Habertürk
    Takipte Kalın!
      Günlük gelişmeleri takip edebilmek için habertürk uygulamasını indirin

        KEREM AKÇA / keremakca@haberturk.com

        Avrupa sinemasının altın döneminde çıkış yapmış üç dehayı 31 Ocak-12 Mart arasında art arda kaybetmek, aileden birini kaybetmişiz hissi uyandırıyor. Sinema tarihinde model oluşturmuş öncü ustalar Alain Resnais, Miklos Jancsó ve Věra Chytilová’yı şüphesiz biz olmasak da birçok yönetmen sinema dilleriyle, göndermeleriyle, temasal zeminleriyle veya sahneleriyle anacak. En iyisi olumlu tarafından bakıp bu özel yönetmenlerin bıraktığı, üzerine günlerce konuşulabilecek büyüleyici mirasın kıymetini bilmek…

        2014’te, 1921, 1922 ve 1929’da doğan üç yönetmenin peşi sıra aramızdan ayrılması, bir kez daha sinema tarihinin belirleyici isimlerinin ölmesine alışmamız gerektiğini kanıtladı. Zira ortada 119 yılı kapsayan bir sanat dalı var ise, ister istemez bir ‘kuşaksal değişim’ devreye girmeli. Zaten bambaşka nesillerin günümüzde yeni dünya düzenine uyum sağlayıp taptaze eğilimler gösterdiği de bir gerçek. Hatta bunlar, çoğu zaman yaşlanan usta yönetmenlerin güncel işlerinden daha çarpıcı olabiliyor. Ama 60’larda yedinci sanatın altın dönemini yaşadığı düşünülünce, bu periyodu simgeleyen hüzünlü ‘vefat’ haberleri de ister istemez sinemanın ana tabanının tehlikeye girdiğini gösteriyor. Sırasıyla 31 Ocak, 1 Mart ve 12 Mart’ta gelen ölüm haberleri şüphesiz çok üzücü…

        Fakat Fransız Yeni Dalgası’nın ‘Rive Gauche’ grubuna dahil edilen Alain Resnais, kimi kaynaklarda Macar Yeni Dalgası’nın öncüsü olarak adı geçen Miklós Jancsó ve Çek Yeni Dalgası’nın feminist yüzü Věra Chytilová’nın geliştirdikleri modellerle anılacağı gerçeğini değiştirmiyor bu durum. Bu üç üstat, ülkelerinin geleneğinde iz bırakan öncü isimlere dönüşmekte zorlanmadı. Bazı kesimlerle yıldızları barışmasa bile “Hiroşima Sevgilim” (“Hiroshima, Mon Amour”, 1959), “Papatyalar” (“Sedmikrásky”, 1966) ve “Kızıl ve Beyaz” (“Csillagosok, Katonák”, 1967) gibi kendileriyle özdeşleşen kilit başyapıtlarla özel bir yere konulacaklardır.

        ÇİZGİSEL AKIŞI REDDEDEN FRANSIZ ENTELEKTÜELİ

        Fransa’da Godard, Truffaut, Rohmer, Rivette, Chabrol gibi yeni dalga hareketine ‘Cahiers du Cinema’ yoluyla giren auteur yönetmenlerin çıktığı bir dönemde 1922 doğumlu Resnais, Alain Robbe-Grillet’nin ‘Yeni Roman Akımı’nı feyz aldı. Zaten kendisiyle birlikte Robbe-Grillet, Agnès Varda ve Chris Marker’ı da içeren başka bir gruba dahil edilmesi şaşırtıcı değildi. Bilinçaltına ayna tutmayı önemseyen ilk sinemacılardan oldu. Hikaye kurgusuyla oynarken hafızaya, hatıralara, bilinç kaybına önem verip anlatıcı sesini ve kamera kaydırmalarını başrole yerleştiren eserler kotardı. ‘Destansı’ sıfatını tersyüz eden anti-militarist ve alegorik aşk filmi “Hiroşima Sevgilim” ve Robbe-Grillet’nin senaryosuyla yürüyen, burjuva sınıfının kökünü kazırken duran karakterler de kullanan malikane portresi “Geçen Yıl Marienbad” (“L'Année Dernière à Marienbad”, 1962) bu dönemde önem arz etti. Yönetmen çizgisel akışa inanmayan ilk iki başyapıtında, geçmiş ile günümüz, fotoğraflar ile hareketli kareler, kurgu ile metin arasında radikal bir bileşke oluşturdu. Ana akışı parçalayarak ‘klasik ara plan’la veya ‘yan hikaye oluşturan ara planlar’la sarsmayı düşünürken ‘isimsiz karakterler’ kullandı. Flashback, anlatının birincil öğesine dönüştü.

