Festivale 'Torino Atı' damga vurdu

2-17 Nisan 2011 tarihleri arasında düzenlenen, 16 günde 99 film izlediğim 30. İstanbul Film Festivali, bir kez daha dünya sinemasındaki gidişata bakma şansını verdi elimize. Bu noktada da İngiliz hikaye anlatma sinemasının eldeki öyküleri etkileyici hale getirebileceği gerçeği, Avrupa’daki türsel bilinçsizlik, Yunan sinemasının iddialı grafiği, Güney Amerika sinemasının karakter geleneği ve üçüncü dünya ülkelerinin sinemalarının köksüzlüğü ispatlanırken, Romanya, İtalya, Fransa, Almanya, Çin gibi ülkeler de az ama öz örnekle geleneklerini kanıtladılar. Sanat çevrelerinde hikaye anlatma sineması geleneğinin minimalist sinemanın önüne geçip geçmeyeceği de bir soru işareti olarak kafamızda canlandı. Bela Tarr’ın 19. yüzyılın kapanışında bir atın kırbaçlanmasının (ya da bir insanlık suçunun) sonrasında filozof Frederick Nietsche’nin yaşadığı sıkıntıları daha önce görmediğimiz bir şekilde, sessiz dönemin sinemasından beslenerek ele aldığı “Torino Atı” genel toplama damga vurdu. Böylece festival, sinema tarihine bir başyapıt daha armağan etmiş oldu.

Her zaman Türk izleyicisini dünya sinemasının o yılki ameliyatını çıkaran eserlerle donatan İstanbul Film Festivali, 2011’de de beklenen yönetmenlerin son işleri, ülke sinemalarının durumları, yükselen Yunan sinemasının gidişatı, Avrupa sinemasındaki türsel bilincin zayıflığı ve İngiliz hikaye anlatma sinemasının aktif rolü hakkında bilgi verdi bizlere.

Tek bir mekandan çıkan katıksız bir başyapıt

Bu toplamda da aslında Bela Tarr’ın kariyerinin nadide başyapıtlarından “Torino Atı” (“A torinói ló”, 2011) festivale damgasını vurdu dersek yanlış yapmış olmayız. Filmin şubat ayında Berlin Film Festivali’ndeki dünya prömiyerinin ardından gösterildiği üçüncü festivalin İstanbul olması ise etkinliğin prestijine prestij kattı işin doğrusu.

Her zaman yalnız karakterlerin hikayelerini; suç eğilimi aşısıyla ve siyah-beyaz sinematografiyle dikkat çekici hale getirdiğini bildiğimiz Macar yönetmen, kariyerine noktayı ruhsal ve hiççi bir portreyle görkemli bir şekilde koydu. Üstadın son filmi tek bir mekanda bir ruhun yabancılaşmış portresinin, sinemanın siyah-beyaz döneminin kontrast oyunları ve az ses ile sinemalaştırılmış haliydi. Adeta insanoğlunun köklerinden direnç, hayata tutunma mücadelesi, isyan, vicdan, yalnızlık ve açlık öyküsüydü bu.

Bu finiş, Tarr’ı Tarkovsky kadar işlevsel bir noktaya yerleştirecek

Filmin ses, görüntü ve metin birlikteliğiyle sessiz sinemanın dokusunu stilize bir dünyaya transfer etmesi Tarr’ın da akrabalık kurduğu Andrei Tarkovsky gibi usta bir Avrupalı yönetmen olarak anılacağını bir kez daha ispatladı.

146 dakikalık süresiyle bu destansı eser, en temel anlamıyla Frederick Nietszhe’nin bir atın kırbaçlanmasıyla birlikte Sanayi Devrimi’nin arifesinde 1891 yılında öldürücü rüzgarın ortasında ayakta duran bir eve sığınmasıyla yaşadıklarına odaklanıyor. Altı günlük süreçte düşük kontrast ile başlayıp yüksek kontrasta doğru katedilen yolculukta, normal bir yemek yiyişten ve soğuğa direnişten adeta bunların dahi uygulanamadığı seviyeye inme ana sorunsala dönüşüyor.

