İşte tehcir mektupları
Tehcirin hemen sonrasında kaleme alınan asırlık mektuplar gün yüzüne çıktı
Türk Tarih Kurumu Tarih Araştırmaları Grubu Başkanı Prof. Dr. Kemal Çiçek, ABD Halep Konsolosluğu Özel Arşivi'ne girerek tehcire uğrayan Ermeniler'in ABD'de yaşayan akrabalarına yazdığı asırlık mektupları gün yüzüne çıkardı. 200 mektubu inceleyen Prof. Çiçek, ''Bugüne kadar hiçbir araştırmacı tarafından elde edilmeyen bu mektuplar tehcire uğrayanların ilk duygu ve düşüncelerini ortaya koyuyor'' dedi. Mektuplar arasında ABD'de yaşayan Ermeniler'in akrabalarının akibetini soran mektuplara da rastlanıyor. Mektuplardaki kimi ifadeler iç yakıyor: ''Her ne kadar zat-ı alinizden para istemeye yüzüm yoksa da ihtiyaç her şeyi yaptırıyor.''
Bülent GÜNAL/AHT
bgunal@htgazete.com.tr
Türk Tarih Kurumu Tarih Araştırmaları Grubu Başkanı Prof. Dr. Kemal Çiçek, ABD Halep Konsolosluğu Özel Arşivi'ne girerek tehcire uğrayan Ermeniler'in ABD'deki akrabalarına yazdığı mektupları ilk kez gün yüzüne çıkardı. 200'e yakın mektubu tek tek inceleyen Prof. Çiçek ''Bugüne kadar hiçbir araştırmacı tarafından elde edilmemiş ve hiçbir çalışmada üzerinde durulmamış olan bu asırlık mektuplar, tehcire uğrayanların ilk duygu ve düşüncelerini ortaya koyması bakımdan son derece önemli'' dedi. 1915 tehcirinden sonra Ermeniler'in yoğun olarak Suriye'nin Halep, Hama ve Humus şehirlerine sürüldüğünü hatırlatan Prof. Çiçek sözlerini şöyle sürdürdü: ''Bu bölgede Amerika'nın Halep konsolosu Jesse B. Jackson bulunuyordu. ABD'de yaşayan Ermeniler akrabalarının akibetlerini merak ediyordu. Dışişleri Bakanlığı vasıtasıyla yazılan mektuplar Jackson'a ulaşıyor, o da mektubu alır almaz ismi sorulan kişilerin son durumu hakkında bilgi toplayıp, cevap yazıyordu. Sürgünde olan Ermeniler de sık sık Jackson'un kapısını çalıyor, onlar da Amerika'daki akrabalarına mektup yazıp hem durumlarını anlatıyor, hem de para istiyorlardı.'' Prof. Çiçek, Ermeniler'in mektupları Türkçe yazdığını söyledi: ''Türkçe mektuplar İngilizce'ye çevriliyor ve ABD'ye hem Türkçesi hem de İngilizcesi yollanıyordu. Mektupta hitap Konsolos Jackson'a yapılıyordu, çünkü mektuplar onun aracılığıyla gönderiliyordu.'' Peki tehcire uğrayan Ermeniler ABD'deki akrabalarına gönderdiği mektuplarda neler yazıyordu? Farklı kamplara gönderilen Ermeniler birbirinden haberdar mıydı? En büyük istekleri neydi? İşte tehcirin hemen sonrasında kaleme alınan asırlık mektuplar...
Mektup 1
''Hamd olsun canım sağdır ama harçlığımız olmadığından pek sefil olmaktayız''
Suriye'nin Hama Kampı'nda bulunan Mayra Kuyumciyan, 14 Ocak 1916 tarihinde ABD Halep Konsolosu Jackson'a Türkçe kaleme alınmış bir mektup göndermiş ve kendisinden maddi yardım talep etmişti.
