Türk filmlerinin izleyici sayısının düşmesi, yabancı filmlerin izleyicilerinin de artmasıyla son zamanlarda sektör içinde "Yabancı filmlerden eğlence vergisi alınmalı. Vergiden elde edilen gelir bir havuzda toplanarak Türk filmlerinin yapımı için kullanılmalı" şeklinde sesler yükselmeye başladı. Bu şekilde düşünenlerin çıkış noktası için önceki yıllarda yabancı filmlerden eğlence vergisi alınmasından sonra Türk filmlerinin üretiminin artması oluyor.
"Yabancı filmlerden eğlence vergisi alınmalı. Vergiden elde edilen gelir bir havuzda toplanarak Türk filmlerinin yapımı için kullanılmalı" düşüncesinin oluşmasına neden olan geçmiş dönemlerdeki tablo.
NE OLMUŞTU?
Türk sinemasının 1914'ten bugüne uzanan 8.393 filmlik yolculuğu; yönetmenlerin dehasını, oyuncuların yıldız ışığını ve unutulmaz senaryoları barındırır. Ancak perde arkasında, filmlerin izleyicilerle buluşmasını ve sinemanın bir endüstriye dönüşmesini sağlayan sessiz ama hayati bir itici güç bulunuyor; devlet.
Rakamların soğuk ama dürüst dili, Türk sinemasının kendi kendine büyüyen bir yapı olmadığını açıkça gösteriyor. Sektörün üretim verileri incelendiğinde; devletin yerli yapımlara yabancı yapımlar karşısında eğlence vergisinde avantaj sağladığı ve koruma kalkanı oluşturduğu dönemlerde film sayısının, buna bağlı olarak da izleyici sayısının patlama yaptığı görülüyor. Eğlence vergisi yükünün eşitlendiği veya ağırlaştığı dönemlerde ise sinema salonları adeta karanlığa gömülüyor.
Türk sinema tarihini, eğlence vergisi indirimlerinin üretim sayılarına doğrudan yansıdığı kronolojik kırılma noktalarıyla değerlendirdiğimizde tablo şöyle şekilleniyor;
1914 – 1930
• Türk Filmleri: Maktu Kesinti
• Yabancı Filmler: Maktu Kesinti
* Maktu Kesinti: Salon büyüklüğüne ve konumuna göre belli oranda alınan ücret.
1930 – 1948
• Türk Filmleri: %70
• Yabancı Filmler: %70
1930'ta çıkarılan Belediye Kanunu ile sinema biletlerinden alınan eğlence vergisi %70 gibi yıkıcı bir orana ulaştı. Yerli ve yabancı ayrımı gözetilmeksizin uygulanan bu %70'lik vergi duvarı, salon sahiplerinin teknik açıdan daha gelişmiş ABD yapımı filmleri tercih etmesine neden oldu. Çekilen Türk filmleri yeterince salonda yer bulmayınca izleyici sayıları bir hayli düşük kaldı ve bunun sonucunda film üretiminde çekimser davranıldı. Öyle ki 1914-1948 arasındaki 34 yılda Türkiye'de yıllık ortalama sadece 2,55 olmak üzere toplam 87 film çekilebildi.
1942 yapımı 'Casablanca' 1940'lı yıllarda dünyada en çok izlenen filmler arasında yer aldı. 1948 – 1981
• Türk Filmleri: %25
• Yabancı Filmler: %70
Yapılan düzenleme, Türk sinema tarihinin en büyük üretim patlamasını başlattı. Yabancı filmlerin eğlence vergisi %70'te tutulurken, Türk filmlerinde vergi oranı %25'e indirildi. Aradaki %45'lik devasa vergi avantajının biletleri ucuzlatmasıyla izleyiciler yerli yapımlara yöneldi. Bu vergi indirimi sayesinde Türk sinemasında tam anlamıyla bir üretim patlaması yaşandı. Vergi avantajıyla güçlenen sektör, bir önceki dönemin tamamını geride bırakarak 1950-1959 arasındaki 10 yılda 540 film üretirken, 1960'lı yıllarda Yeşilçam altın çağına girdi.
