Çaresiz hastalıklar için umut ışığı yandı

♦ İstanbul'da yaşayan 86 yaşındaki Alzheimer hastası ünlü tiyatro yazarı Hatice Gülsün Kınal, para karşılığı bakımını üstlenen komşusu S.A. tarafından dolandırıldı. Şüpheliler, bir aile hekimine rüşvet vererek yaşlı kadın adına sahte 'Akli Melekeleri Yerinde Raporu' düzenletti. Bu sahte raporla kadının Teşvikiye'deki dairesini satan çete, emniyetin operasyonuyla çökertildi.

♦ Dolandırıcılar, Erzurum'da yaşayan 77 yaşındaki Alzheimer hastası Mustafa Kaba'yı arayarak kendilerini akrabası olarak tanıttı. Yaşlı adamı ikna ederek banka şubesinden 200 bin TL göndermeye zorladı. Durumu fark eden banka personeli ve polisin uzun uğraşlarına rağmen, Alzheimer hastası yaşlı adam dolandırıldığına inanmayı reddetti.

♦ Bodrum'daki ünlü bir tatil mekânının sahibinin denizde kaza geçirip tedavi görmesini fırsat bilen eski bir çalışan, mal sahibinin Alzheimer hastası annesini kandırdı. Yaşlı kadının durumundan faydalanarak yaklaşık 1 milyon TL'lik usulsüzlük yapan kişi hakkında nitelikli dolandırıcılık davası açıldı.

♦ Konya'da 4'ü kadın 6 kişi, 72 yaşındaki Alzheimer hastası bir kadının evinin kapısını bir aparatla açarak girdi. Yaşlı kadının savunmasızlığından yararlanan şüpheliler, gözü önünde 22 bin TL'yi çaldıktan sonra polisin takibiyle yakalandı.

♦ KANSER

Türkiye'de her yıl 211 bin ila 240 bin arasında kişiye kanser tanısı konuluyor. Bu veri, ülkemizde her 358 ila 407 kişiden birine yıl içinde kanser teşhisi konduğu anlamına geliyor. Dünya genelinde ise yıllık yeni vaka sayısı yaklaşık 20 milyonu buluyor. Dünya geneli nüfusa oranlandığında, kanser görülme sıklığının Türkiye'deki verilerle oldukça yakın seyrettiği görülüyor.

♦ DİYABET

Ülkemizde ilaç kullanan 9,6 milyon diyabet hastası bulunuyor. Bu veri, yaklaşık her 9 kişiden birinin bu hastalıkla mücadele ettiğini gösteriyor. Dünya geneline bakıldığında ise 830 milyon kişinin diyabetten muzdarip olduğu göze çarpıyor. Küresel ölçekteki bu tablo, dünya genelindeki görülme sıklığının da tıpkı Türkiye'deki gibi her 9 kişide 1 oranına karşılık geldiğini ortaya koyuyor.

♦ ALZHEIMER

Yaşlı nüfusun artışıyla birlikte en sık karşılaşılan hastalıklardan biri olan Alzheimer, geniş bir bakım ve desteği gerekli kılıyor. Türkiye'de 65 yaş ve üzeri nüfus 9 milyon 583 bin kişiye ulaşmış durumda. Ülke genelindeki yaklaşık 600 bin hasta, aynı zamanda 600 bin ailenin bu ağır süreçle doğrudan mücadele etmesi anlamına geliyor. Dünya genelinde ise 65 yaş ve üzeri nüfus 852 milyonu bulurken, toplam Alzheimer hastası sayısı 57 milyona dayanmış durumda. Tıpkı Türkiye'de olduğu gibi küresel ölçekte de 65 yaş üstü her 15 kişiden birinin bu hastalıkla yaşadığı göze çarpıyor. Hasta sayısının 2030'da 75 milyona, 2050'de ise 139 milyona ulaşacağının öngörülmesi tabloyu daha da vahim hale getiriyor.

Alzheimer... Beyin hücrelerinin zamanla ölmesi sonucu hafızanın, düşünme becerilerinin ve günlük yaşam işlevlerinin yavaş yavaş kaybolmasına yol açan bir hastalık.