Bir yalnızlık ve insanlık destanı

At ile adamın ruhsal hikayesi bir taraftan Sidney Lumet’in “Küheylan”ının (“Equus”, 1977) akla getirirken, dışarıdan gelen belirleyici bir karakterin diyaloglarıyla araya girmesi, ‘yabancılaştırma’ amacını ortaya çıkarıyor. Zira siyah-beyaz ve sessiz evren ancak böylesi bir egosantrik müdahale yıkılabiliyor burada. Bu yönetmensel dokunuşlar baba-kız ilişkisine en az Sokurov’un “Ana ve Oğul”undaki (“Mat i syn”, 1997) anne-oğul ilişkisi kadar derinlikli ve çığır açıcı bir ton katıyor.

Tarr’ın çerçevelerin açılarını belirleme becerisiyle bu yabancılaşma ve yalnızlık portresini, hipnotize edici müzik ve dış ses katkısıyla kavraması sinema için önemli bir olaya dönüşüyor bu noktada. “Karanlık Armoniler”de (“Werckmeister harmóniák”, 2000) başlattığı ‘ruhsal felaket filmi’ mizanseni de burada durmayan korkutucu rüzgar ile desteklenmiş.

Bunun devamında üstadın “Damnation” (“Kárhozat”, 1988) ile beraber iki başyapıtından biriyle, görülmemiş bir şeyle sinemaya veda etmesi önemli. Zira buradaki 2.5 saatlik yalnızlık ve insanlık destanı görülmeye değer bir sanayileşme eleştirisi içeriyordu. Seyirciyi bu kadar rahatsız edip soğutması da aslında bu damarı öne çıkarma hedefinin bir sonucu.

İngiltere’den Hollywood’a gözdağı

Aslında buradan hemen İngiliz sinemasındaki o garip ‘hikaye anlatma’ güdüsüne geçmek lazım. Zira İngiltere’nin temelinde sosyal gerçekçi ve işçi sınıfına dair öykülerin anlatılması gelenek olsa da sanki bu festivalde bu durumun Hollywood’dan da beslenen bir yöne kaydığına tanıklık ettik. Bu bağlamda da Stephen Frears, Gabriel Range, Mike Leigh, Peter Mullan ve Nigel Cole’un son eserleri ile Jim Loach ve Andy DeEmmony’nin ilk filmleri bir anlamda sinemaskop formatını iyi kullanan, meselelerini de zekice anlatan eserler sundular. Kimi eksiklerine karşın anlatılarıyla dikkat çektiler. Tabii bunlar arasında Leigh ve Mullan’ın geleneklerini gerçek anlamda ‘İngiliz’ olarak adlandırabiliriz.

Bunun yanında Cezayirli Rachid Bouchareb, İsrailli Eran Riklis ve İspanyol Iciar Bollain’in de aynı bakış açısıyla yakaladıkları anlatım becerileri incelenmeye değerdi. Bu durum, sinemanın sosyal meseleyi düz dille anlatma mantığının bir şekilde ‘minimalist ve sıkıcı sanat filmi’nin yerine geçmesi için bir adım anlamına gelebilir hatta ilerleyen dönemde. Bu geleneğe yakın olan Zhang Yimou’nun “O Ağacın Altı”sı (“Shan zha shu zhi lian”, 2010) da Çin’in kültür devrimine 2.35:1 oranında göz atmasıyla dikkat çekti.

