Neden Putin'e yakın Rus oligarkların bazıları yaptırımdan muaf?

Toplam varlıkları 200 milyar doları geçen milyarderlerin bir kısmı süper yatlarını götürecek ülke bulmakta zorlanırken, Rus lider Putin'e yakınlığı ile bilinen bazı isimler yaptırıma maruz kalmadı. Peki söz konusu milyarderler neden yaptırım listesinden dışında kaldı? Haberturk.com'dan İrem Kuşoğlu'nun haberi.

Giriş: 31.03.2022 - 12:27 Güncelleme: 31.03.2022 - 17:47

Rus oligarkların bir kısmı neden yaptırımdan muaf?

Rusya'nın en zengin milyarderleri ya da bilinen diğer adıyla oligarkların bir kısmı, Rusya'yı izole etme çabalarına karşın Batı'nın yaptırımlarından muaf kaldı.

Toplam varlıkları 200 milyar doları geçen milyarderlerin bir kısmı süperyatlarını götürecek ülke bulmakta dahi zorlanırken, Putin'e yakınlığı ile bilinen bazı isimler yaptırıma maruz kalmadı.

Bloomberg'in aktardığına göre, 31 Mart itibariyle Birleşik Krallık 10 milyardere yaptırım uygularken, AB 9 oligarka yasaklar getirdi. ABD'de ise bu sayı sadece 4 ile sınırlı kaldı. Milyarderler içerisinde yalnızca 3 isim hepsinin yaptırım listesinde yer aldı.

Ancak enerji devinin başındaki Leonid Mikhelson, çelik kralı Vladimir Lisin ve petrol devi Lukoil PJSC'nin başkanı Vagit Alekperov gibi Putin'e yakınlığı ile de bilinen büyük isimler henüz yaptırımlara maruz kalmadı.

Bazı Ruslar, net değerleri ne olursa olsun, devlete ait şirketlerle ve Putin ile açık bağlantıları nedeniyle hedef alındı. Bunların başında eski başbakan yardımcısı ve şimdi devlete ait banka VEB'nin başkanı Igor Shuvalov ile, devlet kontrolündeki bankanın CEO'su ve elmas şirketi Alrosa PJSC ve Gazprombank'ta yönetim kurulu üyesi olan Sergey Ivanov bu isimlerden ikisi.

Yine bu isimler arasında yer alan Rusya'nın en büyük ikinci çelik üreticisi Evraz Plc'nin en büyük hissedarı olan Roman Abramovich ise İngiltere ve AB tarafından yaptırım uygulandıktan sonra İngiltere'nin en büyük kulüplerinden Chelsea'yi satma kararı aldı.

Yaptırım uzmanları, Rusya'nın en zenginlerinin bir kısmına yaptırım uygulanmaması kararının kısmen büyük enerji, metal ve gübre şirketlerindeki kritik hisseleriyle bağlantılı olduğunu söylüyor.

Örneğin zengin ikinci Rus olan Mikhelson, Putin'e çok yakın bir milyarder olan Gennady Timchenko ile geniş ticari bağları olmasına ve 2014'te ABD tarafından ilk yaptırım uygulananlar arasında yer almasına rağmen, yaptırıma maruz kalmadı.

Mikhelson, Rusya'daki devlete ait olmayan en büyük gaz üreticisi ve Avrupa'nın ana tedarikçisi olan Novatek PJSC'nin yaklaşık dörtte birine sahipken, Timchenko'nun %23,5 hissesi bulunuyor. Mikhelson ve Timchenko'nun birleşik hisseleri, ABD'nin şirketlere resmi yaptırımları tetiklemek için kullandığı %50 eşiğine de yakın. Ancak uygulamada, yaptırımlara maruz kalma korkusu, bazı şirketlerin resmi kuralların ötesine geçmesine ve yaptırım uygulanan kişilerle bağlantılı kuruluşlarla iş yapmaktan kaçınmasına neden oldu.

