Festivalden beş film

Kerem Akça, beş dikkat çekici yönetmenin 30. İstanbul Film Festivali'nde görücüye çıkan son eserlerini ele aldı

Giriş: 10 Nisan 2011 - 13:22 Güncelleme: 10 Nisan 2011 - 13:22

Google’da haber kaynağınızı Habertürk olarak seçmek için tıklayın

Festival izleyicisinin aşina olduğu iki usta, Bertrand Blier ve Otar Ioselliani, 30 yıllık deneyci yönetmen Lech Majewski ve iki genç yetenek Kelly Reichardt ve Lee Chang-Dong. Bu isimlerin son filmleri festival kapsamında hafta içi görücüye çıktı. Sırasıyla; ölüm meselesine Blier’vari yaklaşım sunan komedi “Buz Sesi”, sinema üzerine otobiyografik bir hikayenin izini süren “İşe Yaramaz”, bir ressamın tablolarından estetik yaratan “Değirmen ve Haç”, westerni minimalist bir damardan yakalayıp yerle bir eden “Kestirme Yol” ve 66 yaşındaki alzheimerlı bir kadınla özdeşleşmemizi bekleyen “Şiir”. 50’ye yakın film izlediğim 30. Uluslararası İstanbul Film Festivali’nin ilk haftası tamamlanırken, Bela Tarr’ın “Torino Atı” ile bıraktığı iz halen akıllardan çıkmadı. Hatırlatalım etkinlik, meraklısı için 17 Nisan’a kadar vukuatlarını sürdürecek.

“Değirmen ve Haç”: Resim estetiğine farklı bakış

Flaman ressam Pieter Bruggel’in ‘Çarmıha Gidiş’ adlı resminin üzerinden kurulan bir 90 dakika. Ancak öyle beklediğiniz gibi bir şey değil bu. Başlı başına 16. yüzyılda Flemenklerin İspanya işgalinde içine düştükleri açmazın 500 karakterli hikayesi sunuluyor “Değirmen ve Haç”ta (“The Mill and the Cross”, 2011). Dini, sosyolojik, politik ve felsefik anlamda garip yerlere de gidiliyor.

Zira işgali anlatan Lech Majewski, daha önce deneysel işleriyle tanıdığımız bir şahıs olunca, araya röportajlar ve anlatıcı sesleri de yerleştirmiş. Genelde kaydırmalı uzun planlar ve duran oyuncular arasında seyreden yapıtın bir anlamda ‘dönem filmi’ kavramının farklı bir uzantısını sunduğu da söylenebilir. Herhangi bir ana karakterden bahsetmenin mümkün olmaması bu zor denemeyi saygı duyulası hale getiriyor işin doğrusu.

30 senelik Polonyalı kült yönetmen Majewski, belki gerçek bir sonuç alamamış ama yaptığı deneyle “Barry Lyndon” (1976), “Andrei Rublev” (“Andrey Rublyov”, 1966) gibi usta işi eserleri ve bolca da Peter Greenaway’in çalışmalarını akla getiriyor. Böylelikle yaptığı şeye de saygı duyulmasını sağlıyor.

“Buz Sesi”: Ölüm arifesi filmlerinin anti-tezi

1970’lerden beri Fransız sinemasında işlevini sürdüren Bertrand Blier, garip komedileriyle tanınan bir isim. Bilmeyenler için bir kez daha hatırlatmakta fayda var. Kendisi olay örgüsünü yıkan, tuvali vodvil sahnesiymiş gibi kullanıp sürekli içeri girip çıkan karakterlerden beslenen ve genelde fantastik-kurmaca bir dünya inşa eden absürd kara komedilerin mimarıdır.

