesi mümkün olmayan radikaller olduğunu endişeyle görüyor. Avrupa’ya dönen cihatçılardan bahsedilince Suriye Dışişleri Bakanı Velid Muallim, “Bu normal. Bize gönderilenlerin, Fransa gibi Suriye’nin düşmanı ülkelere iadesi bu” diyor.
‘GİZLİ SERVİS SIZDI’ ENDİŞESİ
■■Musul’daki Türk konsolosluğuna IŞİD saldırısına gelirsek...
Musul’daki Türk konsolosluğunda rehinelerin alıkonulması, Kuzey Irak’ta hem siyasi hem ticari olarak angaje olmuş Türkiye’yi çok nazik bir duruma sokuyor. Rehineleri oradan çıkarmak için pazarlık yapmak zorunda kalıyor Türkiye. Zaten IŞİD’in istediği de, bu kişileri rehin alarak, görüşülmesi gereken bir grup olduğunu göstermekti. Türkiye’nin Sünni bir ülke olması durumu garipleştiriyor evet. Ama IŞİD Sünni, Şii ve Maliki karşıtı bir grup olmasa ve Sünni dünyanın desteğini almak istemese bile zor bir durum olurdu Türkiye için.
■■ IŞİD’e Türkiye’nin silah temin ettiği söyleniyordu. Konsolosluk saldırısıyla bu iddia artık anlamsızlaşmış oldu mu?
IŞİD, hakkında çok fazla şey bilmediğimiz bir grup. Suriye’de pek çok kişi IŞİD’e Esad’ın gizli servisinin sızdığından endişe ediyor. Cezayir ve Çeçenistan’da olduğu gibi... Suriye otoriteleri cihatçı grupları zayıflatmak için onları destekleyip birbirleriyle çarpıştırdı.
■■ Dolayısıyla IŞİD’i de Suriye kullanıyor olabilir mi?
Elbette. Zaten IŞİD Suriye’nin doğusunda bazı petrol kuyularını kontrol ediyor ve Esad’ın hava kuvvetleri onları hiç bombalamadı. Ve onlar Esad’a petrol satıyor. Bunlar çok saçma görünen şeyler elbette. Esad, IŞİD’i sevmese de onları El Nusra ve Özgür Suriye Ordusu’na karşı kullanıyor. Ve bu çatışma da onun işine geliyor çünkü o seçimler düzenliyor, herkes mutlu, ona oy veriyor (yani o öyle söylüyor) ama diğer yanda herkes kavga ediyor. Göstermek istediği bu.
■■ Bu söyledikleriniz ilginç çünkü Esad’ın seçimleriyle IŞİD’in saldırılarını artırması neredeyse aynı zamana denk düştü.
Elbette. Ve bu da Esad’ın propagandasına yarıyor.
■■ Esad, İran, Irak Merkezi Hükümeti, Kürtlerle birlikte Şii ekseni güçlendirmek ve arkasına almak istiyor olabilir mi?
Çünkü İran da son birkaç aydır yeni Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ile birlikte Batı’ya karşı son derece uzlaşmacı görünüyor. Bu çok karmaşık bir konu çünkü Irak’ta olanlarla Suriye’de yaşananlar zıt. Çünkü Irak ve Suriye’deki IŞİD, Musul’a girerek Maliki’yi yani Şii rejimi zayıflatıyor.
‘MENFAATLER İLK KEZ ÇOK YAKIN’
■■ IŞİD’e Irak’ta yayılma fırsatını Irak Başbakanı Nuri el-Maliki’nin verdiğini düşünenler de var.
Bu çok anlamlı değil. Çarpıcı başka bir şey var; IŞİD’den korkan Musul halkının büyük bölümü Irak Kürdistanı’na kaçtı. Maliki’nin Irak Ordusu, Kerkük’ten çıktı ve Kürt peşmergeler Kerkük’e girdi. Yani bölgede güçlerin toplu bir şekilde değişimi söz konusu. Irak Kürdistan’ı ve çok organize olan peşmergeler orada istikrar unsuru olarak görülmeye başladı. Üç gün önce Türkiye’de yaşanan skandal düşünüldüğünde bu çok paradoksal bir durum. Türk bayrağını gönderden indiren Kürt gencini kastediyorum. Bugün bölgedeki tek organize güç peşmergeler olduğu için, IŞİD’in siyah bayrağının dikildiği Türk konsolosluğunda, Türk rehineleri kurtarabilecek tek güç olarak onların görünmesi manidar.