''Amerika konsolosu fehametlü Mister Jackson
Huzur-ı alilerine; arz-ı ihtiram ile iki ellerini öperek, hassaten selamlar takdim ederim. İnşallah sıhhattesiniz. Eğer cariyelerini sual tenezzül buyurursanız hamd olsun, canım sağdır. Şimdi biz burada validem ve hemşirelerim ile beraber olarak oturmaktayız. Hiçbir para harçlığımız olmadığından pek sefil olmaktayız. Rica iderim bize bir mikdar parayı Hama'da Abdullah Masuh Efendi eliyle gönderiniz. Aman bu hususta himmetinizi beklerim. Madam hanıma ve çocuğa hasretle selam ederim. Baki sıhhatte olunuz. Cariyeniz Mayra Kuyumciyan"
Mektup 2
Dayızadem New York'tan para göndermiş hala elime ulaşmadı
Bakkalzade Yakup adlı bir Ermeni 2 Aralık 1916 tarihinde Halep Konsolosluğu'na gönderdiği mektupta, gönderilen yardımın kendisine hala ulaşmadığından dert yanıyor:
''İzzetlü Efendim Hazretleri,
Beş ay önce Amerika'daki dayızadem Nişan Efendi Kilerciyan'dan para istemiş idim. Yakınlarda kendisinden aldığım mektupta bana bir miktar para göndermiş olduğunu yazıyor, lakin bugüne kadar elime ulaşmamıştır. Rica ederim eğer size bu meblağ gelmiş ise bana göndermeyi himmet buyurunuz. Nişan Efendi Kilerciyan'ın adresi budur: 25 Bond İstirit Bruklin New York. Mektubumun cevabını bekliyorum hasretle. Ovakim Bakkalyan nam-ı diğer Bakkalzade Yakub.
Mektup 3
''Yüzüm olmasa da ihtiyaç her şeyi yaptırıyor''
Bu mektupta adı Filip Pavlos olan bir Ermeni'nin sürgün sonrasında din değiştirerek müslüman olduğu ve Eyüb Sabri adını aldığı anlaşılıyor. Eyüb Sabri, 14 Ağustos 1916 tarihli mektubunda ABD Halep Konsolos'u Jackson'un gönderdiği harçlığı aldığı yazıyor. Ancak parası bitince 27 Ağustos'ta ikinci bir mektup yazıyor ve ''Yüzüm olmasa da ihtiyaç her şeyi yaptırıyor'' diyerek yeniden para istiyor.
"Huzur-ı Alilerine
Muhterem Efendim Hazretleri
Arz-ı ihtiramdan sonra inşallah azimet-i alileriniz berkemaldir. Her ne kadar zat-ı alinizi tasdi eylemeye yüzüm dahi yoktur ise de ihtiyaç her şeyi yapmaya uzuv ettiriyor olduğundan zat-ı alinize rica iderim ki vusul-i mektupta bendenize bir mikdar harçlık himmet idesiz ve mümkün ise irsaline himmet buyuracağız meblağ postada çıkın olarak gönderesiz. Çünkü bu günler bu yoldan para geliyor. Yani aynen Lira ve Mecidiye olarak çıkın geliyor ve postahanede alınıyor. Maryam ve çocuklar selamlar idüp ellerinizden öperler. Bugünler ihtida eylediğimizden bi daha yazacağınız mektupları yeni adresimize yazmanız müsterhamdır efendim. Baki ihtiramat ve teşekkürat-ı faikamın kabulü müsterhamdır Eyüb Sabri bin Pavlos (İsmi atiki Filip Pavlos)
Mektup 4
''Sofazian Maraş'tan ayrıldı nerede olduğuna dair hiçbir haber yok''
12 Ekim 1915 tarihli mektupta ABD Dışişleri Bakanlığı Türk uyruğunda ve Maraş'ta ikamet eden bazı isimleri yazıyor ve akibetleri hakkında bilgi istiyor. ABD'nin Halep Konsolosu Jackson'a James K. Lyman adlı bir misyoner sözkonusu kişilerin son durumuyla ilgili 8 Aralık 1915'te şu mektubu yazıyor:
''Sayın Bay Jackson. İnsanlar hakkında bilgi sorduğunuz ikinci talep yazınız bana ulaştı. Soruşturma şu sonucu doğurdu: Schecre Sofazian Maraş'tan ayrıldı, nerede olduğuna dair hiçbir haber yoktur. Vaston Kapashian en son duyumlara göre İstanbul'da askerdir ve ekmekçi olarak hizmet vermektedir. Geçen günlerde ailesine dışarıdaki akrabalarından bazı yardımlar geldi. Hagop Gulesian Maraş'tadır ve iyidir. Boghas Gulesian ve erkek kardeşleri Maraş'tadır ve iyilerdir. Mazar Gulesian Maraş'tan ayrıldı ve Hama yönüne gitti fakat ayrılışından beri haber alınamadı. Havanes Sangein Maraş'ta ve iyidir. Hasetin Shamleian Maraş'tadır ve yardıma ihtiyacı vardır. Hovannes Gulesian Maraş'tadır ve ciddi maddi sıkıntı içindedir.''