İlginçtir aradan 40 sene geçmesine ve yaşlanmasına karşın burada da sömürüye açık bir formülü bu noktaya yönlendirmeyi becermiş. “Buz Sesi” (“Le Bruit de Glaçons”, 2010), evin patronu ile gündelikçi kadınının kansere yakalanmalarıyla birlikte yaşananları anlatıyor sözde. Ancak olaylar hiç de beklediğiniz gibi gelişmiyor. Erkek olana ‘kanser’i temsil eden kırmızı kravatlı bir erkek, kadın olana ise siyah cenaze kıyafetli ‘göğüs kanseri’ adlı bir kadın geliyor. Yani bu ‘azrail’ kıvamında absürd tiplerle sarılıp tiyatro sahnesi halini alan sinema perdesi, bir anda garip olaylara alan açıyor.

Blier’nin oyuncu yönetimindeki becerisi, plan ölçeklerini dengeli ayarlama zekası ve mizahı depolama mantığı sayesinde de son derece eğlenceli anlara gebe olabiliyoruz. Böylece bir fazla dramatik hikaye daha, kimlik sahibi bir yönetmenin elinde perdeye yansıyınca ‘ölüm’ meselesine alaycı yaklaşılmış oluyor. Neyse ki Blier günümüzün tempoyu ağırlaştırırken amacını unutan Fransız sanat filmlerinin çok uzağında durmuş.

“İşe Yaramaz”: Sinema mirası üzerine

Robert Altman’ın çok hikayeli modelini hafif gerçeküstücü öğelerle sarıp sosyal hicivler üreten Otar Ioselliani, bu sefer kamerasını gerçek sinemanın miyadının dolmasına çeviriyor. Modern dünyada dijitalin devreye girmesiyle birlikte pelikülün isyanı üzerine bir film bu. Yönetmen, yitmiş değerler, insanlık ve komün yaşamı üzerine çektiği eserlerin ardından bu kez de yedinci sanatla ilgili bir haykırış sunmak istemiş belli ki.

“İşe Yaramaz” (“Chatrapas”, 2010), 40 yıllık usta Gürcü yönetmenin en kişisel projesi. Ancak yine de uzun ve kaydırmalı planları, dingin yapısı, minimal yaklaşımı ve samimiyet aşılayan karakterleriyle kendini izlettiriyor. Özellikle sessiz sinemaya atıfta bulunan Charlie Chaplin’vari siyah-beyaz filmin perdede gösterildiği an bile sinemadan ne kadar anlayan bir yönetmenin eserinin içinde olduğumuzu özetlemeye yetecektir. Ioselliani burada Gürcü toplumunun geçtiği tarihsel süreçlerin arasından, gençlik, olgunluk ve yaşlanma hikayesi anlatmış. Bunu kendi çocukluğuna uyarlasa da belli ki alegorik bir amaç doğrultusunda ilerlemiş.

Böylece otobiyografik hikaye yıllara yayılmasına karşın çok fazla sarkmıyor ve yönetmenin alışık olduğumuz yaklaşımına ayak uyduruyor. Sadece iki saatlik sürenin ondan bildiğimiz ‘çok hikayeli filmleri’nden biriyle karşılaşmadığımız için biraz kabartma durduğunu söyleyebiliriz. Ama bu yaşta halen Orta Çağ’dan kopmuş bir rahip ve siyahi deniz kızı gibi gerçeküstücü öğeleri hikayesine yedirme becerisi şaşırtıcı.

“Kestirme Yol”: Anti-westerni sinemalaştıramamak

“Geçmiş Zaman Olur Ki” (“Old Joy”, 2006) ve “Wendy ve Lucy” (“Wendy and Lucy”, 2008) ile Amerikan bağımsız sinemasının son 5 yılının en dikkat çekici figürlerinden biri haline gelen Kelly Reichardt, Hal Hartley ekolünden beslenen minimalist duruşunu bir anti-western üzerinde uyguluyor bu sefer. Ancak onun bu tarzı 19. yüzyılda geçen ve 70’lerde Robert Altman’ın da yaptığı gibi ‘minimal dekor’la ilerleyen yapıya fazla ağır gelmiş. Böylece sıkıcı western atmosferinde anlamsız bir ‘tek boyutluluk’ hakimiyet kurmuş.