#resim#1410000#
1981 – 1997
• Türk Filmleri: %20
• Yabancı Filmler: %50
1981'de vergi oranları açısından Türk ve yabancı filmler arasındaki makas daraltıldı. 1948'den 1981'e kadar %45 olan aradaki eğlence vergisi farkı %30'a indi. 12 Eylül sonrası sansür baskısı ve 1987'de ABD dağıtım şirketlerinin Türkiye'de ofis açarak pazara doğrudan girmesiyle birleşen bu durum, Türk sinemasını yeniden kriz ortamına sürükledi. 1984'te %53 olan Türk film pazar payı 1994'te %16'ya kadar gerilerken, 2000'lerin başında yıllık üretim ortalaması 16 filme kadar düştü. Vergi kalkanının zayıflaması, üretimi yeniden koma seviyesine indirdi.
'Rambo' serisi 1980'li yılların fenomen filmlerindendi. 1997 – 2020
• Türk Filmleri: %10
• Yabancı Filmler: %10
1997'de vergi oranları %10'da eşitlendi. Yabancı filmler karşısında vergisel koruma kalkanının tamamen kalkması üzerine Türk sineması iyiden iyiye krize girerken devlet, 2004'te müdahale modelini değiştirdi. Vergi indirimi yerine, Kültür ve Turizm Bakanlığı aracılığıyla doğrudan maddi film destekleri devreye sokuldu.
Bakanlığın sinemaya verdiği maddi destekle üretilen filmlerin yanı sıra komedi furyasının tutmasıyla üretilen film sayısı ve buna bağlı olarak yerli yapımların izleyici sayısı bir hayli arttı. Öyle ki 2010'lu yıllarda Türk filmlerinin izleyici sayısı yabancı filmlerin sayısını geçti.
'Eşkıya', 1997'de gösterime girdiğinde o döneme kadar olan sürecin izleyici rekorunu kırmıştı. 2020 – 2026
• Türk Filmleri: %0
• Yabancı Filmler: %0
Pandemi döneminde sinema salonlarını ayakta tutmak için 2020'de geçici olarak uygulanan sıfır vergi politikası, 2023 başı itibarıyla kalıcı mevzuata dönüştürüldü. Günümüzde biletlerden kesilen eğlence vergisinin %0 olması, gişe gelirinin doğrudan sektöre kalmasını sağlayarak üretim teşvikini sürdürüyor.
Sözün özü Türk sinemasının 112 yıllık tarihi göstermektedir ki; yerli filme sağlanan her vergi indirimi doğrudan film ve izleyici sayısının artmasına neden olurken, devlet vergisel desteğini çektiğinde üretim bıçak gibi kesildi. 1948 vergi reformu olmasaydı, bugün gururla bahsettiğimiz Yeşilçam efsanesi ve 8.393 filmlik dev külliyat hiç var olamayabilirdi.
* 8.393 film: Sinema salonlarında gösterime giren uzun metrajlı film sayısı...
"Yabancı filmlerden eğlence vergisi alınmalı" düşüncesine sahip olanlar, 1948'de olduğu gibi yerli ve yabancı filmler arasındaki eğlence vergisi makasının açılmasının Türk sinemasını film açısından da izleyici sayısı açısından da bir kurtarıcı olacağını düşünüyor. Peki vergi makası açılırsa Türk sineması arzu edilen seviyeye gelecek mi? Bu sorunun cevabı iki dönemin verilerini kıyaslamaktan geçiyor.
Türk sineması yerli filmlerle yabancı filmlerin vergi oranının aynı olduğu 2010-2019 arasında büyük patlama yapmıştı. Demek ki sorun vergi oranlarının aynı olmasında değil. Yakın geçmişin verileriyle günümüzün verilerini kıyaslayacak olursak ortaya çok kritik bir soru çıkıyor; "Yeterince Türk filmi üretilemiyor mu, yoksa üretilenler sinema salonlarına yeterince izleyici çekemiyor mu?"
2010-2019 Türk Filmleri: Yıllık ortalama 113,6 olmak üzere toplamda 1.136 Türk filmi gösterime girerken kesilen bilet toplamda 313.217.512 oldu. Film başına düşen izleyici sayısı ise 275.719 olarak gerçekleşti.