♦ PARKİNSON

Yaşlı nüfusu etkileyen bir diğer önemli nörolojik rahatsızlık olan Parkinson, Türkiye'de dünya ortalamasının üzerinde bir görülme sıklığına sahip. Türkiye'de yaklaşık 130 bin Parkinson hastası yaşıyor. Bu veri, 65 yaş ve üstü nüfusta her 73 kişiden birinin bu hastalıktan etkilendiğini gösteriyor. Dünya genelindeki yaklaşık 10 milyon Parkinson hastası ise küresel ölçekte 65 yaş ve üstü grupta her 85 kişiden birinin bu hastalıkla mücadele ettiğini ortaya koyuyor. Bu tablo, Parkinson'un Türkiye'deki görülme oranının dünya ortalamasından yüksek olduğuna işaret ediyor. Araştırmalara göre, 2030'ta Parkinson hastası sayısının bugünün iki katına çıkacağının öngörülmesi ise tablonun ciddiyetini artırıyor.

* Parkinson... Beyinde hareketleri kontrol eden dopamin adlı kimyasal maddeyi üreten sinir hücrelerinin zamanla zarar görmesi veya ölmesi sonucu ortaya çıkan kronik ve ilerleyici bir sinir sistemi hastalığı.

♦ EPİLEPSİ (SARA)

Alzheimer ve Parkinson'un aksine yalnızca yaşlıları değil, her yaş grubunu etkileyebilen ve dünyada en sık karşılaşılan dördüncü nörolojik rahatsızlık olan epilepsi, en yaygın kronik hastalıklardan biri. Türkiye'de yaklaşık 1 milyon epilepsi hastası bulunuyor; bu da ülkemizde yaklaşık her 85 kişiden birinin bu rahatsızlıkla yaşadığı anlamına geliyor. Dünya genelinde ise hasta sayısı 65 milyonu buluyor. Bu veriler, epilepsinin Türkiye'deki görülme sıklığının da küresel ortalamanın üzerinde seyrettiğini ortaya koyuyor.

* Epilepsi... Beyindeki sinir hücrelerinin ani, aşırı veya anormal elektriksel boşaltımlar yapması sonucu tekrarlayan nöbetlerle karakterize kronik bir sinir sistemi hastalığı.

Optogenetik, en basit ifadeyle, belirli sinir hücrelerinin ışık kullanılarak kontrol edilmesini sağlayan bir yöntemdir. Beynimizde milyarlarca sinir hücresi bulunuyor ve bu hücreler elektriksel ve kimyasal sinyaller aracılığıyla birbirleriyle iletişim kuruyor. Optogenetik sayesinde araştırmacılar, bu milyarlarca hücre arasından belirli hücre gruplarını hedefleyerek onları ışıkla çalıştırabiliyor veya susturabiliyor. Bunu mümkün kılan şey, doğada bulunan ışığa duyarlı bazı proteinlerdir. Bu proteinlerin genleri sinir hücrelerine aktarıldığında, normalde ışığa yanıt vermeyen bir hücre ışığa duyarlı hale geliyor.

Daha sonra çok kısa ışık uyarılarıyla o hücrenin aktivitesi kontrol edilebiliyor. Bunu bir anlamda belirli sinir hücrelerine ışıkla çalışan bir açma-kapama düğmesi yerleştirmek gibi düşünebiliriz. Optogenetiği bu kadar önemli hale getiren nokta, sinir hücrelerinin çalışmasını son derece hassas ve seçici bir biçimde değiştirebilmemizdir. Böylece araştırmacılar yalnızca beyinde hangi değişikliklerin ortaya çıktığını gözlemlemekle kalmıyor, belirli bir hücre grubunun veya sinir devresinin çalışmasını değiştirerek bunun bellek ve davranış üzerindeki sonucunu doğrudan inceleyebiliyor. Bu özellik Alzheimer hastalığı araştırmaları açısından da oldukça değerli. Alzheimer hastalığında bellekle ilişkili sinir hücreleri arasındaki bağlantıların ve iletişimin giderek bozulduğunu biliyoruz. Optogenetik sayesinde deneysel modellerde bu devrelerin belirli parçalarına son derece seçici biçimde müdahale etmek ve örneğin 'Bu hücreleri yeniden çalıştırırsak bellekle ilgili bir işlevi geri getirebilir miyiz?' sorusunu doğrudan test etmek mümkün hale geliyor. Nitekim hayvan çalışmalarında, bellekle ilişkili belirli sinir hücrelerinin optogenetik olarak uyarılmasıyla daha önce erişilemeyen bazı anıların yeniden ortaya çıkarılabildiğini gösteren dikkat çekici sonuçlar elde edildi.

