10 soruda ILO’nun platform çalışanları sözleşmesi

Uluslararası Çalışma Örgütünün bu yılki konferansında Türkiye’de yüz binlerce, dünya genelinde de milyonlarca platform çalışanı için küresel standartları belirleyen 193 Sayılı ILO Sözleşmesi kabul edildi. Konferansta Türkiye delegesi işçi, işveren ve hükümet temsilcileri sözleşmenin kabulü yönünde oy kullandı. Sözleşme en az iki ülke tarafından onaylandıktan sonra, onaylayan ülkelerden başlamak üzere yürürlüğe girecek.

SORULARINIZ İÇİN: akivanc@haberturk.com

Dijital platformlar, uygulamalar ve çevrimiçi aracılar üzerinden iş alan, hizmet sunan, gelir elde eden herkes bu sözleşme kapsamına giriyor. Yemek ve hızlı teslimat kuryeleri, motokuryeler, ev ve bakım hizmeti verenler, elektronik ticaret dağıtım çalışanları, kargo ve lojistik dağıtıcıları, şehir içi yolcu taşıyan sürücüler, evden veya uzaktan dijital hizmet sağlayanlar platform çalışanı olarak kabul ediliyor. Bu kişilerin iş ve gelir güvencesi bulunmuyor. Sosyal güvenlik haklarından yoksunlar. İş sağlığı ve güvenliği riski altında çalışıyorlar. Tek taraflı sözleşme değişiklikleri gibi keyfilikler ile karşı karşıya kalıyorlar. Çalışma statüleri konusunda belirsizlik bulunuyor. Kimi işçi, kimi kendi adına çalışan esnaf gibi muamele görüyor.

ILO, platform çalışanları için küresel standartları belirlemek üzere bir süredir çalışma yürütüyordu. Bu ay yapılan konferansta da 193 Sayılı Platform Ekonomisinde İnsana Yakışır İş Sözleşmesi kabul edilerek, somut bir adım atıldı.

İşte sorularla 193 Sayılı ILO Sözleşmesi:

Sözleşme, platform ekonomisinde insana yakışır iş koşullarını nasıl teşvik edecek?

Bu sözleşme, teknolojik yeniliklerin ve yeni iş modellerinin işçi hakları, adil rekabet ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ile birlikte ilerlemesini sağlamaya yardımcı olacak küresel bir çerçeve oluşturmaktadır.

İstihdam durumlarından bağımsız olarak tüm platform çalışanlarının temel haklardan ve uygun korumalardan yararlanabilmesini sağlamayı ve dijital emek platformlarının yarattığı fırsatları tanımayı amaçlamaktadır.

Sözleşme kimleri kapsıyor?

Sözleşme, istihdam ilişkisi içinde olup olmadıklarına bakılmaksızın, serbest çalışanlar da dahil olmak üzere, dijital iş platformları ve dijital platform çalışanları için geçerlidir. Hem mekân bazlı hem de çevrimiçi platform çalışmalarını kapsar.

TÜM PLATFORM ÇALIŞANLARI İŞÇİ OLMAK ZORUNDA DEĞİL

Sözleşme, tüm platform çalışanlarının işçi olarak sınıflandırılmasını gerektiriyor mu?

Sözleşme belirli bir istihdam sınıflandırması dayatmıyor. Bunun yerine, Üye devletlerin istihdamdaki statünün doğru belirlenmesini sağlamak için önlemler almasını öngörüyor.

Sözleşme, serbest meslek sahibi olmayı veya platform üzerinden çalışmayı yasaklıyor mu?

Sözleşme, serbest meslek sahibi olmayı veya belirli bir iş modelini yasaklamıyor. Amacı, platform çalışanlarının istihdam durumlarından bağımsız olarak uygun hak ve korumalardan yararlanmalarını sağlamaktır.

SÖZLEŞME HANGİ KORUMALARI SAĞLIYOR?

Sözleşme hangi hakları ve korumaları sağlıyor?