5'incisinin izleyici rekoru kırdığı 'Recep İvedik' serisi, 2010'lu yıllara damgasını vuran Türk filmlerinden biri oldu. 2010-2019 Yabancı Filmler: Yıllık ortalama 234,8 olmak üzere toplamda 2.348 yabancı film gösterime girerken kesilen bilet 246.161.812 oldu. Film başına düşen izleyici sayısı ise 104.838 olarak gerçekleşti.
2010-2019 arasında en çok izlenen yabancı film 'Hızlı ve Öfkeli 7' oldu. Film başına düşen izleyici sayısı açısından ise Türk filmleri lehine 170.881 gibi muazzam bir fark bulunuyor. Yapım sayısı açısından yabancı filmlere karşın 1.212 daha az olan Türk filmleri izleyici sayısı açısından pastadan %56'lık pay aldı. Sayısal fazlalığa rağmen yabancı filmlerin izleyici sayısı açısından pastadaki payı ise %44 oldu.
"Yabancı filmlerden eğlence vergisi alınmalı" düşüncesinin oluştuğu günümüzün verilerine bakacak olursak;
2022-2026 Türk Filmleri: 5 yıllık dönemde yıllık ortalama 156,2 olmak üzere 781 Türk filmi izleyicilerle buluşurken kesilen bilet toplamda 74.682.094 oldu. Film başına düşen izleyici sayısı ise 95.623 olarak gerçekleşti.
2022-2026 döneminde 'Bergen', en çok izleyiciyle buluşan Tük filmi olma başarısı gösterdi. 2022-2026 Yabancı Filmler: Yıllık ortalama 224,4 olmak üzere 1.122 yabancı film gösterime girerken kesilen bilet toplamda 79.462.352 oldu. Film başına düşen izleyici sayısı ise 70.822 olarak gerçekleşti.
2022-2026 arasında en çok bilet kesilen yabancı film olma başarısını 'Örümcek-Adam: Yepyeni Bir Gün' gösterdi. İki dönem arasında şöyle bir hesap yaparsak;
2010-2019'a oranla 2022-2026'da gösterime giren Türk filmlerinin sayısı %37,5 oranında artmasına rağmen film başına düşen izleyici sayısı %65,3 azaldı.
Gösterime giren yabancı filmlerin sayısı ise sadece %4,4 azalırken film başına düşen izleyici sayısı %32,4 azaldı. Yani Türk filmlerinin sayısı 2010-2019'a oranla yılda ortalama 42,6 artmasına rağmen yabancı filmlerin izleyici kaybının iki katını yaşadı.
Türk sinemasına can suyu olacağı değerlendirilen '2 Aile Arasın'da gösterime 4 Aralık'ta girecek. Sonuç olarak Türk filmi üretiminde bir azalma değil aksine artış olurken izleyici çekme gücü açısından ciddi bir ivme kaybedildi. Yabancı filmlerden yeniden vergi alınıp bir fon oluşturulması tartışmaları her ne kadar finansal bir can suyu arayışı olsa da, veriler gösteriyor ki asıl mesele sadece daha fazla film üretmek değil; izleyicileri nitelikli ve rekabetçi hikâyelerle buluşturacak kalıcı kültürel stratejiler geliştirmek.
'Çakallarla Dans 8', açılış rakamıyla gişe listesinde ilk sırada yer aldı. Rekabetçi ve nitelikli Türk filmlerinin gösterime girmesi, izleyicinin yerli yapımlara olan ilgisini açıkça gözler önüne seriyor. Son haftalarda vizyona giren 'Gupi: Gülmeyen Kral', 'Çakallarla Dans 8: Şututgart Çıkarması' ve 'Çatlı' gibi yapımların yabancı filmlerden daha fazla ilgi görmesi bu durumu doğrularken; yakın dönemde izleyicilerle buluşacak olan '2 Aile Arasında', 'Pervaneler', 'Aşk Tesadüfleri Sever 3', 'Mutter: Bir Annenin Hatıra Defteri', 'Av. Mahsun: Ben Sana İnanıyorum', 'Kazım Koyuncu: Yarım Kalan', 'Düğün Şarkıcısı', 'Kral Şakir: 1001 Gece', 'Yol Arkadaşım 3' ve 'İstanbul Muhafızları: Büyük Kuşatma' gibi projeler bu ivmeyi daha da yukarı taşıyacak yapımlar arasında yer alıyor.
