Saatli bomba üzerine hak mücadelesi

ABD'nin Grönland’a olan ilgisi sadece bir toprak talebi değil; enerji, teknoloji ve güvenlik üçgeninde şekillenen jeopolitik bir hamle.

♦ Grönland, ABD için Kuzey Kutbu'ndaki savunma hattının merkez üssü. Kuzeyden gelebilecek olası balistik füze tehditlerine karşı kurulan erken uyarı ve savunma sistemleri için ada, coğrafi olarak ikamesi olmayan bir konumda bulunuyor.

♦ Grönland, İzlanda ve Birleşik Krallık arasındaki deniz koridoru olan GIUK Geçidi, Rus donanmasının Atlas Okyanusu’na çıkışını kontrol etmek için stratejik bir tıkaç noktası. ABD, bu hattı kontrol ederek müttefiklerinin deniz güvenliğini garanti altına almayı hedefliyor.

♦ Grönland'daki devasa rezervlerle Çin'in akıllı telefonlardan elektrikli araç bataryalarına, savaş uçaklarından rüzgar türbinlerine kadar kritik teknolojilerde kullanılan nadir toprak elementleri konusundaki tekelini kırmak istiyor.

♦ Buzulların çekilmesiyle daha önce ulaşılamayan; altın, elmas, petrol, doğal gaz ve değerli toprak elementlerine ulaşım kolaylaşırken yeni ve verimli balıkçılık sahaları açılacak. Ayrıca Kuzey Kutbu üzerinden kısalan deniz ulaşımı rotalarının kontrolünü ele geçirecek.

ABD Başkanı Donald Trump'ın Grönland ile ilgili son açıklaması; adanın kontrolünün kendilerine verilmesi konusunda uyumlu hareket etmeyen ülkelere gümrük vergisi uygulayabileceği yönünde oldu. Trump, bu konuda; "ABD'nin yıllardır Danimarka ve Avrupa Birliği ülkelerinin tamamını gümrük vergisi veya başka herhangi bir ödeme şekli almadan desteklediğini belirten Trump, "Şimdi, yüzyıllar sonra Danimarka'nın karşılık verme zamanı geldi. Dünya barışı tehlikede! Çin ve Rusya Grönland'ı istiyor ve Danimarka'nın bu konuda yapabileceği hiçbir şey yok" ifadesini kullandı.

♦ I. GİRİŞİM (1867)

William H. Seward, ABD'nin Alaska'yı Rusya'dan satın aldığı yıl, Grönland ve İzlanda'nın da balıkçılık ve mineraller stratejik kaynakları nedeniyle ABD'ye katılması gerektiğini savunan bir rapor hazırlattı. Ancak o dönemde ABD Kongresi, iç siyasi çekişmeler nedeniyle bu teklifin resmiyet kazanmasına izin vermedi.

♦ II. GİRİŞİM (1910)

Danimarka Ortaelçisi Maurice Egan, o dönem ABD'nin elinde bulunan Filipinler ile Grönland'ın takas edilmesini teklif etti. Danimarka, bu teklifi ciddiye almazken; "Ne siz söylemiş olun ne de biz duymuş olalım" tavrına büründü.

♦ III. GİRİŞİM (1946)

II. Dünya Savaşı'ndan hemen sonra, ABD Başkanı Harry Truman yönetimi, başlayan Soğuk Savaş ile birlikte Grönland politikasını çok daha ciddi bir boyuta taşıdı. 1946'da ABD, Danimarka'ya Grönland'ı satın almak için 100 milyon dolar değerinde altın teklif etti. Danimarka, ABD'nin Grönland'ı Sovyetler Birliği'ne karşı bir savunma kalkanı olarak kullanılma arzusunu yerine getirmeyerek satın alınma talebini kabul etmedi. Danimarka, ABD'ye 1951'de imzalanan bir savunma anlaşmasıyla Thule Üssü'nü kurmasına izin verdi.

♦ IV. GİRİŞİM (2019)

ABD'nin Grönland aşkı, uzun bir sessizliğin ardından 2019'da Donald Trump tarafından stratejik bir gayrimenkul fırsatı olarak yeniden gündeme getirildi. Trump'un başkanlık seçimini kaybetmesiyle Grönland bir kez daha gündemden düştü.

