Belirti vermeden ilerleyebilen çölyak hastalığı, “sessiz çölyak” olarak da biliniyor. Her 1 belirti gösteren vakaya karşılık 7 belirtisiz vaka olabileceği belirtilirken, uzmanlar farkındalığın artırılması gerektiğini vurguluyor.
Çölyak hastalığı; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan gluten adlı proteine karşı bağışıklık sisteminin verdiği anormal tepki sonucu ortaya çıkan, ince bağırsağı etkileyen kronik bir hastalıktır. Gluten tüketildiğinde bağışıklık sistemi bu proteini zararlı olarak algılar ve ince bağırsağın iç yüzeyine saldırır.
Bu durum, bağırsakta besin emilimini sağlayan ve villus adı verilen parmaksı yapıların zarar görmesine yol açar. Villuslar düzleştiğinde bağırsak görevini tam olarak yerine getiremez ve besinlerin sindirimi ile emilimi bozulur. Özellikle demir ve folik asit gibi kan yapımında önemli olan maddelerin emilimi azalır.
UYARI: Erken tanı ve doğru beslenme ile hastalar sağlıklı ve kaliteli bir yaşam sürdürebilir. Bu nedenle risk grubunda olanların ve belirtiler yaşayan kişilerin mutlaka uzman değerlendirmesinden geçmesi önemlidir.
Çölyakta ince bağırsağın iç yüzeyinde yer alan villuslar hasar görür. Bunun sonucunda:
- Besin emilimi azalır
- Vitamin ve mineral eksiklikleri gelişir
- Kansızlık görülebilir
- Uzun vadede kemik erimesi gibi sorunlar ortaya çıkabilir
Bağırsak işlevinin bozulması, sindirim sistemi belirtilerinin yanı sıra vücudun farklı bölgelerini etkileyen şikâyetlere de yol açabilir.
Belirtiler kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Yetişkin hastaların yaklaşık üçte birinde kronik ishal görülür. Ancak hastalık yalnızca ishalle sınırlı değildir.
Küçük çocuklarda en dikkat çekici bulgu büyüme geriliğidir. Gluten içeren ek gıdalara geçildikten haftalar ya da aylar sonra kilo alımı yavaşlar ve boy uzaması geride kalır.
- Uzun süren ishal
- Karın şişliği
- Kusma
- İştahsızlık
- Kas ve kemik zayıflığı
Daha büyük çocuklarda ise boy kısalığı, ergenlikte gecikme, diş problemleri, karaciğer fonksiyon bozuklukları ve demir eksikliği anemisi ön planda olabilir.
Hastalığın ortaya çıkmasında üç temel faktör rol oynar:
Bağışıklık sistemi, glutenin bir bileşeni olan gliadine karşı antikor üretir. Bu antikorlar bağırsak yüzeyine zarar vererek villusların düzleşmesine neden olur.
Çölyak hastalığı ailesel geçiş gösterebilir. Özellikle HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genlerine sahip bireylerde risk artar. Ancak genetik yatkınlık tek başına hastalık gelişmesi için yeterli değildir.
Viral enfeksiyonlar, sindirim sistemi enfeksiyonları ve bazı çevresel tetikleyiciler hastalığın ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.
Genellikle 6–24 ay arasındaki çocuklarda görülür. İshal, kusma, iştahsızlık ve büyüme geriliği belirgindir.
Belirti vermeyebilir ancak testler pozitiftir. Ailesinde çölyak olan kişilerde daha sık görülür ve düzenli takip gerektirir.
Hiçbir belirti olmadan yapılan taramalar sonucu saptanır. Belirtili her bir vakaya karşılık yaklaşık yedi belirtisiz vaka olduğu düşünülmektedir.
Çölyak benzeri şikâyetler görülür ancak kan testleri ve biyopsi negatiftir. Bu kişilerde de glutensiz beslenme önerilir.
Serolojik testler: Kanda çölyaka özgü antikorların araştırılması
Genetik testler: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 varlığının incelenmesi
Endoskopi ve biyopsi: İnce bağırsaktan alınan doku örneğinin incelenmesi
Kesin tanı, biyopsi ile konur ve ardından ömür boyu sürecek glutensiz diyet başlatılır.
Çölyak hastalığının tek etkili tedavisi ömür boyu glutensiz beslenmedir.
- Buğday, arpa ve çavdar tamamen çıkarılmalıdır.
- Paketli ürünlerin içerik etiketleri dikkatle okunmalıdır.
- İşlenmiş gıdalarda gizli gluten olabileceği unutulmamalıdır.
- Çapraz bulaşmaya karşı dikkat edilmelidir.
- Diyet süreci mutlaka bir uzman ve diyetisyen kontrolünde yürütülmelidir. Çünkü bazı hastalarda zamanla laktoz intoleransı gibi ek sorunlar gelişebilir.
Dünya genelinde toplumun yaklaşık yüzde 0,5–1’inin çölyak hastası olduğu düşünülmektedir. Ülkemizde yapılan çalışmalarda sıklık yüzde 0,3–1 arasında bulunmuştur.
- Tip 1 diyabet
- Otoimmün tiroid hastalıkları
- Down sendromu
- Turner ve Williams sendromu
- Birinci derece akrabasında çölyak olanlar
Bu kişiler düzenli aralıklarla taranmalıdır.
Çölyak hastalığı yalnızca bir sindirim sistemi hastalığı değildir; tüm vücudu etkileyebilen otoimmün bir durumdur. Belirtiler hafif ya da belirgin olabilir, hatta bazı kişilerde hiç şikâyet görülmeyebilir.
Görsel Kaynak: istockphoto