Avrupa sinemasının türsel bilinci zayıf

Ancak Avrupa ve dünya sinemasının bu açıdan dikkat çekmesine karşın türsel bilinç noktasında tıkandığı gerçeği de festivalin geriye bıraktıkları arasında. Danimarka’dan gelen “Juan”ın (2010) müzikal, Fransa kaynaklı “Pupupidu”nun (“Poupoupidou”, 2010) polisiye, Kanada yapımı “Buradasınız”ın (“You Are Here”, 2010) bilimkurgu, Hong Kong filmi “Hayalimdeki Ev” (“Wai dor lei ah yut ho”, 2010) ve Kore’den çıkan “Cinnet”in (“Kim Bok-nam salinsageonui jeonmal”, 2010) intikam filmi, “Aşkın İkinci Perdesi”nin (“Late Bloomers”, 2010) romantik-komedi, İran’dan kopup gelen “Avcı”nın (“Shekarchi”, 2010) politik-gerilim ve Fransa’nın sıkıcı geleneğini getiren bilimkurgu “Eller Yukarı”nın (“Les Mains en l’Air”, 2010) durumları ortadaydı. Yani minimalizmden ve sanat filmi duygusundan uzaklaşmak için bazı konularda da bilinçli olmanın gerekliliği ortaya çıktı.

Ancak “Picco”nun (2010) hapishane filmi geleneğine Alman usulü yorumu, “Hizmetçi”nin (“Hanyo”, 2010) erotik-gerilime Kore mantıklı yaklaşımı, “Elveda Taypey”in (“Yi ye Taibei”, 2010) romantik-komediyi Tayland usulü masalsı hale getirişi ve “Issız Ev”in (“La Casa Muda”, 2010) gotik film geleneğini plan sekanslı formata sokması, kültürel toplamlardan başarı çıkabileceğini gösterdi. Böylelikle türsel formüllerin, Hollywood’un dışında nasıl olması gerektiği de bir kez daha belgelendi.

Ülke sinemalarında değişiklik yok

Ülke sinemalarının Romanya ayağında uzun ve sessiz planlarla bir şeyler anlatma geleneğinin birazcık ‘ağır olursa sanat olur’ duygusuna kaydığı gerçeği açığa çıkarken, İtalyan sinemasının el kameralı ve telaşlı ilişki portrelerinin devam ettiği görüldü. İspanya’dan “Elisa K” (2010), “Yağmuru Bile” (“También la lluvia”, 2010) ve “Chico ile Rita” (“Chico & Rita”, 2010) gibi festivalin en iyilerinin kültürel geleneği temsil etmeksizin çıkması ve Polonya’dan üç filmin programa girmesi şaşırtıcıydı.

Güney Amerika sinemasında Şili, Uruguay, Arjantin farketmeden alt sınıftan ayrıksı karakter hikayelerinin “Morg Görevlisi” (“Post Mortem”, 2010), “Ekim” (“Octubre”, 2010), “Lucia” (2010) gibi iddialı ve dönüştürücü toplamlara kavuştuğuna tanıklık ettik. Buna Kırgızistan’dan “Işık Hırsızı”nın (“Svet-Ake”, 2010) ve İtalya’dan “Gorbaçof”un (2010) da karakter portrelemeleriyle destek vermesi ilginçti.

Bunların yanında üçüncü dünya ülkesi sinemalarının Singapur’dan “Kumdan Kale” (“Sandcastle”, 2010), Çad’dan “Haykıran Adam” (“Un Homme Qui Crie”, 2010), Mısır’dan “Mikrofon” (“Microphone”, 2010) ve Suriye’den “Eylül Yağmuru” (“September Rain”, 2010) gibi içine kapalı, evrensel alana açılamayacak ve geri kalmış eserlerle temsil edilmeleri de normaldi. Zira bu durum bir kez daha geleneği olmayan sinema ülkelerinin bir yere gelemeyeceğini ispatladı.

Yılın yıldızı Yunanistan ve İspanya oldu

François Ozon, Peter Weir, Stephen Frears gibi yönetmenler zigzaglı kariyerlerini devam ettirirlerken; Bela Tarr, Wes Craven, Mike Leigh, Zhang Yimou, Christophe Honoré, Bertrand Blier sevenlerini memnun etti. Tran Anh Hung, John Sayles ve Lee Chang-Dong ise kariyerlerinin gidişatlarını değiştireceklerinin sinyalini verdi. Genç yetenek Kelly Reichardt ise “Kestirme Yol” (“Meek’s Cutoff”, 2010) ile türsel alana girmemesi gerektiğini ispatladı. Festivalin en büyük düş kırıklığını sundu.