♦ V. GİRİŞİM (2025)

Donald Trump, 20 Ocak 2025'te tekrar ABD başkanı olunca Grönland dosyasını tekrar açarak, konuyu; "Temelde büyük bir emlak anlaşması" cümlesiyle gündeme getirdi. Son günlerde yaşananlardan, sarf edilen cümlelerden Grönland, ABD dış politikasının ana hedeflerinden biri haline dönüşmüş durumda. Öyle ki Donald Trump; "Ya güzellikle verirsiniz ya da zorla alırız" diyerek Grönland üzerindeki emellerinde ne kadar ciddi olduklarını gözler önüne serdi. ABD Kongresi de Donald Trump'dan farklı düşünmüyor.

Danimarka'nın Grönland'ı satmaya yanaşmaması halinde adanın ilhak edilmesine yönelik yasa tasarıları tartışılmaya başlandı. Beyaz Saray, Danimarkalı yetkililerle Grönland'ın satın alınması konusunda 'Teknik görüşmelere' başlanacağını duyurmasından sonra ABD Kongresi'ne, Grönland'ın bir ABD bölgesi (Territory) olarak ilhak edilmesini ve nihayetinde bir eyalet olmasını öngören 'Grönland İlhak ve Eyalet Yasası' sunuldu. Doğal olarak bu durum ABD ile Danimarka arasındaki ilişkiyi bir hayli gerdi. Danimarka ve Grönland hükümetleri; "Asla satılık değiliz" derken AB ve bazı NATO müttefikleri bu girişimi 'İttifakın birliğine tehdit' olarak yorumladı.

♦ Danimarka... 550

♦ Fransa... 15

♦ Almanya... 13

♦ İsveç... 3

♦ Norveç... 2

♦ Finlandiya... 2

♦ Birleşik Krallık... 1

♦ Hollanda... 1

Tatbikata gönderilen sembolik asker sayısı, ilgili ülkelerin ABD’nin Grönland üzerindeki olası bir ilhak girişimine karşı taviz vermeyeceklerini gösteren stratejik bir mesaj niteliği taşıyor.

♦ LOUISIANA BÖLGESİ (1803)

• Yüzölçümü... 135.659 km²

Napolyon Bonapart, Avrupa'daki savaşları finanse etmekte zorlanıyordu. Bonapart, bunun yanı sıra Haiti'deki köle isyanı sonrası Amerika kıtasındaki Fransız varlığını sürdürmenin maliyetli olduğuna karar verdi. ABD, yaklaşık 2.1 milyon kilometrekarelik devasa bir alanı sadece. 24.1 ton altın bedeline karşılık gelen 15 milyon dolar karşılığında satın aldı. Bu alım, ABD'nin yüzölçümünü bir gecede iki katına çıkardı. Bugün bildiğimiz 15 farklı eyaletin toprakları bu bölgeden çıktı.

• Altın hesabıyla günümüzdeki karşılığı... 3.561.907.700 dolar.

♦ FLORIDA (1819)

• Yüzölçümü... 170.312 km²

İspanya; Avrupa'daki karışıklıklar ve kolonilerindeki isyanlar nedeniyle Florida üzerindeki kontrolünü kaybetmeye başladı. ABD ile İspanya arasında imzalanan Adams-Onis Antlaşması ile İspanya, Florida'yı ABD'ye devretti. ABD nakit ödeme yapmak yerine, İspanya'nın Amerikalı vatandaşlara olan 8 ton altın bedeline denk gelen 5 milyon dolarlık borcunu üstlenmeyi kabul etti.

• Altın hesabıyla günümüzdeki karşılığı... 1.182.376.000 dolar.

♦ GADSDEN BÖLGESİ (1853)

• Yüzölçümü... 76.800 km²

Meksika - ABD Savaşı'ndan sonra, kıta üzerindeki sınırları netleştirmek ve kıtalararası bir demiryolu hattı inşa etmek için güneyde küçük ama stratejik bir parça daha satın alındı. Bugün Arizona ve New Mexico'nun güneyini kapsayan bölge, Meksika'dan 15 ton altın değerine denk gelen 10 milyon dolara alındı. Bu alım, ABD'nin ana karadaki sınırlarını bugünkü haline getiren son büyük toprak kazanımı oldu.

• Altın hesabıyla günümüzdeki karşılığı... 2.216.625.000 dolar.

