Edebiyat, 10-15 dakikaya kurban ediliyor

Son zamanlarda dijital mecralarda kitap özetlerini dinlemek, günlük rutinimin vazgeçilmezi olmuştu. Kendi adıma dünya klasiklerinin özetlerini dinlemek hem hatırlatma, hem de sayfalarını çevirdiğim erken yaşlarıma bir selam verme adına beni ziyadesiyle mutlu ediyordu.

Ta ki 2005'te yazdığım 'Mavi Kelebeğin Savaş Dansı'nın özetinin dijital mecralarda yayınlanması halinde neler hissedeceğime yönelik bir düşünce, zihnimin tam orta yerine çöreklenene kadar.

Kitabı yazmak için elde ettiğim bilgi birikimi için verdiğim emeğe, harcadığım zamana saygısızlık olacağı düşüncesi beni kızdırırken; özetini dinlediğim kitapların yazarları adına derin bir utanç duygusuyla sarsıldım.

DÜNYA KLASİKLERİ VE YAZARLARI

• Yaşar Kemal... İnce Memed, Yılanı Öldürseler, Yer Demir Gök Bakır

• Lev Tolstoy... Savaş ve Barış, Anna Karenina, İnsan Neyle Yaşar

• Fyodor Dostoyevski... Suç ve Ceza, Beyaz Geceler, Karamazov Kardeşler

• John Steinbeck... Fareler ve İnsanlar, Gazap Üzümleri

• Miguel de Cervantes... Don Kişot, Persiles ile Sigismunda'nın Acıları

• Ömer Seyfettin... Kaşağı, Pembe İncili Kaftan, Diyet

• William Shakespeare... Romeo ve Juliet, Hamlet, Macbeth

• Anton Çehov... Vişne Bahçesi, Üç Kız Kardeş, Vanya Dayı

• Victor Hugo... Sefiller, Notre Dame'ın Kamburu, Bir İdam Mahkumunun Son Günü

• Honoré de Balzac... Vadideki Zambak, Sönmüş Hayaller, Goriot Baba

• Gustave Flaubert... Madame Bovary, Salambo, Ermiş Antonius ve Şeytan

• Stendhal... Kırmızı ve Siyah, Armance, Lucien Leuwen

• Gabriel García Márquez... Kırmızı Pazartesi, Yüzyıllık Yalnızlık, Kolera Günlerinde Aşk

• Orhan Pamuk... Cevdet Bey ve Oğulları, Masumiyet Müzesi, Kara Kitap

* Listede her yazarın 3'er eserine yer verildi.

Yukarıda adı geçen yazarlar, zamansız eserlerinin sadece özetinin sunulduğunu görselerdi acaba neler hissederdi?

"Ooo ne iyi, en azından özeti dinleniyor mu?" yoksa "Affedersiniz; 'Örümcek Adam'ın, 'Odyssey'in, 'Titanic'in, 'Bergen'in, 'Ölümlü Dünya'nın özetini mi izliyorsunuz? O halde ne emeklerle, ne fedakârlıklarla yazdığımız dünya klasikleriyle derdiniz nedir?" mi derlerdi?

Hayatta olmamaları kendilerine ve eserlerine saygı duymamayı mı gerektiriyor? Hayatta olan Nobel Edebiyat ödüllü Orhan Pamuk kitaplarının özet halinde sunulmasına acaba edebi bir dille nasıl yorum yapar?

Dijital çağın getirdiği en büyük pratikliklerden biri olan, bilgiye en kısa yoldan ulaşma isteğini kabul edip cebime koyuyorum, o ayrı...

Ne var ki; kitap okuma alışkanlığı olmayanlara veya olsa bile zamanı olmayanlara / zaman ayırmayanlara bir rehber gibi sunulan kitap özetleri, kanımca edebiyatın ruhuna ve okuma kültürüne ciddi boyutta zararlar veriyor.

Zira edebiyat, yalnızca karakterlerin başından geçen olayların bir listesinden ibaret değil; bir yaşantı ve bir yolculuk...

Bir yazarın kelime seçimi, cümlelerindeki ritmi, metaforları ve iç dünyasındaki çatışmaları / barışları edebiyatı, edebiyat yapan unsurların başında geliyor. Dijital özetler ise bu sanatsal dokuyu tamamen soyutlayarak eseri kuru bir olay örgüsüne indirgiyor.

Okurlarla eser / yazar arasındaki o derin ilişki koparken; yerini, başkasının süzgecinden geçmiş bir anlatım formuna bırakıyor. Kanımca bir romanın özetini dinlemek, bir yemek tarifini okumak gibidir; asla o yemeğin lezzetini, kokusunu ve doyuruculuğunu vermez.

Bir büyük sakınca da 10-15 dakikalık bir özeti dinleyen kişilerde o eseri tüketmiş ve hakkında fikir sahibi olmuş gibi hissi vererek sahte bir kültürel birikim ve özgüven oluşturması. İnsanlar, edebi metinlerden kaçarak bu özetler aracılığıyla kestirme yoldan kültürlü görünme eğilimine kapılırken, zihinsel tembellikleri tetikleniyor.

Sürprizlerin, karakterlerin dönüşümlerinin ve felsefi kırılma noktalarının es geçilmesi, eserin yaratacağı etkiyi tamamen sıfırlıyor. Eserin derinliklerine inilmediği için insanlarda; "Dünya klasiği dedikleri bu muymuş?" şeklinde alaycı bir düşüncenin oluşmasına yol açma riskiyle edebiyat da edebiyatçılar da özetlere kurban ediliyor.