Sözleşme, aşağıdakiler de dahil olmak üzere geniş bir yelpazedeki konuları ele alıyor:

Çalışma hayatındaki temel ilkeler ve haklar;

İş sağlığı ve güvenliği;

Şiddet ve taciz;

İnsana yakışır iş fırsatlarının teşvik edilmesi;

Ücret veya ödeme;

Sosyal güvenlik;

Algoritmalara dayalı otomatik sistemlerin kullanımının çalışanlar üzerindeki etkisi;

Veri koruma ve gizlilik;

Askıya alma, devre dışı bırakma ve sonlandırma;

Göçmenlerin ve mültecilerin korunması;

Adalete erişim.

PLATFORM ÇALIŞANLARINA ALGORİTMA KORUMASI

Sözleşme algoritmalar ve yapay zekâ hakkında ne diyor?

Sözleşme, otomatik karar alma sistemleri de dahil olmak üzere, algoritmalara dayalı otomatik sistemlerin kullanımının etkisine ilişkin hükümler içeriyor. Bu tür sistemler çalışanları etkilediğinde şeffaflığı, güvenceleri ve inceleme mekanizmalarına erişimi teşvik etmektedir. Sözleşme açıkça yapay zekâya atıfta bulunmasa da hükümleri, yapay zekâ teknolojilerini içerebilecek olanlar da dahil olmak üzere, işi izlemek veya değerlendirmek veya işle ilgili kararlar üretmek için kullanılan otomatik sistemler için geçerlidir.

Dijital iş gücü platformları, aracı kuruluşlar aracılığıyla veya sınır ötesi faaliyet göstererek sözleşmenin uygulanmasından kaçınabilir mi?

Sözleşme, platform çalışmalarının genellikle sınır ötesi olarak organize edildiğini ve aracıları içerebileceğini kabul ediyor. Koruma hükümlerinin etkinliğini sağlamayı amaçlayan maddeler içeriyor. Bunlar arasında, dijital iş gücü platformları ve kendi topraklarında faaliyet gösteren aracılar ile ilgili olarak Sözleşmenin uygulanması ve platformların ve aracıların ilgili sorumluluklarının açıkça tanımlanması gerekliliği yer almaktadır. Üye devletler ayrıca, kendi topraklarında çalışan dijital platform işçileri ile ilgili olarak da sözleşmeyi uygulamak zorundadır. Sözleşme ile birlikte kabul edilen karar, bazı dijital iş gücü platformlarının sınır ötesi faaliyet gösterdiğini ve bu nedenle üye devletler arasındaki işbirliğinin sözleşmenin uygulanması açısından özellikle önemli olduğunu vurgulamaktadır.

PLATFORM ÇALIŞANLARI DİĞER ÇALIŞANLAR İLE AYNI HAKLARA SAHİP OLACAK

Sözleşme, çalışan olarak sınıflandırılan dijital platform çalışanlarının mevcut haklarını azaltıyor mu?

Sözleşme, çalışan olarak sınıflandırılanlar da dahil olmak üzere, bazı üye devletlerde zaten tanınmış olan dijital platform çalışanlarının haklarını hiçbir şekilde olumsuz etkilemeyecek. Bunun yerine, dijital ekonomide giderek daha önemli hale gelen alanlarda (algoritmik yönetim ve veri koruma dahil) bir koruma tabanı oluşturarak, güvenceler getirecek. Sözleşme, dijital platform çalışanlarına sağlanan korumanın, aynı çalışma statüsündeki diğer çalışanlara verilen korumadan daha az elverişli olmamasını sağlamayı amaçlamaktadır. Başka bir deyişle, çalışan olan dijital platform çalışanları, diğer çalışan kategorilerinden daha az korunmamalıdır.

Sözleşme, platform çalışmalarındaki esnekliği azaltacak mı?

Sözleşmenin amacı esnekliği azaltmak veya ortadan kaldırmak değildir. Aksine, üye devletlere önemli ölçüde esneklik sağlayacak. Ancak esnekliğe, işçiler için uygun hakların, korumaların ve güvencelerin eşlik etmesi gerekecek.

Sözleşme tüm ülkelerde derhal uygulanacak mı?

Tüm ILO Sözleşmeleri gibi, bu sözleşme de yalnızca onaylayan üye devletler için yasal olarak bağlayıcı hale gelir. Onaylandıktan sonra, her ülkenin hukuk sistemine ve ulusal uygulamalarına uygun olarak ulusal yasalar, yönetmelikler, politikalar, toplu sözleşmeler veya diğer önlemler yoluyla uygulanmalıdır.