'Derin devlet gibi derin edebiyat var!'
Edebiyat söyleşileri: Hamdi Koç
Okurun daha çok “Melekler Erkek Olur” romanından tanıdığı Hamdi Koç, edebiyat üzerine yazdığı denemelerini kitaplaştırdı. Oldukça açık sözlü bir yaklaşımla edebiyatta sevdiklerini ve yerdiklerini anlattığı denemelerin bir özelliği, yazarın okuru, “Sen de benim okuduklarımı oku, sen de sev benim sevdiğim yazarları” diye etkilemeye çalışması adeta. Kitap ayrıca yazarların özel hayatlarını didiklemeyi sevenler için de özel bir armağan niteliğinde. “Bizde biyografi yok gibi, ölen öldüğüyle kalıyor” diye yakınıyor Hamdi Koç...
GAZETE HABERTÜRK / ÜMRAN AVCI
■ Sevdiğiniz yazarları ve romanları tanıtmaya çalışmak, onlara arkadaş aramak niyetiyle yazdığınızı söylüyorsunuz. Bu yüzden mi bu kadar okuma serüvenini anlatmak...
İstiyorum ki benim sevdiğim yazarlar herkesin sevdiği yazarlar olsun. Ben bir yazarı ne kadar çok seviyorsam, o yazarı o kadar çok seven, o yazarı okumuş, hakkında konuşmak isteyen insanlarla karşılaşayım istiyorum. Bende mi bir arıza var bilmiyorum. Az okunan yazarları sevdiğim çok açık. Mesela Conrad, mesela Faulkner. Bu adamcağızlar şimdiye kadar memlekette hiç moda olamadılar.
RUS EDEBİYATI MODASI
■ Bir itirazınız var. Rus edebiyatının, özellikle de Dostoyevski’nin Türkiye’de bu kadar çıkışına sinirleniyorsunuz adeta...
Çok kızıyorum. Evet Dostoyevski büyük yazardır, ama dünyanın en büyük yazarı da değildir bana sorarsanız. İlla ki bir Rus alacaksak Tolstoy’u tercih ederim ya da Turgenyev’i. Ama Turgenyev’i kimse okumuyorken yine Dostoyevski’yi herkes okuyor. Ya da okumuyorsa bile niye herkes alıyor anlamıyorum.
■ Anti komünist olmanız nedeniyle Rus edebiyatını öteliyor olabilir misiniz?
Siyasal değil tümüyle edebi bir şey. Dostoyevski’den büyük bir zevk almıyorum. Hoşuma gidiyor elbette ama çok büyük bir zevk almıyorum. Ama Melville’den çok zevk alıyorum. Defalarca okumuşumdur Moby Dick’i. Ama etrafımda Moby Dick okumuş seven insan yok. Nabokov da mesela büyük bir zevkle okuduğum bir yazar değil. Okurken takdir ediyor, hayran oluyorum ama öyle yazmak, öyle yazabiliyor olmak istemem.
■ Aldığınız eğitimle mi alakalı acaba?
Bilinen ve anladığım o ki bu konuda bir itirazınız var... Tümüyle zevk galiba. Benim bir itirazım var. Herkes benim sevdiğim yazarları sevsin. (Gülüyor) Çok rica ediyorum...
'TÜRK EDEBİYATI POLİTİZE'
■ Edebiyatımızda öteden beri bir kayırmacılık ve cezalandırıcılık olduğunu söylüyorsunuz. Ve derin devlet gibi derin edebiyat olduğunu söylüyorsunuz. Bir kast sistemi mi var? Varsa bu yeni yazarlar için mi? Kastettiğiniz derin edebiyat nedir?
Dünyada Türkiye gibi edebiyatın politize olduğu bir başka ülke hayal edemiyorum. Bildiğim yabancı memleket edebiyatları içinde mesela Batı Avrupa’da böyle bir durum yok. Yazarlar orada da politik olabiliyorlar yazdıklarıyla ya da söyledikleriyle. Edebiyat bir politik mekanizma olarak işletilmedi şimdiye kadar hiçbir yerde. Türkiye’de işletildi. Edebiyatçılar, şairler ya da romancılar, ya devletle bizzat ilişki içinde oldular, devlette görev aldılar ya devletin bazen çıkar mekanizmalarından faydalandılar.
■ Mesela?..
Mesela Behçet Kemal Çağlar memlekette “cumhuriyet şairi” denilebilecek şairi azam gibi bir adamdı. Her türlü politik hareketin altından o çıkardı. Sonra 1930’larda, 40’larda hayatı Marksist bir bakışla görmeye başladık ve bunda romancılarımız, şairlerimiz rol oynadılar.
■ Hamdi Koç’un itirazı Türkiye’deki hangi yazara?