♦ ALASKA (1867)

• Yüzölçümü... 1.723.337 km²

Rusya İmparatorluğu, savunması zor ve maliyetli gördüğü Alaska'yı elden çıkarmak istiyordu. Dönemin Dışişleri Bakanı William Seward, Alaska'yı Rusya İmparatorluğu'ndan 10.8 ton altına denk gelen 7.2 milyon dolara satın aldı. O dönemde Amerikan kamuoyu bu kararı, alaycı bir şekilde 'Seward'ın Buz Kutusu' veya 'Seward'ın Aptallığı' olarak adlandırdı. Ne var ki bölgede önce altın, daha sonra devasa petrol rezervlerinin bulunmasıyla, bu alımın tarihin en kârlı gayrimenkul anlaşmalarından biri olduğu anlaşıldı.

• Altın hesabıyla günümüzdeki karşılığı... 1.064.016.000 dolar.

♦ FİLİPİNLER (1898)

• Yüzölçümü... 298.170 km²

Filipinler, yüzyıllardır İspanya'nın sömürgesiydi. 1898'de ABD ile İspanya arasında Küba'nın bağımsızlığı meselesi yüzünden savaş çıkınca, çatışmalar Filipinler'e de sıçradı. Başlangıçta ABD'liler, İspanyollara karşı savaşan Filipinli devrimcilerle iş birliği yaptı. Filipinliler, ABD'nin kendilerine bağımsızlık getireceğine inanıyordu. İspanya yenilgiyi kabul edince 10 Aralık 1898'de imzalanan Paris Antlaşması ile savaş sona erdi. ABD, İspanya'ya Filipinler'deki haklarını devretmesi karşılığında 30 ton altın bedeline denk gelen 20 milyon dolar ödedi. Bu anlaşmayla sadece Filipinler değil; Guam ve Porto Riko da ABD kontrolüne geçti. Küba ise kağıt üzerinde bağımsız olsa da ABD vesayeti altına girdi.

• Altın hesabıyla günümüzdeki karşılığı... 4.433.400.000 dolar.

Satın almanın ardından ABD, adaları ilhak etme kararı alınca Filipinli devrimciler, bu kez yeni 'Efendilerine' karşı silahlı mücadele başlattı. Savaşı kazanan ABD, 1902'de resmi olarak zafer ilan etti. Filipinler, 1946'da bağımsızlığını kazanarak ABD toprağı olmaktan çıktı.

♦ VIRGIN ADALARI (1917)

• Yüzölçümü... 346 km²

17'nci yüzyıldan itibaren Saint Thomas, Saint John ve Saint Croix adaları Danimarka'nın kolonisiydi. Ancak 19'uncu yüzyılın sonlarına gelindiğinde adalar, ekonomik olarak Danimarka için bir yük haline geldi.

ABD, 1860'lardan beri bu adalarla ilgileniyordu ancak asıl kırılma noktası I. Dünya Savaşı oldu. Adalar, Karayipler'in girişinde ve Panama Kanalı'na giden rotanın üzerindeydi. ABD, Almanya'nın Danimarka'yı işgal etmesinden ve bu adaları denizaltı üssü olarak kullanmasından endişe ediyordu. Bu nedenle ABD, adaları satın almak istedi. Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Robert Lansing, Danimarka'ya; "Eğer satmazsanız, güvenlik gerekçesiyle biz el koymak zorunda kalabiliriz" imasında bulunarak süreci hızlandırdı.

Danimarka'da bu satış için bir halk oylaması yapıldı. Halkın büyük çoğunluğu, satışı onayladı. Adalarda yaşayan halkın ise bu devasa kararda resmi bir söz hakkı olmadı ancak onlar da ekonomik nedenlerle ABD yönetimini tercih etti.

ABD'nin I. Dünya Savaşı'na girmesinden sadece birkaç gün önce, 31 Mart 1917'de resmi devir teslim yapılarak 37.6 ton altın bedeli karşılığı olan 25 milyon dolar ödendi.

• Altın hesabıyla günümüzdeki karşılığı... 5.556.528.000 dolar.

• Rusya... 17.098.242 km²

• Kanada... 9.984.6703 km²

• ABD... 9.833.520 km²

• Çin... 9.706.9614 km²

• Brezilya... 8.515.767 km²

* Türkiye, 783.562 km² ile 36'ncı sırada yer alıyor.