Belki bir kadın yönetmenin western çekmesi başlı başına bir atılım. Ancak Jim Jarmusch’un “Ölü Adam”ında (“Dead Man”, 1995) olduğu gibi burada da türün minimalist yönetmenlerin elinde revizyonist yerlere gelemeyeceği ispatlanıyor. Zira üç kadın karakterin izini sürse de yine bir kovboy ve bir kızılderili kullanarak klasik westernin ideolojisine yakın duruyor “Kestime Yol” (“Meek’s Cutoff”, 2010). Onun alt türündeki cavalry western konseptinden sesleniyor.

Reichardt’ın yapıtı 1.33:1 formatında çekmesi de türün ilk filmi “Cehennemden Dönüş”ün (“Stagecoach”, 1939) en fazla bir kademe yukarısında, eski model at arabalarıyla yürüyen bir serüven sunmuş. Yani bir hayli demode duruyor, bu içten oyunculuklu, uzun planlarla yüklü, müziksiz ve temposu düşük tür örneği.

Perdedeki bütünü izlerken de ister istemez, nerede o 2000’lerin “Brokeback Dağı” (“Brokeback Mountain”, 2006), “İhtiyarlara Yer Yok”u (“No Country for Old Men”, 2007), “Şiddetin Tarihçesi” (“History of Violence”, 2005), “Korkak Robert Ford’un Jesse James Suikasti” (“The Assasination of Jesse James by Coward Robert Ford”, 2007) diye düşünüyorsunuz. Zira karşımızdaki yapıt, başlı başına türü 70’lerdeki reform atılımına geri götürmek isterken bunu da beceremeyen bir eser.

“Şiir”: Olağandışı karakterler galerisi

İlk filmini 13 sene önce veren Lee Chang-Dong yükselen Güney Kore sinemasının içinde kendine has bir figür. Zira genel eğilimlerin ‘tür kırması’ ya da ‘stilize’ kavramlarının yakınından bile geçmeden kendi minimalist dünyasında melodramlar çeken bir yönetmen kendisi. Daha çok da Kim Ki-Duk ile akrabalık bağları kurulur Chang-Dong’un genelde.

“Vaha”daki (“Oasis”, 2002) zihinsel özürlülerin aşk hikayesi başta olmak üzere, anti-kahramanlar üzerine gider gibi görünse de onları duyguları sömürmek için kullanır. Bu bağlamda da gerçek anlamda 2.5’ar saati bulan ağlatma seanslarının erbabıdır. Bunu yaparken tempoyu sürekli düşürüp az müzik kullanması ve beyaz rengin üzerine gitmesi anti-sinema yapmasına yol açar. Ancak o buhran duygu yine demode melodrama çıkar her zaman. “Şiir”de (“Shi”, 2010) ise neyse ki bu defolarından arınmış görünüyor Lee Chang-Dong.

Burada 66 yaşındaki alzheimer hastası bir kadının torunu ile ilişkisini ele alsa da, bunu gerçek anlamda şiir ve elma üzerinden bir karakter tasvirine dönüştürmeyi beceriyor. Sürekli sallanan kamerasıyla yitik bir ruhun özetini çıkarıyor. Özellikle baştaki nehir sahnesinin çok boyutluluğu ile bu karakterin hayatına giren anti-kahramanlar ile gittiği cüretkar noktalar dikkat çekici. Para da var, seks de var, her türlü 60 yaşlarındaki bir karakterde görmeye alışık olmadığımız öğe mevcut burada anlayacağınız.

Lafın özü Chang-Dong bu sefer sayısız karakterden bir duygusal damar çıkarmaktan ziyade samimi gözüken bir birey analizi yapmayı seçmiş. Böylece sinemasının ilerleyen dönemde ayakları üzerine oturacağı konusunda da ışık vermiş.