Bunların yanında etkinliğin en büyük sürprizi iki Yunan filmi “Attenberg” (2010) ve “Anayurt” (“Hora proelefsis”, 2010) oldu. “Elisa K” ise Haneke’nin geleneğine farklı ve iddialı yaklaşımıyla İspanyol sinemasının son yıllardaki en heyecan verici işini sundu. Kadir Balcı’nın “Turkuaz” (“Turquaze”, 2010) ile Belçika’nın Fatih Akın’ı olma yolunda ilerleme güdüsünü taşıması, Gustavo Hernandez’in “Issız Ev” ile korkuya hakimiyetini kanıtlama arzusu ve Daniel Vega Vidal-Diego Vega Vidal’ın Güney Amerika sinemasına hakim halleriyle ilk filmleri “Ekim”de dikkat çekmeleri unutulmamalı. Uzun lafın kısası bu yılın yıldızı Yunanistan ve İspanya sineması oldu.

Kerem Akça’nın İstanbul Film Festivali’nde en çok beğendiği 15 film:

1-Torino Atı (A torinói ló)

2-Çığlık 4 (Scream 4)

3-Attenberg

4-Elisa K

5-Chico ile Rita (Chico & Rita)

6-Banyodaki Adam (L’Homme au Bain)

7-Morg Görevlisi (Post Mortem)

8-Anayurt (Hora proelefsis / Homeland)

9-Hizmetçi (Hanyo / Housemaid)

10-Ömrümüzden Bir Sene (Another Year)

11-Serseriler (Neds)

12-O Ağacın Altı (Shan zha shu zhi lian / Under the Hawthorn Tree)

13-İmkansızın Şarkısı (Noruwei no mori / Norwegian Wood)

14-Buz Sesi (Le Bruit des Glaçons)

15-Amigo

Kerem Akça’ya göre İstanbul Film Festivali’nde en umut vaat eden 10 ilk film:

1-Attenberg

2-Anayurt (Hora proelefsis / Homeland)

3-Issız Ev (La Casa Muda / The Silent House)

4-Ekim (Octubre / October)

5-Picco

6-Elveda Taypey (Yi ye Taibei / Au Revoir Taipei)

7-Turkuaz (Turquaze)

8-Fabrikadaki Piyano (The Piano in a Factory)

9-Lucia

10-Pupupidu (Poupoupidou)

Kerem Akça’ya göre İstanbul Film Festivali’nin en büyük 8 hayal kırıklığı:

1-Kestirme Yol (Meek’s Cutoff)

2-Kadın İsterse (Potiche)

3-İçimdeki Yangın (Incendies)

4-Ormanda (Mesa sto dasos / In the Woods)

5-Özgürlük Yolu (The Way Back)

6-Juan

7-Aşkın İkinci Perdesi (Late Bloomers)

8-Tamara Drewe

Kerem Akça’ya göre İstanbul Film Festivali’nin kült olma adayı 4 filmi:

1-Polonya Yapımı (Made in Poland)

2-Buradasınız (You Are Here)

3-Değirmen ve Haç (The Mill and the Cross)

4-Halk George Lucas’a Karşı (The People vs. George Lucas)

Kerem Akça’ya gore İstanbul Film Festivali’nin en zayıf 10 filmi:

1-Mikrofon (Microphone)

2-Ha Ha ha

3-Kumdan Kale (Sandcastle)

4-Eylül Yağmuru (September Rain)

5-Yokmuşum Gibi (As if I’m Not There)

6-Bir Ayrılık (Jodaeiye Nader az Simin / A Separation)

7-Littlerock

8-Cinnet (Kim Bok-nam salinsageonui jeonmal / Bedevilled)

9-Şafak (Aurora)

10-Haykıran Adam (Un Homme Qui Crie / A Screaming Man)

keremakca@haberturk.com