        “Savaş Bitti”de (“La Guerre est Finie”, 1966) hikaye kurgusuyla oynama arzusu çok açıkken Franco rejimi temsilcilerinin tepkisi de aynı düzeydeydi. Aslında Resnais kısa belgeseli “Gece ve Sis”te (“Nuit et Brouillard”, 1955) 2. Dünya Savaşı’nın Nazi soykırımı hatıralarına bakışıyla da bir ‘gelenek’i ortaya çıkarmıştı. Kaydırmalı kamera kullanımı, mekanın boş görüntüleri ile savaş anılarını bir araya getiriyordu. Üstadın ilk döneminin ‘siyasi’ arzuları 60’ların sonuna doğru bastırıldı.

        Bir başka başyapıt “Seni Seviyorum, Seni Seviyorum” (“Je t’aime Je t’aime”, 1968), ucu “Sil Baştan”a (“Eternal Sunshine of the Spotless Mind”, 2004), “Upstream Color”a (2013) dokunan ‘bilimkurgu-aşk filmi’ melezi yapısıyla kalıcı oldu. Fotoğraf albümü estetiğine yakın bir arayışla dikkat çekip, kamera kaydırmalarından uzak dururken Marker’ın “Dalgakıran”ı (“La Jetée”, 1962) ile akrabalık kurdu. Bilimsel deney mizanseniyle pespaye bir koltuğa bağlanıp bir anda hayatının farklı dönemlerine gidebilen, zamanda rastgele yolculuk yapabilen ‘intihar eğilimli bir aşık’ın öyküsüydü bu. Anı niyetine yerleştirilmiş parçalar filmin yapısını oluşturdu. Resnais’nin de hafıza ile ilişkisi gözler önüne serilirken renkli pelikülle yapabilecekleri, 10 sene içinde çektiği beşinci filmde ispatlandı.

        SON 40 SENEDE YERİNİ GARANTİLEDİ, AMA DUYGUSALLAŞTI

        70’lerden itibaren yönetmen entelektüel kimliğini, tarih, tiyatro, edebiyat ve müzikal aşkını gözler önüne serdi. Fotoğraf, flashback ve kamera kaydırmalarıyla ilişkisini biraz geriye çekti. “Yaşam Bir Romandır” (“La Vie est Un Roman”, 1983), üç çizgiyi izleyen bir yapıyı tercih etmesi günümüze de uzanan bir model denemesiydi. ‘Sahne-hayat ilişkisi’ (bkz. “Cennetin Çocukları”, “Kırmızı Pabuçlar”) alışkanlığını ‘tarih-sahne-hayat ilişkisi’ ile değiştirdi. “Henüz Bir Şey Görmediniz” (“Vous N’Avez Encore Rien Vu”, 2012) bu kaynaktan beslendi. ‘Teatrallik’i abartıp demode duran kimi yapıtlar (bkz. “Mélo”, “Kalpler”) ve hayran olunan karakterlerin klasik biyografileri (bkz. “Stavisky”) biraz fazla kişisel kaldı.

        “Amerikalı Amcam” (“Mon Oncle d’Amérique”, 1980) ve “Ölesiye Aşk” (“L’Amour à mort”, 1984), onun kurgusal hamlelerini içerirken, geleneksel estetiğe bağlı kalmayan saygıya değer denemelerdi. Resnais’nin en sevdiği temalar aşk ve ölümdü. Üstadı daha ziyade lineer akmayan hikaye kurgusunu, sanat dallarını ve hafızayı kurcalamaktan zevk alan, zıtlaşmalarla kendine yol belirleyen bir auteur olarak görmek mümkündü. Bugüne değin de liste başına yönetmen olarak son dönem Terrence Malick’i, film olarak “A New Life”ı (“La Vie Nouvelle”, 2002) koyabileceğimiz birçok isim ve eserde iz bıraktı. Resnais, genelde ülkesinin bohem kesimine bakışıyla anıldı.

        KAYDIRMALI UZUN PLANLARI SEVEN BİR ÇAYIR OZANI

        93 yaşında aramızdan ayrılan, 1921 doğumlu Miklós Jancsó konusunda ilk yorum ‘minimalist sinema’ ve ‘Macar sinemasının son 45 yılı’ için belirleyici bir figür olur. Şimdilerde Theo Angelopoulos’tan Béla Tarr’a, Romen Yeni Dalgası’ndan Sergei Loznitsa’ya uzanan bir etki skalası çıkarabiliriz kendisi akla gelince. Bazı kaynaklarda 1963’te “Cantata” (“Oldás és Kötés”) ile Macar Yeni Dalgası’nı başlattığı iddia edilen yönetmen, gerçek bir gelenek geliştirdi. Sabit kamera minimalizmi sinemayı etkisi altına almışken, Kenji Mizoguchi’den sonra bu alışkanlığa karşı çıkan ilk isim oldu. Ozu, Bresson, Renoir ve Antionioni’nin ortaya koyduğu felsefeyi geri plana itti.