Mayıs 2018'e kadar ABD Hazinesi'nin yaptırım birimi olan Yabancı Varlık Kontrol Ofisi'nin (OFAC) başında bulunan ve şu anda da bir oligark olan John Smith bu durumu, "Bazı oligarkların peşine düşmek için nedenler olduğu gibi bazılarını askıda tutmak için nedenler var" diyerek açıklıyor.

Bloomberg'e konuşan Washington DC'deki hukuk firması Morrison & Foerster'ın ortağı "Bunun nedeni, başlangıçta yaptırım uygulanmasının çok zor olması veya hükümetlerin bir anlaşma geliştirmek istemeleri olabilir. Kısacası tetiği çekmeden önce plan yapın" diyerek ifade ediyor.

Bunun bir nedeni ise ABD'nin bu konuda zamanında fazlasıyla sıkıntı yaşaması... ABD, Çin dışındaki dünyanın en büyük alüminyum şirketi United Co. Rusal International PJSC'den milyarder Oleg Deripaska'ya yaptırım uyguladığı 2018 tecrübesinden ders çıkardı. Bu, küresel fiyatların yükselmesine neden oldu, ve ancak Deripaska 2019'da Rusal'ın kontrolünden vazgeçmeyi kabul ettikten sonra istikrar kazandı.

Smith, "Yaptırımların birincil amacı, kendimize zarar verdiğimizden daha fazla yaptırım hedefine zarar vermek olmalı. Gaz denilince Avrupa'nın hala Rusya'ya ihtiyacı var. ABD ve müttefikleri, Rusya'dan hangi ürünlerin neredeyse gerekli olabileceğini görmesi ve olası etkilerden kaçınmaya çalışmak için çok dikkatli bir şekilde bakması gerekiyor" diyor.

Peki ABD, AB ve Birleşik Krallık gibi yaptırımlar konusunda sert ve net tavır sergileyen ülkelerin yaptırımlarına maruz kalmayan veya en azından henüz maruz kalmayan Rus oligarklar kimler?

1990'larda servetini kazanan Potanin, Rusya'nın orijinal oligarklarından biri Putin'le hokey oynayan ve Kremlin'in 2014'te Soçi Olimpiyatları'nı düzenlemesine yardım eden birkaç zenginden biri. Saldırının ardından ABD kurumlarında çoğu pozisyonu kaybetti ve Kremlin'in yabancı şirketlerin varlıklarına el koyma planlarını eleştirerek birçok kişiyi şaşırttı.

Potanin, MMC Norilsk Nickel PJSC'nin %36'sına sahiptir ve bu da onu, rafine nikelin yaklaşık %10'unu ve küresel paladyum üretiminin %40'ını oluşturan bir şirketin en büyük hissedarı haline getiriyor. Bu da savaştan önce zaten yetersiz olan yarı iletkenlerin üretimi için çok önemli görülüyor.

Dünyanın en büyük yüksek kaliteli nikel üreticisi Norilsk Nickel'in başkanı Potanin, 2021'de 17,9 milyar dolar gelir elde eden Rusya merkezli Dudinka şirketinin yaklaşık üçte birine de sahip. Potanin'in diğer yatırımları arasında bir Rus ilaç şirketi olan Petrovax Pharm'daki kontrol hissesi de bulunuyor.

Leonid Mikhelson, Rusya'daki devlete ait olmayan en büyük doğalgaz sağlayıcısı olan Novatek'in CEO'sudur.

Milyarder, ülke gazının yaklaşık %10'unu üreten halka açık şirketin yaklaşık dörtte birine sahip. Ayrıca yakından takip edilen petrokimya üreticisi Sibur'da %30,6 hisseye sahip.

Kendisine yaptırım uygulanmasa da, Ukrayna'da savaşın başlamasından bu yana, şirketİ milyonlarca ruble kaybettikten sonra çok büyük maliyetlerle de karşı karşıya kaldı. Uygulanan ablukalar nedeniyle Novatek'e ait metan taşıyıcıları yüklerini boşaltamadı.