■ Bir gün Kürtler ve Türkler, İslamcı teröristlerle birlikte mi savaşacak yani?
Türkiye bir zamanlar Tunus’un düştüğü duruma düştü. Raşid Gannuşi’nin (Nahda Hareketi’nin lideri) Tunus’u ideolojik olarak AKP’ye çok yakındı. Onunla pek çok kez konuştum Bana, “Cihatçı Selefi radikal gruplar heyecanlarını ifade etmek ihtiyacında olan gençler gibidir ve onları bir şekilde ortak yol bulup sakinleştirerek siyasete katabiliriz” demişti. Türkiye de El Nusra ve IŞİD’e Suriye’ye girme yolunu açtı belki, ama bugün görüyor ki bu tehdit kendisine dönüyor. Ve tedbir almak zorunda. Öte yandan Barzani ve Türk hükümeti şimdi radikallere karşı mücadele etmek durumunda; özellikle de Ruhani Türkiye ve İran arasındaki anlaşmazlıkları azaltmak için Türkiye’yi ziyaret ettikten birkaç gün sonra... Oysa Suriye’de Türkiye ve İran iki farklı kampı destekliyor.
■ O zaman ne düşünmeliyiz?
Arap dünyasında Musul, Türkiye siyaseti için korkunç bir meydan okuma. Çünkü bu bize, Arap Ortadoğu’ya parmağınızı soktuğunuzda başta öngörülmeyen her türlü olayı beklemeniz gerektiğini gösteriyor. Ayrıca Ortadoğu’ya müdahale eden ülkelerin içişlerinde de sıkıntılara yol açacağını görüyoruz. Bunu biz Batı Avrupa’da da yaşıyoruz zaten.
■ IŞİD’in Irak’taki baskınlarından en çok istifade eden kesim Kürtler mi?
Gıyaben öyle oldu. Irak Kürdistanı’nın Kürtleri bugün güç ve barışın sembolü gibi görünüyor. Barzani’nin Kuzey Irak’ı ve Türkiye’nin ortak ekonomik menfaatleri vardı zaten; şimdi ise aynı zamanda, her ne kadar satışta sorun olsa da Kürdistan petrolünün boru hattıyla Ceyhan’a gelmesiyle, yeni eksenler oluşmaya başlıyor.
■Nedir bu eksen?
Türk ve Kuzey Irak Kürtleri ittifakı. Bu elbette Türkiye’nin içindeki çözüm sürecini de etkileyecektir.
■■ Öyleyse Ortadoğu’da bir Türk-Kürt ittifakı olacağını düşünüyorsunuz...
Bunu söylemek zor, pek çok çözülmeyen sorun var ama belki ilk kez, Türk ve Kürt menfaatleri bölgede birbirine bu kadar çok yaklaştı.
■■ Peki PKK ve Öcalan?
Hükümetle düzenli görüşmeler halindeler zaten. Elbette Öcalan’ın Musul’daki Türk rehinelerin serbest bırakılmasını istemesi de popülaritesini artıracaktır.
■■ Türk hükümeti, bu son durumdan sonra bölgede nasıl davranmalı sizce? Musul’daki IŞİD saldırısından sonra laik ve daha az Sünni politikalar izleyeceğini düşünenler var.
Türkiye’nin Ortadoğu politikasının hâlâ Davutoğlu’nun meşhur sıfır sorun politikası üzerine kurulu olduğu sanılıyor. Ekonomik ilişkiler geliştikçe -ki bunun her zaman önceliği vardır, aynı zamanda Ruhani’nin ziyareti ve Barzani ile kurulan iyi ilişkilerle, kaçınılmaz olarak o Sünni eksenden uzaklaşmak zorunda kalacaktır Türkiye. Ama düşman kazanmamak için bunu hemen yapamaz.