        Yönetmen, kaydırmalı uzun planları ve plan sekansları severken, ‘uzun alan derinliği’ veren geniş açı objektifleri öne çıkardı. Çayır ozanı kimliğiyle şiirsel doğa görüntülerine değil açık alanın uçsuz bucaksız yerleşim koşullarına hayranlığını kanıtlarken, özenli koreografi ile parlayan incelikli sekanslar dokudu. Dolly ve vinci en iyi kullanan yönetmenlerden birinin hedefi ise savaş temalarıydı. Savaş karşıtlığı kimi zaman sansüre neden olsa da o Euripides’in mitolojik intikam trajedisi Elektra uyarlamasında bile Stalin’e gönderme yapmayı ihmal etmedi sinemacı.

        SİYASİ OLAYLARA DUYARLILIĞINI HİÇ KAYBETMEDİ

        Zoltán Fábri, István Szabó, Károly Makk, Márta Mészáros gibi isimlerle aynı platformda, jenerasyonda anıldı. Yahudi sinema yazarı ve senarist Béla Balázs’ın açtığı film stüdyosunun verdiği modern sinema eğitimi ülke için yeni ufuklar anlamına geliyordu. Ancak Jancsó gibi İtalyan Yeni Gerçekçiliği’nin siyasete yaklaşımını reddedip ‘esas sahne’nin dışına taşma arzusunda olan bir isim için bambaşka kapılar açılıyordu. Yönetmen, olaylarla ilgili bir taraf belirlese de geleneksel bir dramatik yapıdan ziyade diyalogları, Shakespeareyen oyuncu yönetimini öne çıkardı. Wajda ve Mizoguchi ile akrabalık kurarken, “Cantata” ve “”Evimin Yolu” (“Így jöttem”, 1965) gibi eserlerde ‘hesaplı bir model’e ulaşamadı.

        Ama Macar üstat, Sovyetler Birliği’nde tepki görüp yasaklanan “Kızıl ve Beyaz”la birlikte özenli ve kaydırmalı uzun planları, plan sekansları tamamen arka arkaya dizdi. Filmleri az ve öz çekimden oluşturdu. Olgunluk dönemine girdi. 1848 devrimi, 1. Dünya Savaşı, 2. Dünya Savaşı, Rus İç Savaşı ve güncel politik olaylara karşı çıkmadı. Her zaman onların içinde oldu. Bu sebeple filmleri sansür tehlikesiyle yüzleşti. Komünizmle mücadele etti. Zaten Stalin döneminde çektiği belgeseller için: ‘O dönemde hatalı belgeseller yaptık. Tamamen yalanlar dönemiydi. Gerçekçi tarz ile çok derin yalanlar söyleyebilirsiniz’ demesi de boşuna değil yönetmenin…

        1974’te renkli “Elektra, Aşkım” (“Szerelmem, Elektra”) ile biraz plastik ve sembolik bir üsluba geçse de oradaki ‘müzikal’ ve ‘çıplaklık’ ile ilişki, iktidar kavgasını ve savaşın saçmalığını eleştirmek için vardı. Yönetmenin kamera önüne gelen oyuncularla birlikte bazen odak kaydırmayı kullanmasına karşın uzun alan derinliğini pastoral manzaraları şiirsele kaydırmadığı netti. “Sessizlik ve Çığlık” (“Csend és Kiáltás”, 1968), “Umutsuzlar” (“Szegénylegények”, 1966) ve “Kızıl İlahi” (“Még Kér a Nép”, 1971) yönetmen akla gelince anılan diğer filmler.

        FEMİNİST SİNEMANIN GERÇEKÜSTÜCÜ AUTEUR’Ü

        85 yaşında aramızdan ayrılan 1929’lu Věra Chytilová ise Çekoslovakya’da sansürle boğuşmuş bir yönetmen. 1966 tarihli delişmen, gerçeküstücü, uçuk ve feminist başyapıtı “Papatyalar”, onun için bir mihenk taşı idi. İki kızın serbest düşlerine, totaliter rejimi iğnelemelerine ve erkek egemen toplumu ti’ye almalarına odaklanan eser, lezbiyen sinema tarafından da saygıyla karşılandı. Jiří Trnka’nın stop-motion kukla animasyonlarının geleneğini kurmacada estetize ederken, Godard’ın eklektik yapısını ve Bunuel’in resimle ilişkisini feyz alıyordu sanatçı.