Leonid Mikhelson sık sık megayatı ile Türkiye ziyaretleri yapılması ile de biliniyor.

Son olarak 2020 yılında 86 metre uzunluğunda, 16 metre genişliğindeki Cayman Adaları bayraklı mega yatı, Cruise Port Limanı küçük iskeleye bağlanmıştı.

2020 yılında Ağustos ve Eylül boyunca Muğla'nın koylarında misafirlerini gezdiren yatta 12 kişi konaklayabiliyor ve 28 kişilik mürettebat bulunuyor.

Tik güverte, alüminyum üstyapı ve çelik gövdeyle üretilen yatta, konforlu seyahat için sıfır hız dengeleyiciler mevcut. Yatta ayrıca spa, sauna, asansör, helikopter iniş pisti, sinema, jakuzi daldırma havuzu, su altı ışıkları, ihale garajı ve spor salonu yer alıyor.

Lisin, Rusya'nın en büyük çelik üreticisi Novolipetsk Steel'in başkanı.

Halka açık şirket, 2021'de 16.2 milyar dolar gelir elde etti. Lisin ayrıca Rusya'da bir demiryolu taşımacılığı işletmecisi olan Freight One, liman tesisleri işletmecisi UCL Port ve nakliye şirketi VBTH'in de sahiplerinden...

Alekperov, dünya petrol üretiminin yaklaşık %2'sinin açık üreticisi olan Lukoil'in başkanıdır. Moskova merkezli şirket 100 binden fazla kişiyi istihdam ediyor ve 2021'de 125,1 milyar dolar gelir elde etti.

Ayrıca Spartak Moskova futbol takımının ortak sahibi de olan Alekperov aynı zamanda Olimpiyatlar, F1 gibi pek çok etkinlik için sponsor oldu.

Prokhorov, bankacılık, sigortacılık ve gayrimenkul alanlarında çıkarları olan Moskova merkezli bir şirket olan Onexim Group'u kurdu. Aynı zamanda Renaissance Capital ve Renaissance Credit bankalarında da hisseleri bulunuyor.

Prokhorov'un en az zarara uğraması ve herhangi bir yaptırıma maruz kalmaması ile diğerlerinden ayıran ise aslında bu ismin Putin'e çok yakın bir oligark olmaması. 2011'de parti kuran isim, 2012'de 2012'de cumhurbaşkanlığı adaylığını Putin'e kaybetti. Ancak Prokhorov, kampanya boyunca Putin'e karşı olmadığını, ancak kendisinin bir "alternatif" olarak sunulduğunu vurgulamaya özen gösterdi.

2013'te Uralkali'nin yüzde 27,1 hissesini yaklaşık 4,9 milyar dolara satın alan Prokhorov'da ise Uralkali'deki hissesini sattı. Bir sene sonra ise 2014'teki ABD yaptırımlarından sonra, Putin'in baskısı altında Brooklyn Nets'in yüzde 49 hissesini milyarder Joseph Tsai'ye 3.5 milyar dolara, 2019'da ise Barclays Center'daki yüzde 51'lik hissesini Tsai'ye sattı.

Prokhorov, 2018'den beri Rusya'daki etkinlik ve profilini düşürmeye çalışmaya odaklanmış durumda. Bu arka plana karşı, Prokhorov listedeki en 'likit' kişilerden biri olarak görülüyor bu nedenle milyarderin, el konulabilecek varlıklarının yerini belirlemenin nispeten daha zor olduğu belirtiliyor.

Rybolovlev, 2010 ve 2011 yıllarında iki Rus gübre üreticisini 7 milyar dolardan yüksek bir fiyata sattı. Ayrıca 2007 halka arzında yaklaşık 1 milyar dolarlık Uralkali hissesi sattı ve bir dizi sanat eseri, mücevher, ev, yat ve aynı zamanda şirketin hisselerini satın aldı.