Bu bulgular, özellikle hastalığın bazı erken dönemlerinde, bellek sorunlarının yalnızca bilginin kaybolmasıyla değil, beynin o bilgiye ulaşmasını sağlayan devrelerin düzgün çalışmamasıyla da ilişkili olabileceğini düşündürüyor. Buradan elbette 'Alzheimer hastalığını ışıkla tedavi edeceğiz' sonucunu çıkarmamak gerekiyor. Optogenetiğin insan beyninde doğrudan uygulanması bugün için oldukça güç. Sinir hücrelerinin önce ışığa duyarlı hale getirilmesi ve ardından ışığın beynin hedeflenen bölgesine ulaştırılması gerekiyor. Bu nedenle optogenetik şu aşamada Alzheimer hastalığı için doğrudan kullanılabilecek bir tedaviden çok, hastalığın mekanizmalarını anlamamızı ve yeni tedavi hedefleri belirlememizi sağlayan güçlü bir araştırma yöntemi olarak görülmeli. Bunun en ilginç örneklerinden biri de son yıllarda üzerinde yoğun biçimde çalışılan 40 Hz gamma ritmi. Beynimizdeki sinir hücreleri yalnız başlarına çalışmıyor; belirli ritimler içerisinde birlikte hareket ediyorlar. Gamma olarak adlandırılan ritimler de bunlardan biri ve Alzheimer hastalığında bu ritimlerde bozulmalar görülebiliyor. Hayvan çalışmalarında optogenetik kullanılarak bazı sinir hücreleri saniyede yaklaşık 40 kez, yani 40 Hz ritminde uyarıldığında ilginç sonuçlar elde edildi. Bazı deneysel Alzheimer hastalığı modellerinde bu uyarının yalnızca sinir hücrelerinin çalışma düzenini değil, hastalıkla ilişkili bazı biyolojik süreçleri de etkileyebildiği görüldü.

Bunun üzerine araştırmacılar şu soruyu sormaya başladılar; 'Benzer bir ritmi beynin içine doğrudan ışık vermeden oluşturabilir miyiz?' Buradan hareketle 40 Hz hızında yanıp sönen ışıklar ve aynı ritimde verilen sesler gibi daha uygulanabilir yöntemler geliştirilmeye başlandı. Amaç, görme ve işitme sistemleri üzerinden beynin kendi ritmik aktivitesini etkilemek. Bu yöntemler artık insanlarda da araştırılıyor. Ancak burada temkinli olmak gerekiyor. Bugün elimizdeki veriler, 40 Hz ışık veya ses uyarısının Alzheimer hastalığını tedavi ettiğini söylemek için yeterli değil. İnsanlar üzerinde yapılan ilk çalışmalar umut verici bazı bulgular ortaya koysa da bunun hastalığın ilerlemesini yavaşlatıp yavaşlatmadığını veya bellekte anlamlı ve kalıcı bir iyileşme sağlayıp sağlamadığını göstermek için daha büyük ve uzun süreli klinik çalışmalara ihtiyacımız var. Bu nedenle optogenetiğin Alzheimer hastalığı açısından en önemli katkısını bugün için doğrudan bir tedavi olarak değil, hangi sinir hücrelerinin ve hangi beyin devrelerinin hastalığın belirtilerinde rol oynadığını anlamamızı sağlayan çok güçlü bir araştırma aracı olarak değerlendirmek daha doğru olur.

Eğer hangi devrelerin bozulmasının bellek kaybına katkıda bulunduğunu ve bu devrelerin nasıl yeniden düzenlenebileceğini daha iyi anlayabilirsek, gelecekte bu bilgiyi insanlarda uygulanması daha kolay tedavi yöntemlerine dönüştürmemiz mümkün olabilir. Dolayısıyla bu çalışmalar bize 'Alzheimer hastalığının çaresi bulundu' demiyor. Ancak bellek bozukluklarının altında yatan devreleri çok daha hassas biçimde anlamamızı ve bu devrelere nasıl müdahale edilebileceğini araştırmamızı sağlayan yeni bir alan açıyor. Alzheimer hastalığı araştırmaları açısından asıl heyecan verici tarafının da bu olduğunu düşünüyorum.