        Film, Çek Yeni Dalgası’nın absürdlükle, mizahla ve hicivle ilişkisinden beslenerek biçimci bir yönetmenin çıkışını müjdeledi. 28 yaşında meşhur Prag Film Okuluna giren rejisör ise, 1962’de oradan mezun oldu ve manken, tasarımcı, set işçisi gibi mesleki tanımlardan kurtuldu. Jiří Menzel, Jan Němec, Jaromil Jireš, Milos Forman gibi yönetmenlerle birlikte akımın en önde gelen ismine dönüştü.

        BUNUEL VE LANG GİBİ YAPMASI GEREKİRDİ

        Ama 1977 ve 1987’de Karlovy Vary ve Berlin yarışmalarındaki ‘uluslararası’ çıkışlarını saymazsak, yönetmenin filmleri komünist rejim tarafından engellendi. ‘Kadın’ olmasının da katkısıyla sürekli geri planda kaldı Chytilová. Doğu Bloku ülkelerinden birinde yaşamak için direnmesi kendini ispatlamasını engelledi. “Papatyalar” sansür yedikten sonra Prag Baharı ile yapılan özgürlük hamlesi bile uzun süremedi. Bu hareketlenme 1968’da komünist Sovyet rejimi tarafından garip karşılandı ve alaşağı edildi. Çek yönetmen de çareyi kocasının adıyla reklam çekmekte buldu. İnatla Forman gibilerini takip edip göç etmedi ve bunu yapan yönetmenler gibi sanatını ileriye taşıma olanağı bulamadı.

        Halbuki zamanında Fritz Lang ve Luis Bunuel gibi yapsaydı, şimdi değeri bilinen ve filmleri arşivlenmiş kalıcı bir auteur’e dönüşmüştü. Ancak yönetmenin 1980’den sonra gerçekten film çekmeye başlayabilmesi bile niye adının az duyulduğunu ispatlıyor. Üstelik bunların çoğu yasakçı zihniyetle karşılaştığı için şimdi kayıp. Chytilová, deneyci görsel numaralarla örülü, mizahi dokundurmaları yerinde, animasyon etkili biçimci yönetmen kimliğinin alamet-i farikaları bulunmayı, sinema arşivcileri tarafından keşfedilmeyi bekliyor. Böylece Svankmajer ve Gondry’deki etkiyi daha net idrak edebiliriz. Jancsó örneğinde durum biraz daha farklı. Yönetmen bir kez yasakçılıkla yüzleşse de genelde yaşadığı sansür Çekoslovakya’daki kadar sert olmadı. Zira hem hiciv duygusu yüksek bir isim değildi, hem de Macaristan Doğu Bloku ülkeleri arasında en liberal ülke konumundaydı.

        En önemli 5 Alain Resnais filmi

        1-Hiroşima Sevgilim (Hiroshima, Mon Amour) (1959)

        2-Seni Seviyorum, Seni Seviyorum (Je t’aime, Je t’aime) (1968)

        3-Geçen Yıl Marienbad’da (L'année Dernière à Marienbad) (1962)

        4-Yaşam Bir Romandır (La Vie est Un Roman) (1983)

        5-Ölesiye Aşk (L’Amour à Mort) (1984)

        En önemli 3 Miklós Jancsó filmi:

        1-Kızıl ve Beyaz (Csillagosok, Katonák) (1967)

        2-Sessizlik ve Çığlık (Csend és Kiáltás) 1968)

        3-Cantata (1963)

        En önemli 3 Věra Chytilová filmi:

        1-Papatyalar (Sedmikrásky) (1966)

        2-Fruit of Paradise (Ovoce Stromu Rajských Jíme) (1970)

        3-The Apple Game (Hra O Jablko) (1977)

        ÖNERİLEN VİDEO

        "Türkiye'nin nükleer enerji birikimi diğer ülkelere de katkı sağlayacak"

        Dünya Nükleer Birliği (WNA) Genel Direktörü Sama Bilbao y León, Antalya'da düzenlenen COP31'de Habertürk Enerji Editörü İrem Kuşoğlu Görgü'nün sorularını yanıtladı. Sama Bilbao y León Habertürk'e yaptığı özel açıklamalarda, Türkiye'nin nükleer hedeflerine yönelik "Türkiye'de oluşan bu ekosistem yaln...
        GÜNÜN ÖNEMLİ MANŞETLERİ