Mektup 5
''Yalvarırım bize en az 100 dolar gönder''
ABD'de vatandaşı olan Ermeni asıllı S.B. Bastadjian, akrabalarının akibetini ABD Halep Konsolosu Jackson'a sormuş, konsolos ise 1 Şubat 1916 tarihli mektubunda şu yanıtı vermişti.
''Beyefendi, abiniz Vahan Bastadjian size aşağıdakilerini yazmamı istedi: ''Senden haber aldığıma çok sevindim. Yeranigue, Arausyak, Hrand ve Maria Hranoush ile birlikte Halep'teyiz. Ailelerimiz Hama'dan 4 saat mesafedeki Selimiye'de. Marie, Alice, Noubar ve Zabel Hama'dalar ve hepsi iyiler. Abim Missak ailesiyle birlikte Derzor'da. Kız kardeşimiz Zarouhi ve eniştemiz Hagop ile Kourken ve Ounigue Moumboudj'dalar. Kız kardeşimiz Feride, eşi ve oğlu buradalar ve iyiler. Hepimizin paraya ihtiyacı var. Senden bize İstanbul Amerikan Konsolosluğu üzerinden Halep'teki Amerikan Konsolosluğu'na en az 100 dolar göndermen için yalvarıyorum.''
Tehcir Kanunu İttihat ve Terakki iktidarında çıkartıldı
Tehcir Kanunu, 1. Dünya Savaşı sürerken İttihat ve Terakki iktidarı tarafından, 27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskan Kanunu adıyla çıkartıldı. Geçici kanun, 1 Haziran 1915'te dönemin Resmi Gazetesi Takvim-i Vekayi'de yayınlanarak yürürlüğe girdi. Yasa ile yerel mülki ve askeri yöneticilere, uygun görecekleri kişileri geçici olarak başka yere naklettirme yetkisi verildi. Tehcir kararıyla birlikte Osmanlı topraklarındaki çeşitli bölgelerden Ermeniler zorunlu göçe tabi tutuldu. Prof. Çiçek, ''Türkiye'nin tezine göre 1915'te tehcire tabi tutulan Ermeniler'in sayısı 900 bindi. Bunun 600 bini kuzey Suriye'ye gönderilmişti. Göç sırasında yaşamını yitirenlerin sayısı ise 300 bindi. Ölümlerle ilgili çeşitli rakamlar ifade edilse de kesin bir şey söylemek imkansız. Ancak ABD Senatosu'nu sunulan Ermeni tezine göre ise 1915'te 2 milyon Ermeni zorunlu göçe tabi tutuldu. Bunun 1 milyon 500 bini göç sırasında yaşamını yitirdi. Bu rakamlar çeşitli kaynaklarda farklı farklı ifade edilmekte'' dedi. Osmanlı Hükümeti görülen idarî ve askerî gereksinim üzerine 15 Mart 1916 tarihinden itibaren vilâyetlere ve sancaklara gönderdiği genel bir emirle, Ermeni göçünün durdurulduğunu ve bundan böyle hiçbir gerekçeyle yer değiştirme yapılmayacağını bildirmişti.