Son zamanlarda AS Monaco kulübüne yapmış olduğu yatırımlarla adından söz ettiren Rybolovlev, son on yıldır Monaco'da ikamet ediyor.

Vyacheslav Kantor, Rus gübre üreticisi Acron'un çoğunluk hissedarıdır. Velikiy Novgorod merkezli şirketin 2020'de 7 milyon tondan fazla üretimi ve 1,7 milyar dolar geliri vardı.

Milyarder isim aynı zamanda dünyanın en büyük 20. yüzyıl avangard sanat koleksiyonuna da sahip. Merkezi İsviçre'nin Cenevre kentinde bulunan uluslararası bir sanat ticaret şirketi olan SEYDOUX & ASSOCIÉS Fine Art'ın başkanı Thomas Seydoux'a göre milyarderin sanat koleksiyonu 275 milyon dolar değerinde.

Kantor sonraki yıllarda, Rusya'ya özel mülkiyet getirmeyi amaçlayan bir programın parçası olarak Sovyet sonrası Rus hükümeti tarafından dağıtılan işçi hisselerini satın alarak hissesini artırdı.

2016'da Avrupa Yahudi Kongresi'nin dördüncü dönem başkanlığına yeniden seçilen Kantor, eşi ve çocukları ile Londra'da yaşıyor.

Fedun, bir Rus petrol üreticisi olan Lukoil'in başkan yardımcısı ve yönetim kurulu üyesidir. Moskova merkezli şirketin özelleştirilmesine öncülük etti ve yaklaşık %12'sini elinde tutuyor.

Fedun, Lukoil'deki hissesinden 1.5 milyar dolardan fazla temettü topladı. Ayrıca Spartak Moskova futbol takımının ortaklarındandır.

Fedun, Londra'daki The Ampersand Hotel ile Vintry & Mercer Hotel'in de sahibi.

Fedun yaptırıma maruz kalmamasına karşın savaş öncesi 8,5 milyar dolar olan serveti 28 Mart itibariyle 1.7 milyar dolara düşmüştür.

Abramov, Rusya'nın en büyük ikinci çelik üreticisi olan Evraz'ın kurucu ortağıdır. Şirketin %19,3'üne ve dünyanın en büyük nikel üreticisi Norilsk Nickel'in %1,6'sına sahiptir.

Diğer ilgi alanları arasında Londra merkezli Truphone'un %40'ı ve bir Sibirya kereste ve nakliye şirketi olan Russia Forest Products Group'un %19,3'ü yer alıyor.

Yaptırıma maruz kalmamasına rağmen diğer milyarderler gibi zarar uğrayan Abramov'un savaş öncesi 8.3 milyar dolar olan serveti 28 Mart itibariyle 7.1 milyar dolara düştü.

Abramov'un Yeni Zelanda'da malikanesi ve Titan adlı süper yatı da bulunuyor.

Abramov'un 80 metre uzunluğunda ve 13 metre genişliğindeki 100 milyon dolarlık mega yatı, toplam 19 kişinin konaklayabileceği toplam 7 kabine sahip. Pandemi öncesine kadar Abramov'un yatı sık sık Türkiye'de Bodrum'da görülebiliyor.

Alexander Guryev, Avrupa'nın en büyük fosfatlı gübre üreticisi Phosagro'nun kurucusu ve en büyük hissedarıdır.

Moskova merkezli şirket, 100'den fazla ülkede tarım üreticileri için amonyak, azot bazlı gübreler ve hayvan yemi fosfatları üretiyor. 2020'de 3.5 milyar dolar gelir bildirdi.

Diğer milyarderler gibi zarar uğrayan Guryev'in savaş öncesi 7.9 milyar dolar olan serveti savaş sonrası 8.7 milyar dolara kadar düştü.

Guryev'in Londra'nın kuzeyindeki Highgate'de 5 dönümlük bir arazi üzerinde yer alan, 1930'lardan kalma Witanhurst adlı malikanesi ve Alfa Nero adlı bir süperyatı da bulunuyor.