Kimseyi kendime düşman ilan etmişliğim yok. Tarihi bir bütün olarak görüyorsun; yazarıyla, şairiyle, sosyal hareketleriyle, hükümetleriyle, darbeleriyle hatta. Ama kendime dost seçtiğim, aileden biri seçtiğim yazarlar var. Mesela Tanpınar, Peyami Safa. Peyami Safa da çok politik bir adamdı ama politik olmadan hemen önce ya da politik olduğunu unuttuğu zamanlarda yazdığı romanlar çok güzeldir. Bizim memlekette geçim sıkıntısı herhalde yazarlar muhtemelen geçinmek için gazetecilik yapmak zorunda kalıyor. Romandan, şiirden para kazanmanın imkânı yok. E gazetecilik yapınca zaten gazete demek politika demek. Geriye doğu baktığım zaman da bir yandan politikaya bulaşmamak imkânsızmış diye düşünüveriyorum Türkiye’de. En az politize yazarımız Tanpınar’dır, Tanpınar da makaleleri ile politika yapmaktan geri durmamıştır.
'SANSÜRE KARŞI ÇIK'
■ Siz, edebiyatçı salt edebiyatla uğraşsın istiyorsunuz.
Edebiyatla uğraşsın. Siyasete bulaşacaksa da edebiyatı savunmak için bulaşsın. Mesela sansüre karşı çıksın. Bazen hayatta da öyle büyük haksızlıklar oluyor ki isyan etmeden duramıyorsun. Bu politik olabilir de, politik hale getirilebilir de. Dolayısıyla bizim gibi haksızlıkların çok bol olduğu bir ülkede isyan etmemek de zor bir yandan. Onu da anlıyorum yani.
■ Denemelerin yanı sıra kitapta Schumann eşliğinde yazdığınız bir de oyun var. Kahramanın “Hamdi ” olduğu. Ve ‘acaba karım yanlış anlar mı beni?’ diye sizde tedirginlik yaratan oyunun hikâyesini sizden dinleyelim mi?
Niye öyle oldu bilmiyorum. Ruhen zayıf olduğum bir zamanda mı o fikir yakaladı beni? Sanki hayatımda bir ilk aşkım olmuş ve 20 yıl sonra onu unutamıyormuş gibi bir yanılsamaya kapıldım. Oradaki adamın adının Hamdi olması kendimle yaptığım bir şaka.
■ Korktuğunuz gibi oldu mu? Eşiniz acaba dedi mi?
Yok orası işin şakası. Öyle bir konu olmadı. Ben kendi kendime kaygı yapmışım. Belki o kaygıyı yapmak da hoşuma gitmiştir. Sonuçta bütün dünyam kendi hayal ettiklerimle, kendi yaptıklarımla ya da yapamadıklarımla dolu.
■ Mesleki deformasyon dediğiniz bu olsa gerek. Yazarlar yazmak istedikleri şekilde mi yazıyor ya da hayal ediyorlar?
Mümkündür. Öyle anlar vardır eminim.
■ Yani yazmak için bir hayatı kurgulamak gibi mi?
E yani öyleyse de kendi hayatını kurgulamak ya da kurguladığın şeyi kendi hayatına oturtmak tatlı bir uğraş.
■ “Kitap geceye yakışır” diyorsunuz...
Okumak doğası itibarıyla yalnızlığa ait bir şey. Bir de ben gece yaşayan biriyim. Gece okuyor, gece yazıyorum. O yüzden de hayatın bütün güzel şeyleri geceleyin olurmuş gibi geliyor bana.
Edebiyat arkeolojisi diye bir alan olmalı
■ Martin Amis’i yazarken Türkiye’deki eleştirmenlere yönelik bir övgünüz var. Türkiye’de eleştirmenlerin daha edepli bir şekilde eleştirilerini kaleme aldığını belirtiyorsunuz.
Biz genel olarak daha edepli bir milletiz. Bizim televizyonlarlardaki açıkoturumlarla Amerika’dakileri karşılaştırsanız, bizim burada hayal edemeyeceğimiz kelimeleri nasıl rahatlıkla kullandıklarını görürsünüz. Biz filmlerimizde “s”li kelimeleri kolay kolay kullanamayız. Daha yazarken konmaz. Öyle olunca eleştirmenler de makale yazarken, hele de bir yazara “çakarken”, kendilerini gayet liberal hissedebiliyor. Biz daha saygılıyız. O iyi bir tarafımız.
■ “Edebiyat arkeolojisi diye bir alan kurulmalı” diyorsunuz. Sizin bir de biyografi kitaplarının artması gerektiğine yönelik bir temenniniz var.
Evet. Edebiyat hayatımızdaki en büyük eksiklerden bir tanesidir biyografi kitaplarının olmayışı.
■ Bu konuda yazarlar farklı düşünebiliyor. Bir kısmı, yazarımı çok fazla tanımak istemiyorum diyebiliyor. Ama yazarın etten kemikten olduğunu bilip öyle tanımak isteyenler de var.
Kesinlikle. Ben de bilmek isterim, çünkü moralimi düzeltir. Yazarların sandığımız kadar büyük adamlar olmadıklarını, normal insanlar olduklarını görürüm. Yazarların hayatları hayat dersleri yerine geçer. Çok biyografi okudum, çok da okurum, kitaplığımda da geniş yer tutar. Bizde biyografinin eksikliğinin bir açıklaması da şu, bizim geçmişle işimiz yok. Bizde ölen ölür, defterini düreriz. Bu adam nasıl bir hayat yaşadı, geriye ne miras bıraktı bunlar bizi ilgilendirmez. Ama bu genel bir şey. Vefesız bir toplumuz. Ölen ölüyor, giden gidiyor hiç umrumuzda değil. Bu bizim milli hastalığımız.